Кіріспе

Топаз соғыс көшіру орталығы, сонымен қатар Орталық Юта көшіру орталығы (Топаз) және қысқаша Абрахам көшіру орталығы деп аталады, – американдықтардың жапондық тегінен және Жапониядан АҚШ-қа келген иммигранттардың қамауда ұсталған американдық концентрациялық лагері болды, оларды Никкей деп атайтын. 1942 жылдың ақпанында президент Франклин Рузвельт 9066-шы атқару бұйрығына қол қойды, онда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Топаз сияқты "қайта орналастыру орталықтары" деп әлдебір сыпайылықпен аталатын жапондық текті адамдарды қамауға алу туралы бұйрық берілді. Топазда қамауда ұсталған адамдардың көпшілігі "Танфоран" жиналыс орталығынан келген және бұрын Сан-Франциско шығанағы аймағында тұрған. Лагерь 1942 жылдың қыркүйегінде ашылып, 1945 жылдың қазан айында жабылды. Лагерь, шамамен 15 миль (24 км) Дельта қаласының батысында, Юта штатында орналасқан. Топаз "қайта орналастыру лагері", "қайта орналастыру орталығы", "интернациялау лагері" және "концентрациялық лагерь" деп аталып келді, ал қай термин ең орынды екендігі туралы пікір таласы 1990-шы жылдардың соңына дейін жалғасты. Топаз музейінің 1997 жылы Топаз туралы жазылған және басылған кітабына жазған кіріспе сөзінде Топаз музейінің кеңесі лагерьлерді "ұстау лагері" немесе "концентрациялық лагерь" деп атаудың және оның тұрғындарын "тұтқындар" немесе "интернатталғандар" деп атаудың дұрыс екенін айтты. Бұл АҚШ-тың батыс жағалауындағы адамдарға өз үйлерін тастап кетуді талап етті. "Ерікті эвакуациялау" кезеңінде шамамен 5000 адам тыйым салынған аймақтан шығып, интернаттаудан құтылды. Моабтың солтүстігінде шағын лагерь болды, ол Аризона штатындағы Леуппке жіберілмес бұрын, тәртіпсіздік тудырушылар деп саналған бірнеше адамды оқшаулау үшін пайдаланылды. Топаздың батысындағы таулардағы Антилопа Спрингс деген жер Топаздың тұрғындары мен қызметкерлері үшін демалыс орны ретінде пайдаланылды.

Климат

Интернатталғандардың көпшілігі Сан-Франциско шығанағы аймағынан келді, онда жылы, Жерорта теңізі климаты, ылғалды, жұмсақ қыстар және құрғақ жаздар басым. Топаз Севьер шөлінде, теңіз деңгейінен 1396 метр биіктікте орналасқан, климаты экстремалды болды. Кеппен классификациясы бойынша "орта ендіктегі шөл" санатындағы бұл аймақта температура күні бойына күрт өзгеруі мүмкін. Аймақ күшті желдер мен шаңды дауылдарға ұшырады. 1944 жылы болған мұндай бір дауыл 75 ғимаратқа құрылымдық зақым келтірді. Температура қыркүйек айының ортасынан мамыр айының соңына дейін нөл градустан төмен түсуі мүмкін. Қаңтар айының орташа температурасы болса, көктемгі жаңбырлар саз топырақты лайға айналдырып, масалардың көбеюіне жағдай жасады. Жаздар ыстық, кейде нөсер жаңбырлармен және температураның жоғарылауымен (аса ыстық) сипатталды. 1942 жылы алғашқы қар 13 қазанда жауды, лагерь құрылысы толық аяқталмас бұрын.

