Кіріспе
Жоқ. Христиан діні Португалияда басым дін, католик діні оның ішіндегі ең ірі тармағы. Португалия зайырлы мемлекет және оның конституциясы дін бостандығын кепілдейді.
Christianity is the predominant religion in Portugal, with Catholicism being its largest denomination. Portugal is a secular state and its constitution guarantees freedom of religion.
Шолу
2021 жылғы санақ бойынша Португалия халқының 80,2% католик дінін ұстанады, бірақ 2001 жылы олардың шамамен 19% ғана үнемі миссаға қатысып, қасиетті тағылымдарды қабылдады, ал көптеген адамдар балаларын шүкіршілікпен шомылдыруын, шіркеуде үйленуін және соңғы қасиетті рәсімдерді алуын қалайды. Португалия Еуропадағы ең діни елдердің бірі, көптеген португалдықтар Құдайдың бар екеніне нық сенімді және дін олардың өмірінде маңызды рөл атқарады. Pew Research Center мәліметтеріне сәйкес, Португалия 34 еуропалық елдің ішінде діни сенімдері бойынша 9-орында тұр. Португалиялық католиктердің 40% күнделікті дұға оқиды, ал 36% діннің өмірінде өте маңызды екенін айтады. 1911 жылдан бері шіркеу мен мемлекет ресми түрде бөлінгенмен, Рим-католик ұстанымдары португалдық қоғам мен мәдениетіне әсерін тигізе береді. Білім беру және денсаулық сақтау жүйелері көп жылдар бойы шіркеудің қарауында болды, сондай-ақ, көптеген жағдайларда ғимарат, көпір немесе тас жол ашылғанда дін қызметкерлерінен бата алды. Португалиядағы католик шіркеуі ел заңдарында белгілі бір құқықтар мен жеңілдіктермен қамтамасыз етілген.
Estado Novo (Жаңа мемлекет)
Антонио де Оливейра Салазардың (1932–1968) корпоративтік тоталитарлық режимі кезінде шіркеу қайта жанданды. Салазардың өзі терең діншіл болған және католик нақылымен сіңіп кеткен. Заң оқуын бастамас бұрын ол семинарист болған; Коимбра университетіндегі бөлмедесі Мануэль Гонсалвес Сержеира кейін Лиссабонның патриарх-кардиналы болды. Сонымен қатар, Салазардың корпоративтік принциптері, сондай-ақ 1933 жылғы конституциясы мен еңбек заңнамасы Рим-католик ережелерімен, яғни Rerum novarum (1891) және Quadragesimo anno (1931) папалық энцикликаларынан алынған. Салазардың мемлекеті дәстүрлі Рим-католик принциптеріне негізделген, тәртіпке, дисциплина мен билікке баса назар аударған. Кластық қатынастар марксистік тұрғыдан қарағандағы қақтығыс емес, үйлесімділікке негізделген деп есептелді. Отбасы, приход және христиан діні мемлекеттің негізі саналды. Алайда Салазар осы принциптерден әлдеқайда асып түсіп, толыққанды диктатура орнатты. Кейбір пікірлерге сәйкес, оның корпоративтік үкіметі Рим-католик принциптері мен Бенито Муссолиниге тән фашизмнің шамалы араласуын қамтыды. 1940 жылы Португалия мен Ватикан арасында шіркеу-мемлекет қатынастарын реттейтін конкордатқа қол қойылды. Шіркеу мемлекеттен «бөлек» болуы керек еді, бірақ ерекше мәртебеге ие болуы тиіс еді. 1940 жылғы конкордат Бірінші Республика кезінде қабылданған көптеген антиклерикалық саясатты кері қайтарды және католик шіркеуіне мемлекеттік мектептердегі діни білім беруге толық бақылау берілді. Қарулы күштерде тек католик дін қызметкерлері ғана капеллан болып қызмет ете алатын. Республикада заңдастырылған ажырасу шіркеуде некелескендер үшін заңсыз деп жарияланды, бірақ азаматтық некеге қатысты заңды күшінде қалды. Шіркеуге ресми түрде «заңды тұлға» мәртебесі берілді, бұл оған мүлікті біріктіруге және иеленуге мүмкіндік берді. Салазардың тұсында сыншылар Португалиядағы шіркеу мен мемлекеттің ыңғайлы және бір-бірін күшейтетін қарым-қатынаста болғанын айтады. Шіркеуге көптеген жағынан көмектессе де, Салазар оның режимін мақтамаса, саясаттан алшақ тұруын талап етті. Наразылық пен сынға тыйым салынды; қатардан шыққан дін қызметкерлері – бірнеше приход пасторы және бір рет Порто епископы – үнсіздікке мәжбүр болды немесе елден кетуге мәжбүр болды. Рим-католик шіркеуінің қалған бөлігі, Кардинал Мануэль Гонсалвес Сержеира басшылығымен, Салазардың жақын досы және қолдаушысы болды, бұл мәселеде үнсіздік сақтады.
