Кіріспе

Гермес Трисмегисттің ілімдеріне негізделген философия

Герметизм немесе Герметизм – Гермес Трисмегисттің (грек құдайы Гермес пен мысыр құдайы Тоттың эллиндік біріктірілімі) ілімдеріне негізделген философиялық және діни жүйе. Бұл ілімдер Гермеске жатқызылатын әртүрлі жазбаларда қамтылған (Герметика), олар көп ғасырлар бойы (б.з.б. 300 – 1200 жж.) жазылған және мазмұны мен көлемі жағынан өте әртүрлі болуы мүмкін. Герметиканың бір ерекше түрі – «религиофилософиялық» Герметика деп аталатын Герметика жазбаларының белгілі бір тобы ұсынған діни-философиялық жүйе. Олардың ең танымалдары – Corpus Hermeticum (б.з.б. 100 мен 300 жылдары аралығында жазылған он жеті грек герметикалық трактаттарының жинағы) және Асклепий (осы кезеңнен сақталған трактат, көбінесе латын тілінде). Герметика философиясының осы нақты, тарихи түрі кейде әртүрлі кезеңдер мен сипаттағы көптеген герметикалық жазбалардан шабыттанған философиялардан ажырату үшін Герметизм деп аталады. Көбірек ашық термин – Герметизм, ол Герметика жазбаларына немесе тіпті Гермеспен байланысты тақырыптарға негізделген түрлі философиялық жүйелерді білдіруі мүмкін (әсіресе, алхимия көбінесе «герметикалық өнер» немесе «герметикалық философия» деп аталды). Терминнің кең мағынадағы ең танымал қолданылуы – Ренессанс Герметизмі тұжырымында, ол бір жағынан Марсилио Фичиноның (1433–1499) және Лодовико Лацареллидің (1447–1500) Corpus Hermeticum аудармасынан, ал екінші жағынан Парацельс (1494–1541) «техникалық» Герметикаға негізделген жаңа медициналық философияны енгізуінен (яғни астрологиялық, алхимиялық және сиқырлық Герметика, мысалы, Изумруд тақташасы) шабыттанған ерте заманғы философиялардың кең ауқымын білдіреді. 1964 жылы Франсис А. Йейтс Ренессанс Герметизмі немесе «Герметикалық дәстүр» деп атаған нәрсе заманауи ғылымның дамуындағы маңызды фактор болды деген тезисті алға тартты. Йейтстің тезисі кейіннен көбінесе қабылданбаса да, Ян Баптист ван Гельмонт (1580–1644), Роберт Бойль (1627–1691) немесе Исаак Ньютон (1642–1727) сияқты тұлғалардың ойларында «Герметикалық» алхимия ғылымының маңызды рөлі анық көрсетілді. Тарихы бойында Герметизм ежелгі даналарға ғана ашылған, құдайлық даналық идеясымен тығыз байланысты болды, мысалы, Гермес Трисмегист. Ренессанста бұл prisca theologia немесе «көне теология» түсінігіне айналды, ол Құдай алғашқы адамдарға берген жалғыз нағыз теология бар екенін және оның іздері әртүрлі ежелгі ой жүйелерінде сақталғанын мәлімдеді. Джованни Пико делла Мирандола (1463–1494) сияқты ойшылдар бұл «көне теологияны» зерттеу арқылы қайта құруға болады деп болжады (сол кездегі ең көне жазбалар деп саналған), мысалы, Гермеске, сондай-ақ Зороастр, Орфей, Пифагор, Платон, «халдейлер» немесе Каббала. Бұл ой алғаш рет Агостино Стьюко (1497–1548) ұсынған идеяға айналды, әртүрлі дәуірлер мен жерлердің діни және философиялық дәстүрлерінде бір және бірдей құдайлық шындық табылуы мүмкін, олардың барлығы бірдей әмбебап мәңгілік философияның әртүрлі көріністері ретінде қарастырылады. Осы мәңгілік контексте «Герметика» термині өзінің ерекшелігін одан да көп жоғалтып, ақырында ежелгі мысырлықтардың, әсіресе алхимия мен сиқырға қатысты, құдайлық білімінің қарапайым атауына айналды. Бұл терминнің жалпы және жалған тарихи қолданылуын он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырлардағы оккультистер кеңінен танымал етті, олар шынайы герметикалық мәтіндер мен ұғымдарды кейде қолданғанына қарамастан.