Сәулет және тұрғын үй құрылысы

Топаздың ішінде шамамен 3 шаршы километрлік ("қала" деп аталатын) тұрғын үй кешені және кең ауыл шаруашылығы жерлері болды. Қала ішінде 42 блок интернирленгендер үшін, оның ішінде 34 тұрғын блоктары болды. Әр тұрғын блоктарында 200–300 адам тұратын, бір бөлмеде бес адамға арналған казармаларда орналастырылды. Отбасылар көбінесе бірге тұратын, ал жалғыз ересектер туысқандары жоқ төрт адаммен бірге орналастырылатын. Тұрғын блоктарында демалыс залы, асхана, блок басқарушысының кеңсесі және бірге жуу/дәретхана/душ бөлмесі болды. Әр блокта барлық әйелдерге арналған төрт ванна және барлық ерлерге арналған төрт душ болды. Мұндай тығыз жағдай тұрғындардың жеке өмірін шектеді. Казармалар ағаш қаңқадан жасалған, қақпақ қағазымен жабылған, едендері ағаштан. Көптеген интернирленгендер казармалар толыққанша бітпеген кезде көшіп келді, осылайша оларды ауа райының қиындықтарына ұшыратты. Кейіннен олар қаптамамен жабылды, ал едендер картонмен толтырылды. Құрылыс 1942 жылдың шілдесінде басталды, бөлмелер пештермен жылытылды. Ешқандай жиһаз берілмеді. Интернирленгендер төсек, үстел және шкаф жасау үшін құрылыс қалдықтарынан ағаш сынықтарын пайдаланды. Кейбір отбасылар өздерінің тұрғын жайларын матадан жасалған бөлімдермен де өзгертті. Топазда екі бастауыш мектеп болды: Desert View Elementary және Mountain View Elementary. Топаз орта мектебі 7–12 сынып оқушыларын оқытты, сондай-ақ ересектерге арналған білім беру бағдарламасы да болды. Мектептерде жергілікті мұғалімдер мен интернирленгендер сабақ берді. Топаз орта мектебі интернирленгеннен кейін жиі кездесетін, берілген қауымдастықты қалыптастырды, ал соңғы кездесу 2012 жылы өтті. Спорт мектептерде де, ересектер арасында да бейсбол, баскетбол және сумо күресі сияқты түрлерімен танымал болды. Лагерьде мәдени бірлестіктер пайда болды. Топазда "Topaz Times" атты газет, "Trek" атты әдеби журнал және ағылшын және жапон тілдерінде шамамен 7000 данадан тұратын екі кітапхана болды. Лагерьдегі өнер мектебінің мұғалімі Чиура Обатаға Топаздан шығып, жақын маңдағы университеттер мен шіркеулерде сабақтар өткізуге рұқсат берілді. Интернирленгендерге демалыс үшін лагерьден шығуға кейде рұқсат етілетін. Батысқа қарай 145 шақырым жердегі тауларда орналасқан Антилопа Спрингс қаласындағы бұрынғы азаматтық қорғау корпусының лагері интернирленгендер мен лагерь қызметкерлері үшін демалыс аймағы ретінде пайдаланылды, ал Антилопа Спрингстен екі ғимарат буддалық және христиан шіркеулері ретінде пайдалану үшін орталық аймаққа әкелінді.

Лагерь саясаты

1943 жылы Соғыс көшіру басқармасы (WRA) барлық ересек тұтқындарға америкалық мәдениетке сіңу деңгейін бағалау үшін сауалнама жіберді. Ол “Босануға рұқсат алу өтініші” деп аталды. Сұрақтарда олардың қандай тілде сөйлейтіні, діні және бос уақытта қандай іс-әрекеттермен айналысатыны туралы сұрастырылды. Дзюдо мен кендоға қатысу “жапондық” саналады, ал бейсбол ойнау немесе христиан дінін ұстану – “америкалық” деп есептелді. Тұтқындарға екі сұрақ қойылды: АҚШ қарулы күштерінде соғысуға дайындығы және АҚШ-қа адалдық серт беріп, Жапония императорына адалдықтан бас тартуы. Американдық азаматтыққа қол жеткізуге тыйым салынған көптеген Иссейлер екінші сұраққа наразылық білдірді, себебі оң жауап берсе, олардың мемлекетсіз қалуы мүмкін деп ойлады. Кейбір Иссейлер азамат емес екендігіне қарамастан, әскерге ерікті түрде жазылды. Ал басқалары саяси көзқарастарына байланысты қарсылық білдірді. Топаз лагеріндегі ер адамдардың шамамен бестен бірі адалдыққа қатысты сұраққа “жоқ” деп жауап берді. Тұтқындар наразылықтарын әкімшілікке жақын деп санайтын басқа тұтқындарға шабуыл жасау арқылы білдірді. Сауалнамаларға жауап ретінде, кейбір Нисейлер жапон-американдықтардың азаматтық құқықтары үшін тұрғындар кеңесін құрды, ол азаматтық құқықтары қалпына келтірілген жағдайда, басқа тұтқындарды әскерге тіркелуге шақырды. Тұтқындар өлім және оны қоршаған құпияға наразылық білдіріп, ереуілге шықты. Олар Вакасаға үлкен жерлеу рәсімін өткізіп, осылайша ашуларын білдірді. Жауап ретінде әкімшілік лагерьдегі бүлікшіл әрекеттерге қатысты алаңдаушылықтардың негізсіз екенін анықтады және қауіпсіздік шараларын жеңілдетті. Әскери басшылық Тынық мұхитында соғысқан офицерлерді Топаз лагерінде күзетшілікке тағайындамауға шешім қабылдады.