1974 жылғы төңкерістен кейінгі өзгерістер
Португалияның 1976 жылғы Конституциясында 1974 жылғы "Қызғалдақ революциясынан" және демократияға көшуден кейін шіркеу мен мемлекет қайтадан ресми түрде бөлінді. Португалияда шіркеудің ерекше орны сақталғанмен, көбінесе ол мемлекеттік статус жойылды. Басқа діндер енді өз сенімдерін еркін ұйымдастырып, практикалай алады. Конституциялық өзгерістермен қатар, Португалия көбірек секулярлы қоғамға айналды. Дінге қатысу одан бері төмендеді. Діни қызметкерлерге келушілер азайды, сондай-ақ қайырымдылық көмектері мен шіркеуге қатысу да азайды. 1990 жылдардың басында португалдардың көпшілігі әлі де өзін Рим католиктері деп есептесе, олардың үштен бірі ғана тұрақты түрде шіркеуге баратын. Дінге салқын қарайтындығы көбінесе ерлер мен жастардың арасында байқалды. Шіркеуге барушылардың көпшілігі әйелдер мен кішкентай балалар болды. Шіркеу бұрынғы әлеуметтік беделін жоғалтты. 19 ғасырда және Салазар режимі кезінде шіркеу, армиямен және әлеуметтік-экономикалық элитамен бірге елдегі ең беделді институттардың бірі болды. Шындығында, Португалиядағы әскери, экономикалық, үкіметтік және діни ықпалдар тығыз байланысты және өзара тәуелді болды, тіпті кейде нақты түрде біріктірілді. Дәстүр бойынша, элиталық отбасылардың үлкен ұлы жерді мұраға алса, екіншісі әскерге, ал үшіншісі епископ болар еді. Алайда, 1990 жылдардың басында Рим-католик шіркеуі бұл артықшылығын жоғалтып, португалдық мүдделі топтар арасында жетінші немесе сегізінші орынға түсті. 1980 жылдары шіркеу португалдардың дауыс беруіне әсер етуге көбінесе тырыспады, мұндай әрекеттердің кері соққы беруі мүмкін екенін білді. 1970 жылдардың ортасындағы революциялық дүрбелең кезінде шіркеу өкілдерін орталық және консервативті кандидаттарға дауыс беруге, сондай-ақ коммунистерді, әсіресе Португалияның солтүстігінде жоққа шығаруға шақырды, бірақ содан кейін шіркеу осындай ашық саяси рөлден бас тартты. Шіркеу 1976 жылғы Конституцияның қабылдануына, ол шіркеу мен мемлекетті бөліп, ажырасу мен абортты либералдауға бағытталған заңнаманы тоқтатуға тырысты, бірақ бұл мәселелерді моральдық және өзінің жауапкершілігінің саласына жататындықтан, бәріне жете алмады.
Діни рәсімдер
Португалиядағы діни амалдарда айқын аймақтық ерекшеліктер байқалады. Тіпті 1990 жылдардың басында да, дәстүрлі католиктік Солтүстіктегі халықтың 60-70 пайызы діни қызметтерге тұрақты түрде қатысса, тарихи антиклерикалды Оңтүстікте бұл көрсеткіш 10-15 пайызды құрады. Үлкен Лиссабон аймағында шіркеуге барушылардың саны шамамен 30 пайызды шамалаған. Португалиялықтардың өміріндегі католицизмнің маңыздылығы елдегі әрбір ауылдың физикалық құрылымында көрінеді. Ауылдық шіркеулер көбінесе басты алаңда немесе ауылға қадағалап тұрған төбеде орналасқан. Көптеген шіркеулер мен капеллалар Португалияның отарлық экспансиясының шарықталу кезеңінде, яғни 16 ғасырда салынды және көбінесе жаулап алынған жерлерден әкелінген ағаш және алтынмен әсемделді. Алайда, соңғы онжылдықтарда олардың көпшілігі күйреуге бет алды, себебі оларды күтіп ұстауға жеткілікті дін қызметкерлері болмады. Көптеген шіркеулер ауылдардың қасиетті қамқорларын құрметтеу үшін сирек қолданылды. Елдің діни өмірінің көп бөлігі Рим-католик шіркеуінің ресми құрылымы мен билігінен тыс жерде жүргізіліп келді. Бұл әсіресе ауылдық аймақтарда, қасиеттілер күні мен діни мерекелерді тойлау кең таралған жерлерде айқын байқалады. Португалиядағы ең танымал діни оқиға – 1917 жылы Фатима ауылындағы Кова-да-Ирияда үш балаға Мария ананың көрінуі. Олардың екеуі – Хасинта мен Франсиско Марто 2000 жылы мақамына көтеріліп, 2017 жылы Папа Франциск оларды қасиеттілер қатарына қосты. Сантарем ауданындағы осы шағын ауылдағы Мария ананың көрінуі жыл сайын жүздеген мың паломникті Фатима қасиетті орнына баруға итермелейді, олардың көпшілігі жазылу үмітімен келеді. Әйелдер шіркеуге бару жиілігі бойынша ерлерден басымдық танытқан. Мария ананың және Иса Мәсіхтің бейнелері еңбек одақтарының кеңселерiнде немесе наразылық акцияларындағы плакаттарда жиі кездесетін. Португалиялық халықтық діннің басқа да элементтері, мысалы, сиқыршылық, жын-сыбыр