Этимология

Герметика термині орта ғасырлық латын тіліндегі hermeticus сөзінен туындаған, ол грек құдайы Гермес есімінен алынған. Ағылшын тілінде ол 17 ғасырдан бері қолданылып келеді, мысалы Роберт Флад сияқты "герметика жазушылары" деп аталады. Джон Эверард 1650 жылы жарық көрген Гермес Пимандерінің ағылшын тіліне аудармасында бұл сөзді қолданған. Мэри Энн Атвуд 1386 жылы Дюфренойдың герметика сөзін пайдаланғанын айтады. 17 ғасырда герметикалық деген синонимдік термин де қолданылған. Томас Браун 1643 жылғы "Religio Medici" еңбегінде былай деп жазған: "Осы жеке және бөлінген рухтардан өзге, бүкіл әлемге ортақ және жалпы рух болуы мүмкін (маған белгілі болғанша). Бұл Платонның пікірі еді және қазір де герметикалық философтардың пікірі". (Р.М. 1-бөлім) Гермес Трисмегист алхимияда қолданылатын, құпия мөрмен шыны түтікті ауа өткізбейтін ету әдісін (процессін) ойлап тапқан делінеді. Сондықтан, "герметикалық түрде жабық" дегенде "толыққанды жабық" деген түсініледі, ал "герметикалық" сөзі "сырлы" немесе жасырын дегенмен мағынасы бірдей.

Ежелгі заман

Кейінгі Антика дәуірінде герметизм ерте христиандық, гностицизм, неоплатонизм, халдейлік оракулдар, сондай-ақ кейінгі орфтық және пифагор әдебиеттерімен бірдей пайда болды. Бұл ілімдер "таза рационалдыққа немесе догмалық сенімге қарсылық танытумен сипатталды". Плутархтың Гермес Трисмегист туралы айтуы біздің эрамыздың бірінші ғасырына дейін жетеді, ал Тертуллиан, Ямблих және Порфирий герметикалық жазбалармен жақсы таныс еді. Қазіргі аудармашылар мен көптеген ғалымдардың пікірінше, қазір "Корпус Герметикум" деп белгілі мәтіндер екінші ғасырдың басында немесе одан да ертерек жазылған. Бұл мәтіндер Құдайдың бірлігі мен жақсылығын баяндайды, жанды тазартуға шақырады және сана мен рух арасындағы байланысты кеңейтеді. Олардың басты әдеби түрі – диалог: Гермес Трисмегист жасырын білімнің әртүрлі ұстанымдарын түсінбеген шәкіртіне үйретеді. V ғасырда Македонияда Иоанн Стобей немесе "Стобийлік Иоанн" грек поэзиясы, риторикасы, тарихы және философиясы бойынша үлкен антология жинады. Стобей сақтап қалған ежелгі философиялық әдебиет үзінділерінің ішінде Гермеске жатқызылатын көптеген сөздер мен диалогтар да бар.

Қайта өрлеу дәуірі

Ғасырлар бойы танымалдылықтан айырылған герметизм 1460 жылы Леонардо ди Пистоя деген адам «Корпус Герметикумды» Пистояға әкелген кезде Батысқа қайта енгізілді. Ол Пистоя билеушісі Козимо де Медичидің Еуропадағы монастырларды жоғалған ежелгі жазбаларды іздеуге жіберген көптеген өкілдерінің бірі болды. 1614 жылы швейцариялық филолог Исаак Казобон грек герметикалық мәтіндерін тілдік стиль тұрғысынан талдады. Ол Гермес Трискегистке жатқызылған жазбалар ежелгі Мысыр дін қызметкерінің еңбегі емес, шын мәнінде біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырларында жазылғанын тұжырымдады. Тіпті Казобонның тілдік жаңалығына қарамастан (және 16 және 17 ғасырлардағы Еуропадағы герметикалық философияның көптеген жақтастарына тән болатын сияқты), Томас Браун 1643 жылы жарық көрген «Religio Medici» еңбегінде сенімді түрде былай деді: «Ешқандай қатал мектеп мені Гермес философиясынан күлдіре алмайды, себебі көрінетін әлем – көзге көрінбейтіннің бейнесі ғана». (1-бөлім, 12-тармақ)

