Кіріспе
Вануатудағы Вануа Лава аралы – Торба провинциясындағы Банкс аралдарының екінші ірі аралы, Гауадан сәл кішкентай. Ол Эспириту Сантодан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 120 км және Гауадан солтүстікке қарай орналасқан.
Vanua Lava is the second largest of the Banks Islands in Torba Province, Vanuatu, after slightly larger Gaua. It is located about 120 km north northeast of Espiritu Santo and north of Gaua.
Атауы
Вануа Лава атауы Меланезия миссиясының негізгі тілі болған Мота тілінен келген. Жергілікті халық аралды Вурес және Мвесен тілдерінде Вонолав деп, Вераа тілінде Вунулава, ал Лемериг тілінде Вунулав деп атайды. Көшпенділердің тілі Мвотлапта ол Апнолап (жер-орны білдіретін "а" префиксімен) деп аталады. Басқа Торрес Банкі тілдеріндегі сәйкес сөздерге Ло Тога Венилаве және Лакон Ванолав жатады. Бұл атаулардың бәрі прото-Торрес Банкі тіліндегі *βanua laβa "Үлкен жер" түбірінен шыққан.
Тарих
Вануа Лава еуропалықтар алғаш рет 1606 жылдың 25-29 сәуірінде Педро Фернандес де Киростың испан экспедициясы кезінде көріп шықты. Аралдың атауы сол кезде Portal de Belén ("Белем қақпасы", испан тілінде "Туған орын") деп картаға жазылды. Вануа Лаваны алғаш рет 1859 жылы Жаңа Зеландия епискобы Джордж Август Селвин зерттеді. Бір кезде Суретамат тауындағы күкірт кенін француз компаниясы өндірген. Копра – басты экспорт тауары.
География
Аралдың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы шамамен 25 км, ал шығыстан батысқа дейінгі ұзындығы 20 км. Оның құрлық ауданы 314 км² құрайды. Торба провинциясының астанасы Сола, аралдың шығыс жағында, Порт-Паттесонде орналасқан. Аралдағы ең биік нүкте – Суретамате тауы (Мотадан), сондай-ақ Суретимиат немесе Серетимиат (Вурестен) және Сере'ама (Лемериг пен Вераадан) деп те аталады, ол (биіктігі) белсенді жанартау болып табылады: соңғы ірі жарылысы 1965 жылы болған. Аралдың екі табиғи порты бар: шығысында Порт-Паттесон және оңтүстік-батысында Вюреас шығанағы (Vurës). Аралдың шығысында Квакеа және Равенга кішкентай аралдары орналасқан. Водопад шығанағы аралдың батыс жағында жатыр.
Табиғат тарихы
Суретамате тауының жоғарғы беткейлерін және аралдың солтүстік-шығыс жағалауының көп бөлігін қамтитын 14,850 га аумақ, BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) ретінде танылды, себебі ол Вануату мегаподалары, Вануату императорлық көгершіндері, Танна жеміс көгершіндері, қызылқұйрықты жеміс көгершіндері, пальма лорикеттері, кардинал мизомелалары, Вануату балжегіштері, желкенқұйрықты гейригондар, ұзынқұйрықты триллерлер, жолақты фантайлдер, Меланезиялық сұңқарлар, сарықекізді монархтар, оңтүстік шрикебильдер, Санто бұталы құстар және Вануату ақкөздерінің популяциясын қамтиды. Бұл жер теңіз құстарының – жағалы және ақмойынды петрелдердің көбею орындары болып табылады. Аралда кокос шаңғызы және Банкс ұшқыш түлкілері де кездеседі.
Халық және тілдер
2009 жылғы санақ бойынша Вануа Лаваның халқы 2623 адамды құрады. Вануа Лава төрт түпкілікті тілдің отаны: шамамен 2000 адам сөйлейтін Вурес, 500 адам сөйлейтін Вераа, және құрып бара жатқан екі тіл – 10 сөйлеушісі бар Мвесен және бар болғаны 2 тірі сөйлеушісі бар Лемериг. Аралдағы мигранттар қауымдастықтары қолданатын басқа тілдерге Мвотлап (солтүстік-шығыс жағалауда) және Мота (шығыста) кіреді. Әртүрлі тілдік ортадан келген адамдар жиналатын әкімшілік орталығы Солада ең көп қолданылатын тіл – Бислама. Вануа Лава бұрын көп тілге ие болған, олардың бірнешесі 19 ғасырдың ортасынан бері жоғалып кеткен.
Көлік
Аралда әуежай бар (IATA коды SLH), оған Air Vanuatu аптасына үш рет рейстер қатынайды. Аралда бір ғана жол бар, бірақ көлік құралдары сирек.