және әдеттен тыс күштер ресми шіркеу тарапынан мақұлданбады. Формалды дін, халықтық нанымдар мен шарбақтық ойлар жиі араласып кеткен. Әсіресе Португалияның солтүстігіндегі шалғай ауылдарда сиқыршыларға, жын-сыбырға және зұлым рухтарға сенім кең таралған. Кейбір адамдар "жаман көз" деген ұғымға сенеді және оған ие болғандардан қорқып жүрді. Әйелдер осы салада да басымдық танытты. Көптеген ауылдарда "көргендер", сиқыршылар мен емшілер болды. Тауларда және жол бойында зұлым рухтар мен тіпті қасқырлар мекендейді деп саналды және адамдарды олардан қорғау қажеттігіне сенді. Балалар мен жас әйелдер "жаман көздің" әсеріне ең осал деп есептелді. Халық білімділігінің артуымен және қалаға көшуімен байланысты осы халықтық нанымдардың кейбіреулері жоғалып кетті. Бірақ қалада және білімді адамдардың арасында да 1990 жылдардың басында шарбақтық ойлар кездесе берді. Жұлдыз жорамалдаушылар, қолды оқып, картадан болжам жасайтындар, әсіресе кедей аудандарда дүкендер ашты, бірақ бұл тек сол жерге ғана тән емес. Қысқасы, Португалияда шарбақтық ойлардың күшті ағыны әлі де сақталған. Шіркеу шарбақтық амалдарды жақтырмаса да, оларға қарсы тиімді шаралар қабылдай алмады. Испаниядан айырмашылығы, Португалиядағы Рим католицизмі жұмсақ және аз қарқынды болды. Халықтық әдет-ғұрыптардың кең таралғандығы және діннің адамгершілікке айналуы испандықтардың қатал көзқарасына қарамастан, сүйіспеншілікке толы, бірақ алыс Құдай бейнесін қалыптастырды. Португалияда, Испаниядан айырмашылығы, Құдай мен оның қасиеттілері кешірімді және тыныш деп есептелді. Испанияда әулиелер мен шейіттердің бет-әлпеттеріндегі көріністер азап пен қайғы-қасіретке толы болса, Португалияда олар тыныш, сабырлы және жағымды болды.
Протестантизм
Португалия тарихының көп бөлігінде елде Рим католиктерінен басқа дін өкілдері аз болды; олар өз діндерін еркін түрде ұстай алмады. Инквизиция оларды үш ғасыр бойы елден шығарып келді. Алайда, XIX ғасырда британдықтар Португалияға қоныстанғаннан кейін, олармен бірге басқа христиан діндерін де әкелді. Көптегендер Англия шіркеуінің (Англикандық) мүшелері болды, ал қалғандары протестанттық методистер, конгрегационалистер, баптистер және пресвитериандар еді. 1834 жылы конституциялық монархия құрылуы шектеулі діни төзімділікті қамтамасыз етті, нәтижесінде Англикандық шіркеу (Лиссабондағы Сент-Джордж шіркеуі) ашылды. 1868 жылы тағы бір шіркеу ашылды. Англикандық миссия Португалиядағы Ескі католик қозғалысының күшеюімен бірге жүрді. 1870 жылы Бірінші Ватикан кеңесінде анықталған Папаның қатесіздігі және жалпы юрисдикциясын қабылдаудан бас тартқан Рим-католик дін қызметкерлері мен миряннан қауымдар құрылды. Нәтижесінде 1880 жылы Лузитания католик-апостолдық евангелистік шіркеуі құрылды (1980 жылдан бері Англикандық қауымның мүшесі); алайда, заңдар әлі де Рим католиктіктері емес адамдардың қызметін шектеді. Лиссабондағы Санкт-Андрей шіркеуі, Шотландия шіркеуінің қауымы, 1899 жылы салынды. Португалиядағы ең көне протестанттық конфессия – Igreja Evangélica Presbiteriana de Portugal (Португалияның Евангелистік Пресвитериан шіркеуі), оның тамыры 19-ғасырдың басында Мадейрадағы шотланд миссионерінің жұмысына жетеді. 1990 жылдардың басына қарай Португалияда барлығы 50 000 – 60 000 ғана англикандық және протестанттар болды, бұл жалпы халықтың 1 пайызынан да аз. 1950 және 1960 жылдары Пейнтекостальдықтар, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі Киелілері шіркеуі және Ехоба куәгерлері келді, олардың саны алдыңғылардан тезірек өсті. Алайда, барлық топтар өз діндерін еркін ұстануына, әсіресе миссионерлік қызметіне қойылған тыйымдар мен шектеулердің кедергісіне тап болды. Бұл шектеулер 1974 жылғы революциядан кейін алынып тасталды. 1976 жылғы конституция барлық діндерге өз нанымын ұстану құқығын кепілдік береді. Рим-католиктері емес топтар заңды тұлғалар ретінде танылды және жиналу құқығына ие болды. Рим-католиктері емес және ар-ұжданы бойынша әскери қызметтен бас тартатындар балама әскери қызметке өтініш беруге құқылы болды. Алайда, Рим-католик шіркеуі миссионерлік қызметке кедергі келтіруге тырысып тұрды.