1678 жылы Ральф Кудворт Казобонның мерзімдемесіндегі қателерді анықтады, ол Казобонның жалған айыптауы тек «Корпус Герметикум» құрамындағы он жеті трактаттың үшеуіне ғана қатысты екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Кудворт Казобонның осы трактаттардың кодификациясын бұрыннан бар ауызша дәстүрдің кейінірек қалыптасуы ретінде мойындамағанын атап өтті. Кудворттың пікірінше, мәтіндерді terminus a quo емес, terminus ad quem ретінде қарастыру керек. Жоғалған грек мәтіндері және сақталған көптеген Вульгата кітаптарында философиялық метафорамен жамылған алхимия туралы пікірталастар кездеседі. 1924 жылы Уолтер Скотт герметикалық мәтіндердің жазылу мерзімін біздің заманымыздың 200 жылынан кейін деп белгіледі, ал В. Флиндерс Петри олардың пайда болуын біздің заманымыздан бұрынғы 200-500 жылдар аралығына жатқызды.

Қазіргі заман

1945 жылы Египеттің Наг-Хаммади қаласынан герметикалық мәтіндер табылды. Бұл мәтіндердің бірі Гермес пен Асклепий арасындағы әңгіме түрінде жазылған. Екінші мәтін («Огдоада және Эннеада туралы») герметикалық құпия мектептер туралы баяндады. Бұл мәтін Египет тілінің соңғы түрі – копт тілінде жазылған. Геза Верместің сөзінше, герметизм – Төртінші Інжілмен бірдей кезеңде болған эллиндік мистицизм, ал Гермес Трисмегист – «Египет құдайы Тоттың грекше нұсқасы, даналықтың бастауы, білім (гноз) арқылы адамды құдайға айналдырады деп сенген». Жиль Квиспел былай дейді: «Христиандық дәуірінің басталмас бұрын және кейін Александрияда масондық ложаға ұқсас құпия қоғам болғаны қазір толық анықталды. Бұл топтың мүшелері өздерін «бауырлар» деп атап, Киелі Рухпен шомылдырылып, қасиетті сүйіспеншілікпен амандасып, қасиетті тағам ішіп, рухани дамулары үшін Герметика жазбаларын нұсқаулықтар ретінде оқыған». Ал Кристиан Булл «бірнеше ғалымдар айтқандай, [Александрияны] герметикалық ложаның туған жері деп есептеуге ешқандай негіз жоқ. Бұл атау ежелгі әлемге жат және масондық коннотациясы бар, Александрияда мұндай ложа болғанына ішкі де, сыртқы да дәлел жоқ».

Құдай - "Барлық"

Діни-философиялық Герметикада түпкілікті шындық көптеген есімдермен аталады, мысалы Құдай, Раббы, Әке, Ақыл (Nous), Жаратушы, Барлығы, Біреу және т.б. Герметикалық көзқарас бойынша, Құдай – барлықтың өзі (грекше: to pan) және барлықты жаратушы: барлық жаратылған нәрселер Құдайда бұрыннан бар, ал Құдай – космостың табиғаты (одан туындаған мән және оны басқаратын принцип), бірақ соған қарамастан, нәрселердің өзі және космос Құдаймен жаратылған. Осылайша, Құдай ('Барлық') өзін-өзі жаратады, және трансцендентті (космостың жаратушысы ретінде) де, имманентті (жаратылған космос ретінде) де болады.

Присса теология

Герметистер prisca theologia, бір ғана, нағыз теология бар екеніне, ол барлық діндерде кездесетініне және оны Құдай ежелгі заманда адамзатқа сыйлағанына сенеді. Приска теология ілімінің рас екенін көрсету үшін христиандар герметикалық үйретімді өздерінің мақсаттарына бейімдеді. Осы дерек бойынша, Гермес Трисмегист (христиан шіркеуінің әкелерінің айтуынша) Мұсамен бір заманда өмір сүрген немесе Гермес аталған үш адамның үшіншісі – Енох, Нұх және бізге Гермес Трисмегист ретінде таныс египеттік жұбын патшасы болған.

