Кіріспе

Балық түрлері

Күлтелі скульпин (Cottus bairdii) – Cottidae тұқымдасына жататын тұщы судың қанатты балықтарының бір түрі. Бұл түрдің Солтүстік Америкада кең, бірақ шашыраңқы таралу аймағы бар. Аты айтқандай, оның түсі кездейсоқ орналасқан жолақтар, дақтар және ұсақ нүктелердің қосындысынан тұрады. Ірі кеуде қанаттары жолақты болып келеді. Бірінші арқа қанаты жұқа және сәл жұмсақ тікендерден құралған, екінші арқа қанатымен тығыз бірігіп жатады. Ең ұзын ұзындығы 15 см. Ол негізінен су жәндіктерінің дернәсілдерімен қоректенеді, сонымен қатар шаяндар, ұсақ балықтар, балық жұмыртқалары және кейбір өсімдік материалдарымен де қоректенеді. Скульптиннің өзі басқа балықтардың, әсіресе форельдің азығы болып табылады. Олар тау өзендері мен бұлақтардағы тас-қиырлы сулар мен көл жағалауларындағы тасты жерлерді ұнатады. Шаруалық жұмысы қыс соңы мен көктем басында жүзеге асады. Еркек балықтың басы қараңғыланады және ол қорғалған ұя орнын таңдайды, мысалы, тас астында немесе жартастың ішінде. Ұсыну кезінде аналық балық ұяға кіріп, басын төмен қаратып, жұмыртқаларын төбесіне шашады, онда олар жабысады. Әдетте бірнеше аналық балық ұяға жұмыртқа салады, содан кейін аталық оларды ұрықтандырып, кеуде қанаттарымен желпілдеп күзетіп тұрады. Күлтелі скульпиннің таралу аймағында үзілістер жиі кездеседі. Ол Теннесси өзенінен солтүстікке қарай Лабрадорға дейін кең таралған, ал жеке популяциялары Миссури өзенінде, Канаданың оңтүстігіндегі Колумбия өзен жүйесінде және Ұлы Аймақтың Бонневилл жүйесінде кездеседі.

Кіріспе

Солтүстік Американың көп бөлігінде таралған балық – Cottus bairdi. Тек Нью-Мексико штатында ғана осы балыққа шектеулі қорғау шаралары қарастырылған. Бүлдірлі скульптер моллюскалар, ұлулар, басқа да бүлдірлі скульптер және форель сияқты әртүрлі организмдермен қоректенеді. Олардың рационының басым бөлігі – су түбінде тіршілік ететін жәндіктер. Бүлдірлі скульптердің табиғи ортасы – макроомыртқасыз жәндіктерге бай, таза субстраттары мен 0,20–0,38 м/с аралығындағы орташа жылдамдыққа ие жылдам ағысты аймақтар. Шаруалық маусымы сәуір немесе мамыр айында басталады, осы кезде аталықтар су түбіндегі тастарға қоныстанады. Көбейту маусымы екі-үш айға созылады. Аналықтарының ұясындағы жұмыртқа саны 8-ден 148-ге дейін болуы мүмкін, ал аталықтарының ұясында 1587 жұмыртқаға дейін болады. Жыныстық жағынан жетілуге екі жасқа келгенде жетеді деп есептеледі. Климаттың өзгеруі осы түрге қауіп төндірмейді, себебі олар АҚШ-тың көптеген аймақтарында кең температуралық диапазонда таралған. Дегенмен, олардың өміріне әсер ететін адам қызметінің бірі – кен өндіруден түсетін сулар, ол жаңадан туған дернәсілдер мен дамитын жұмыртқаларға ерекше зиян келтіреді. Бүлдірлі скульптердің қазіргі уақытта басқарылуына қатысты ешқандай шаралар қолданылмайды, себебі олар кездесетін жерлерде өте көптеп таралған. Болашақта кен өндіруден суға түсетін металдарды басқаруға назар аудару қажет. Аймақта бүлдірлі скульптердің жоқтығы сол аймақта мырыш, кадмий немесе мыстың жоғары концентрациясы бар екенін көрсетеді. Сондықтан, осы түрге ең үлкен қауіп – кен өндіру аймақтары немесе көмірдің жиі жағылатын жерлер.

Экология

Бұл балықтар жылдам ағыстағы суларда тіршілік етеді, негізінен су түбінде тіршілік ететін жәндіктермен қоректенеді. Бір зерттеу көрсеткендей, су түбінде тіршілік ететін жәндіктер – бұл балықтың рационының 99,7%-ын құрайды, оның ішінде екіқанаттылардың дернәсілдері мен қуыршақтары ең көп кездеседі. Скульпторлар жемтірек. Аталықтары вирусты немесе саңырауқұлақты жұқтырған жас балықтарды жейді. Еркектер кішкентай аналықтарды да жейді. Сондықтан, жұптасу үшін жас аналықтарға қарағанда ересек аналықтарды көбірек таңдайды. Бұл балықтың көбею маусымы сәуір және мамыр айларында болады. Аталықтары жұмыртқаның сарысы сіңіріліп, таралуға дайын болғанша оларды қорғап отырады. Скульпторлар жылына бір рет ғана жұптасады. Аналықтарының ұясындағы жұмыртқа саны 8-ден 148-ге дейін болуы мүмкін. Дегенмен, бір жыл ішінде бір аталық он немесе одан да көп аналықпен жұптаса алады. Бұл ұялардың өте ірі болуына алып келеді. Бір зерттеуде бір жыл ішінде он екі ұялау орыны қарастырылып, бір ұяда 54-тен 1587-ге дейін жұмыртқа болуы мүмкін екені анықталды, орташа есеп бойынша әр ұяда 744 жұмыртқа болады. Сондықтан, WQC стандарттары балықтардың барлық түрлерін қорғау үшін жеткіліксіз. Оңтүстік-шығыс Миннесотада судың сапасы бұрын нашар болған, бірақ содан бері жақсарған өзендерде скульпторлар популяциясын қалпына келтіру жоспарлануда. Келесі қадам – жергілікті өзендерде популяцияның қалпына келу белгілері байқалғанша жылына 200-ге жуық сымбатты скульпторды енгізу. Алайда, мырыш – скульпторлар популяциясына қауіп төндіретін жалғыз металл емес. Бір зерттеу көрсеткендей, скульпторлар басқа балық түрлеріне қарағанда мырыш, кадмий және мыс деңгейіне сезімтал. Осы үш металлдың су ортасына түсуіне басты себептер – кен өндіру, көмірді жағу, болат өндірісі және металл балқыту.