Кіріспе

Балық түрлері

Көкқұйрық (Lepomis macrochirus) – Солтүстік Американың тұщы суында тіршілік ететін балықтың бір түрі, ол Роки тауларының шығысындағы өзендерде, көлдерде, тоғандарда және батпақтарда кең таралған. Бұл Lepomis (нағыз күнбалық) туысының типтік түрі, Centrarchidae (күнбалықтар, краппилер және қара басс) отрядындағы Perciformes (перч тәрізді балықтар) тобына жатады. Көкқұйрықтардың дене ұзындығы 30 см-ге дейін жетеді, ал түсі популяцияға қарай өзгерсе де, әдетте ерекше бояуға ие: беті мен жаңқа қақпағында терең көк және күлгін түстер, денесінің бүйірінде қара зәйтүн түсті жолақтар, ал ішкі жағы қызғылт сарыдан сарыға дейін боялған. Олар бәсеңшіл, аузына сыйған кез келген нәрсені жейді, бірақ көбінесе шағын су жәндіктерімен және ұсақ балықтармен қоректенеді. Бұл балықтар басқа үлкен күнбалықтар, солтүстік шырға, мүккельнге, сойқы, форель, қасқырбалық, балықшылдар, торғайлар мен семіргіштер үшін маңызды азық көзі болып табылады және тұщы су экожүйесіндегі азық тізбегінде маңызды рөл атқарады. Балықшылардың арасында танымал көкқұйрықтар батпақтардағы және су асты құрылымдарындағы ескі ағаш түбірлерінің маңында жасырынып, терең немесе тым саяз суларда тіршілік етеді. Сондай-ақ, олар су өсімдіктері арасында және жағалаудағы ағаштардың көлеңкесінде паналап, күнінің уақытына немесе маусымға байланысты бір жасырын орыннан екіншісіне көшеді.

Сипаттама

Көкқұйрық балығының ерекшелігі – жеке-жеке қанаттарының артқы жиегінің екі жағында және арқалық қанатының табанында орналасқан қара дақ (“құлақ”). Басы мен иегінің екі жағы көк түстің қою нұсқаларымен сипатталады. Нақты түсі тері астындағы нейрондық басқарудағы хроматофорлардың болуына байланысты өзгереді. Балық ұсталған кезде, қорғану механизмі ретінде, денесінің екі жағында 5–9 тік жолақтарды көрсетеді. Көкірегі мен құрсағы сары түсті, ал көбелекке дайын еркегінің көкірегі апельсин түсіне боялады. Көкқұйрықтың мөлшері әдетте 4-ден 12 дюймға дейін жетеді, ең ірісі 16 дюймнан аспайды. Ең ірі көкқұйрық 1950 жылы 4 фунт 12 унция салмақта ұсталған. Көкқұйрық апельсинді дақты күнбалық және қызыл иелік күнбалыққа ең жақын, бірақ жұмсақ арқалық қанатының табанындағы ерекше дақпен ерекшеленеді. Таралу аймағы – Азия, Оңтүстік Америка және Океания. Көкқұйрықтар Чесапик шығанағында да табылған, бұл олардың 1,8%-ға дейін тұздылыққа төзімді екенін көрсетеді. Кейбір аймақтарда олар зиянкестер саналады: Германия мен Жапонияда осы түрдің саудасы тыйым салынған. Жапонияда 1960 жылы Чикаго мэрі Ричард Дэйли ханзада Акихитоға көкқұйрықтарды сыйға берген. Ханзада балықтарды Жапониядағы балық шаруашылығы зерттеу институттарына тапсырған, бірақ олар қашып, туған жеріндегі түрлерге зиян келтіретін инвазивті түрге айналды, әсіресе Бива көлінде. Акихито осы үшін кешірім сұрады. Көкқұйрықтар көлдер мен тоғандардың, өзендер мен арналардың шалшық суларында тіршілік етеді. Олар су өсімдіктері көп суды жақсы көреді және құлаған ағаштардың, су арамшөптерінің немесе су астындағы кез келген басқа да нысандардың (табиғи немесе жасалған) ішінде немесе жанында тығыздалады. Оларды көбінесе шөптер арасында тамақ іздеп немесе шағылысу үшін табуға болады. Жазда ересек балықтар терең, ашық суға көшіп, бетке жақын сүзіп, планктон және басқа да су жануарларымен қоректенеді. Көкқұйрықтар көбінесе уақытты суда өткізеді және көбею маусымы емес айларда шамамен аумақты мекендейді. Олар жылуды жақсы көреді, бірақ тікелей күн сәулесін ұнатпайды – әдетте терең суларда өмір сүреді, бірақ жылыну үшін таңертең су бетіне жақындап жүреді.

Экология

Жас көкқұйрықтардың тамақтануы - ротиферлер, копеподтар, дафниялар және жәндіктер (негізінен хирономидтер). Егер азық-түлік жетіспейтін болса, көкқұйрық күн сайын өз салмағының шамамен жартысын су өсімдіктері мен балдырлардан жейді. Олар ауызға суды жылдамдатып тартатын сору жүйесін пайдаланады. Осы су ағынымен олжа да ішке тартылады. Сору арқылы ғана шектеулі мөлшерде су тарту мүмкін болғандықтан, балық олжаға 1,75 сантиметрдей жақын болуы керек.