Бүкіл ғаламның даналығының үш бөлігі

"Бүкіл ғаламның даналығының үш бөлігі" деген сөз тіркесі Изумруд тақташасынан алынған және Гермес Трисмегистке белгілі болған, оның оқытқан үш ғылымын көрсетеді.

Алхимия

Алхимия, немесе Күннің әрекеті, – тек қорғасынды алтынға айналдыру ғана емес, бұл хризопея деп аталады. Ол – материя мен материалдық болмыстың рухани құрамын немесе өмірін, дүниеге келу, өлім және қайта тірілу құпияларын қолдану арқылы зерттеу. Химиялық дистилляция және ферментацияның түрлі кезеңдері, сондай-ақ басқа да процестер – осы құпиялардың бір бөлігі болып табылады, олар қолданылғанда табиғаттың процестерін жеделдетеді, соның нәтижесінде табиғи дене кемелдікке жетеді. Осы кемелдік – Ұлы Жұмыстың (Магнум Опус (алхимия)) іске асырылуы.

Астрология

Герметикалық ойда планеталардың қозғалысы физика заңдарынан асып түсетін мағынаға ие деп саналады және олардың шын мәнінде Барлықтың немесе Құдайдың санасындағы символ ретіндегі метафоралық құндылығы бар, олар Жерге әсер етеді, бірақ біздің іс-әрекеттерімізге бағыт бермейді. Осы әсерлердің қандай екенін және олармен қалай араласуды білгенде даналыққа жетеміз, ал осы даналық – астрология, яғни жұлдыздардың әрекет етуі. Астрологияны ашқан – Зороастр, ол бүкіл ғаламның даналығының осы бөлігін ашқан және оны адамзатқа үйреткен.

Теория

Теорга, немесе құдайлардың іс-қимылы, - сиқырдың екі түрлі түрінің бірі, олар Джованни Пико делла Мирандоланың "Апологиясы" бойынша бір-біріне толыққанды қарсы. Біріншісі - Гоэтия (γοητεια), қара сиқыр, демон сияқты зұлым рухтармен одақтасуға негізделген. Екіншісі - Теорга, періштелер, бас періштелер және құдайлар сияқты құдайлық рухтармен одақтасуға негізделген құдайлық сиқыр. "Теорга" сөзі "құдайлық істер туралы ғылым немесе өнер" деп аударылады және ол герметикалық алхимия өнерінің іс жүзіндегі көрінісі болып табылады. Бұдан әрі, алхимия Теорганың "кілті" ретінде қарастырылады, оның соңғы мақсаты - жоғарырақ нұсқалармен бірігіп, құдайлық санаға қол жеткізу.

Қайта тууы

Қайта туу герметика философиясының орталық ұғымы болып табылады. Бұл процесс үміткердің әлемнен оқшаулануымен басталады, одан кейін материалдық жамандықтардан құтылуы керек; содан соң ол бұрынғы өзінен толыққанды өзге адам болып қайта туылады.

Космогония

Құдай Гермеске Corpus Hermeticum-нің бірінші кітабында жаратылыс туралы әңгімелейді. Ол басталады, Құдай, ерік-жігерінің күшімен, космосты құрайтын негізгі материяны жаратады. Құдай алғашқы материядан төрт элементті (жер, ауа, от және су) бөліп шығарады. Содан кейін Құдай элементтерді жеті аспанға (көбінесе Меркурий, Венера, Марс, Юпитер, Сатурн, Күн және Ай шарлары деп саналады, олар шеңберлермен айналып, тағдырды басқарады) орналастырады. Содан кейін "Сөз (Логос)" ақыл-ойы жоқ материяланған төрт элементтен шығады. Ноус жеті аспанды айналдырады, ал олардан сөйлей алмайтын жандар пайда болады. Жер судан бөлініп, басқа жануарлар (адамнан басқа) пайда болады. Сосын Құдай өзінің бейнесінде андрогин адамды жаратып, оған жаратылысын тапсырды.