Жабылудан кейін

Топаз жабылғаннан кейін жер сатылып, ғимараттардың көпшілігі аукционға қойылып, бөлшектеліп, одан алынып тасталды. Тіпті су құбырлары мен электр тіректері де сатылды. 1976 жылы Жапон-американдық азаматтар лигасы орталық аймақтың солтүстік-батыс бұрышына ескерткіш орнатты. 1982 жылы Delta орта мектебінің мұғалімі Джейн Беквит және оның журналистика студенттері Топазды зерттеуге кірісті. Ол 1983 жылы Топаз мұражайының құрылуын бастап берді, ол Топаз мұражайын басқарды, ал мұражай бастапқыда Ұлы Аңғар мұражайымен бірлесіп орналасқан болатын. Жапон-американдық тұтқындау лагерьлері ұйымының қаржылық көмегі Топаз кеңесіне 2013 жылы жеке мұражай ғимаратын салуға мүмкіндік берді.

Фильмде

Дэйв Тацуно контрабандалық камера арқылы Топаз лагерін түсірді. "Топаз" деректі фильмінде ол 1943-1945 жылдары түсірген кадрлар қолданылды. Бұл фильм 1997 жылы Ұлттық кино тізіліміне енгізілді, сонымен қатар тізімге қосылған екінші "үй видеосы" және лагерьдегі өмірдің жалғыз түсті бейнематериалы болды. Топаз соғыс тұрғындарының орталығы 2007 жылғы "Американдық ойын-сауық" фильмінің түсірілім алаңы болды – нақты оқиғаларға негізделген, лагерьдегі Никкей бейсболының тарихын көрсететін фильм. Лагердің бір бөлігі Солт-Лейк-Ситиден батысқа қарай шамамен 64 шақырым, ал нақты Топаз орнынан солтүстікке қарай 121 шақырым жерде орналасқан Юта штатының Skull Valley аймағында қайта жаңғыртылды. Фильмде Тацуноның тарихи кадрлары да пайдаланылды. Тацуноның "Топаз" фильмінен өзге, Кен Вердоя 1987 жылы "Топаз" атты тағы бір деректі фильм жасады.

Әдебиетте

Йошико Учиданың жасөспірімдерге арналған "Топазға саяхат" романы (1971 жылы жарық көрген) жапон-американ қызы Юкидің басынан өткен оқиғаны айтады. Оның әлемі Перл-Харборға шабуылдан кейін көп ұзамай, ол және оның отбасы Калифорния штатының Беркли қаласының ыңғайлы үйлерін тастап, Топаздың шаңды казармаларына көшуге мәжбүр болады. Роман негізінен Учиданың жеке тәжірибесіне құрылған: ол және оның отбасы үш жыл Топазда тұтқында болды. Джули Оцуканың "Император құдай болғанда" (2002 жылы жарық көрген) романы 1942 жылдың қыркүйегінде Берклиден Топазға көшірілген отбасының тағдырын баяндайды. Романның бес тарауы әртүрлі кейіпкерлердің көзқарасынан айтылады. Сынақшылар кітаптың "қалыпты жағдайды нақты, бірақ поэтикалық бейнелеуін" және "іңкірлікке бейімділігін" жоғары бағалады. Брайан Комей Демпстер өзінің "Топаз" атты поэзия жинағында (2013 жылы жарық көрген) анасы мен оның отбасының басынан өткендерін зерттейді, қуғын-сүргін мен тұтқындалу тарихын кейінгі ұрпақтардың 21-ғасырлық өзін анықтау іздестіруімен байланыстырады.

Өнер саласында

Лагерьдегі тұтқындар жасаған көптеген өнер туындылары сол жердегі өмірді бейнелейді және бүгінге дейін сақталған. Чиура Обата мен Мацусабуро (Джордж) Хибидің суреттері мен ағаш өрнектері ең танымалдарының қатарында. Олардың бір бөлігі Дельфин Хирасунаның "Гаман өнері: 1942-1946 жылдарғы жапон-американдық интернат лагерьлерінен шыққан өнер және қолөнер" жинағында топтастырылған және Топаз бен Уайт өнер галереясында көрмеге қойылған.