Стандартты және артқа қарай жүзу

Көкқұйрық күнбалық өзінің қозғалу қабілетін сақтап қалу үшін қанаттарының икемділігіне көп тәуелді. Көкқұйрықтың көкірек қанатындағы сүйектердің бөлінуі сұйықтық күштерінің балықтың қозғалысына тигізетін әсерін азайтады. Көкқұйрықтың әртүрлі ортада бағытталуына мүмкіндік беретін ерекше бейімделулері бар. Көкқұйрық сезім мүшелерінен айырылған жағдайда, бағытталу үшін көкірек қанаттарын пайдаланады. Егер көкқұйрықтың көру қабілеті немесе бүйірлік сызығы зақымданса, оның көкірек қанаттары денеге тиген кезде иілу арқылы механорецепторлар ретінде жұмыс істей алады. Көкқұйрықтың құйрық бұлшық еттері балықтың баяу жүзуіне және жүзу жылдамдығын арттырудың бастапқы кезеңдеріне қатысты маңызды. Артқа қарай жүзу кезінде көкқұйрық денесінің әртүрлі бөліктерінде орналасқан көптеген қанат бұлшық еттерін қолданады. Көкқұйрықта артқа қарай жүзу, алға қарай жүзудің керісінен гөрі күрделірек, себебі ол тек бағытын өзгерту емес. Балық көкірек қанаттарын ырғақты соққы беру үшін пайдаланады, ал арқа және анальдық қанаттары балықты артқа қарай итеру үшін күш жасайды. Көкқұйрық қашу үшін C-тәрізді реакцияны көрсетеді, ол ірі Маутнер нейрондары арқылы туындайды. Маутнер нейрондары қашу реакциясының басқару орталығы болып табылады және бастапқы тітіркендіргіш әсерге жауап ретінде жүйке жолы белсендірілгеннен кейін жылдам реакция жасайды. Осы жоғары өзгергіштікке байланысты, хищниктер балықты ұстау үшін тиімді әдіс табу мүмкіндігі төмендейді. C-тәрізді қашу реакциясы жылдам және күтпеген қозғалыс арқылы жемді ұстауға мүмкіндік береді. Типик кинематикалық модельдерде құйрық қанаты C-тәрізді қашу реакциясының негізгі күшін қамтамасыз етеді, бірақ көкқұйрық күшінің көп бөлігін реакцияға байланысты дене иілуінен, сондай-ақ арқа және анальдық қанаттарынан алады. Балықшылар көкқұйрықты ұрықтану маусымында аулаудың ең табысты кезі деп санайды, өйткені олар кез келген нәрсеге, тіпті ілгекке де агрессивті шабуыл жасайды. Көкқұйрық теориялық тұрғыдан лепомис туысына жататын барлық басқа түрлермен будандаса алады, бірақ ең көп кездесетін гибрид – жасылқұйрық. Гибридті балықтар агрессивті және олардың аузы көкқұйрыққа қарағанда үлкен. Аузы үлкен болғандықтан, бұл балықтар басқа ұсақ ауызды балықтарға қарағанда тез өседі. Жасылқұйрықтар немесе гибридті көкқұйрықтар өсуде ең тиімді және бір жылда шамамен 2 фунт немесе 0,91 кг салмаққа жете алады.

Адамдармен қарым-қатынасы

Көкқұйрық – Иллинойс штатының мемлекеттік балығы. Мичиган штатындағы Сент-Хелен көлінде шілде айында жыл сайын "Көкқұйрық фестивалі" өтеді.

Балық аулау

Көкқұйрықтар – тірі жеммен, мысалы, құрттармен, саранчалармен, шегірткелермен, шырындармен, кішкентай балықтармен, құрттармен немесе кішкентай бақалармен, сондай-ақ ұсақ креветкалармен, өңделген жеммен, нанмен, жүгерімен, басқа да үстел қалдықтарымен, кішкентай кранк-байттармен, спиннерлермен, жалған құрттармен немесе тіпті бос ілмекпен ұсталатын танымал панфиштер. Олар көбінесе таңертең және кешке қызыл, сары, жасыл, қызғылт сары сияқты жарқын түстерге тістейді. Олар су асты өсімдіктерін паналау үшін іздейтінімен белгілі; олардың табиғи рационы негізінен сүңгілер, су жәндіктері, дернәсілдер және өте кішкентай балықтардан тұрады. Көкқұйрықтар кейде көкқұйрық, жалпаққұйрық балық және үлкен ауыз балық сияқты ірі балықтарды аулау үшін жем ретінде де қолданылады. Балықшылар кейде поляризациялық көзілдіріктерді пайдаланып суды аралап көріп, көкқұйрықтардың шағылысу орындарын таба алады. Көкқұйрықтардың мінезі біраз батыл; көптегендері адамдардан қорқа қоймайды, тіпті суға түсіп қалған тамақты жейді, ал Канаданың Скугог көліндегі бір популяциясы тіпті адамдардың қолымен сыпалуға да рұқсат етеді. Өлшемдері мен пісіру әдісіне байланысты көкқұйрықтарды көбінесе "панфиш" деп атайды. IGFA бойынша барлық құралдармен ұсталған әлемдік рекорд 1950 жылы Алабама штатындағы Кетона көлінен ұсталған 2,15 кг (4 фунт 12 унция) салмақты құрайды.

Менеджмент

Көкқұйрық популяциясы балық аулау мен қорытындылаудың әсеріне, әсіресе мөлшеріне байланысты ерекше осал. Ірі аталықтары ұяларын колониялардың ортасында қорғауға бейім болғандықтан, балық аулаудың салдарына олар ерекше сезімтал. Ірі аталықтары бар популяцияларды табу қиын, олар көбінесе балық аулау қысымы жоқ қашық жерлерде ғана кездеседі. Көкқұйрықтар тоғандар мен көлдерді басқаруда маңызды рөл атқарады, өйткені бір көкқұйрық популяциясы бір жазда өзінің салмағынан алты есе көп мөлшерде шаябақ және жәндіктерді жеуі мүмкін.