Адамның күнәдан құлдырауы

Адам баласы нүстің жаратылуын мұқият бақылап, Құдайдан барлық жаратылысқа билік алды. Сосын адам жаратылысты жақсырақ көру үшін аспан денелерінің жолынан жоғары көтерілді. Одан кейін табиғатқа Барлықтың бейнесін көрсетті. Табиғат Барлыққа ғашық болды, ал адам судағы өз бейнесін көріп, табиғатты сүйіп, оның ішінде тұруды тіледі. Сол сәтте адам табиғатпен бірігіп, оның сексуалдық және ұйқы сияқты шектеулерінің құлына айналды. Осылайша адам үнсіз қалды ("Сөзді" жоғалтып), және "қос" болды – денесі өлшеуге ұшыраса да, рухы өлмейтін, барлық жаратылысқа билік ете алатын, бірақ тағдырға бағынатын күйге келді.

Герметиканың ғылыми тарихы

Ренессанс кезеңінен кейін және тіпті 20 ғасырда ғалымдар герметизмді басқа тақырыптардай көп зерттемеді; алайда, 1990 жылдары герметикалық ғылыми еңбектерге және талқылауға қызығушылық қайта оянды. Герметикалық магия 19 ғасырда Батыс Еуропада қайта жанданды, онда ол "Алтын таң" Герметикалық ордені және Ordo Aurum Solis сияқты ұйымдар арқылы жүзеге асырылды. Бұл тәжірибені Елифас Леви, Уильям Батлер Йейтс, Артур Махен, Фредерик Хокли және Кеннет М. Маккензи сияқты жеке тұлғалар да қолданды. Бүгінде көптеген герметикалық немесе герметикалық әсерге түскен ұйымдар бар. Олардың көпшілігі розенкрейцерлік, масондық немесе "Алтын таң" ұйымынан туындаған.

Розенкрейсерлік

Розенкрейцерлік – герметикалық философияны қамтитын қозғалыс. Ол 17 ғасырға дейін жетеді. Розенкрейцерлердің 17 ғасырда бар болғанын куәландыратын дереккөздер – үш неміс кітапшасы: «Фама», «Конфессио Фратернатис» және «Христиан Розенкрейцтің химиялық үйлену тойы». Кейбір ғалымдар оларды сол заманғы қиялынан туған өтіріктер деп санайды және кейінірек құрылған Розенкрейцерлік ұйымдарды Розенкрейцерлік қоғамының алғашқы нақты көрінісі деп есептейді. Розенкрейцерлер Ордені құпия ішкі және ішкі органның басшылығымен жұмыс істейтін ашық сыртқы органнан тұрады. Онда мүшелер шені бойынша жоғарылап, білімдерін кеңейтеді. Шенді көтеру үшін ешқандай төлем қабылданбайды. Мүше оқыған нәрсені түсіне алатынын көрсеткеннен кейін, ол келесі жоғары шенге көтеріледі. «Фама Фратернатис» кітабында бауырластардың «ешнәрседен басқа емес, ауруларды тегін емдеуге» міндетті екені айтылған. Розенкрейцерлердің рухани жолы философия, каббала және құдайлық сиқырды біріктіреді. Орденді гүл (жан) және крест (дене) символдайды. Ашылатын гүл – адам жанының материалдық жазықта денеде өмір сүріп, санасын арттыруын көрсетеді.

Алтын таңның герметиктар ордені

Англиядағы Societas Rosicruciana-дан өзгеше, Алтын таңның герметик ордені екі жынысқа да ашық болды және оларды тең дәрежеде қарады. Орден – алхимия, қабала және Гермес сиқыры, сондай-ақ оккульттік ғылым қағидаларын үйрететін арнайы герметик қоғам болды. Алтын таң ордені ең қатаң құпиялылықты сақтады, ал оның құпиясын ашқандарға қатаң жазалар салынды. Жалпы алғанда, халық орденнің іс-қимылдарынан, тіпті оның бар екендігінен де хабарсыз болды, сондықтан ашылған құпиялар өте аз болды. Оның құпиясын алғаш 1905 жылы Алистер Кроули, ал кейін 1937 жылы Израиль Регарди бұзды. Регарди орденнің ілімдерін халыққа толыққанды түсіндірді.