Шығыс православие
Шығыс православие шіркеуі Португалияда аз санда кездеседі, көбінесе Шығыс Еуропа елдерінен келген диаспора арқылы, олардың өздерінің табиғи Шығыс православие халқы бар. Олардың кейбіреулері өздерінің аналық шіркеулерінің жергілікті юрисдикциялары арқылы ұйымдастырылған, көбінесе Испаниядан немесе басқа көрші елдерден басқарылады. Олардың ішінде: Испания мен Португалияның грек православиелік митрополиясы [fr], Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының бір бөлігі және Мадридте орналасқан. Ол 2003 жылы Францияның грек православиелік митрополиясының бір бөлігінен құрылды. Парижде орналасқан Батыс Еуропаның серб православиелік епархиясының Португалияда бір миссионерлік приходы бар. Парижде орналасқан Батыс және Оңтүстік Еуропаның румын православиелік митрополиясының Испания мен Португалияда көмекші епископы бар. Болгария православие шіркеуінің Орталық және Батыс Еуропа епархиясы (орталығы Берлинде) Португалияда бір приходқа ие. Женевадағы архиепископ Михаил (Донсков) басқаратын Ресей Православие шіркеуінің Ресейден тыс Женева және Батыс Еуропа епархиясының [ru] Португалияда бір приходы бар. Мадридте орналасқан испан-португалдық орыс православие шіркеуінің экзархаты Португалияда 11 приходты өз қамқорлығына алады. Ол 2018 жылдың желтоқсанында Мәскеу мен Константинополь арасындағы қарым-қатынастың үзілуінен кейін құрылды. Бұрынғысы Парижде орналасқан Батыс Еуропадағы орыс православиелік шіркеулердің архиепископтығы арқылы орыс приходтарына қамқорлық көрсеткен. Сондай-ақ, өзін тәуелсіз католик және Шығыс православие деп анықтайтын каноникалық емес юрисдикция – Лузитандық католик православие шіркеуі де бар. Ол жоғарыда аталған каноникалық юрисдикциялардың ешқайсысынан мойындық таппайды.
The Greek Orthodox Metropolis of Spain and Portugal [fr], part of the Ecumenical Patriarchate of Constantinople and based in Madrid. It was established in 2003 from part of the Greek Orthodox Metropolis of France. The Serbian Orthodox Eparchy of Western Europe, based in Paris, has one missionary parish in Portugal. The Romanian Orthodox Metropolis of Western and Southern Europe, based in Paris, has an auxiliary bishop in Spain and Portugal. The Eparchy of Central and Western Europe of the Bulgarian Orthodox Church (with seat in Berlin), has one parish in Portugal. The Diocese of Geneva and Western Europe [ru] of the Russian Orthodox Church Outside Russia, headed from Geneva by Archbishop Michael (Donskoff), also has one parish in Portugal. The Spanish Portuguese Exarchate of the Russian Orthodox Church, based in Madrid, claims 11 parishes in Portugal. It was established in December 2018 following the rupture of relations between Moscow and Constantinople. The latter had previously cared for Russian parishes through the Archdiocese of Russian Orthodox churches in Western Europe, based in Paris. There is also a non canonical jurisdiction, the Lusitanian Catholic Orthodox Church, which defines itself as both Independent Catholic and Eastern Orthodox. It does not have any recognition from the canonical jurisdictions above.
Бахаи діні
Бахаи дінінің Португалияға алғашқы өкілі 1926 жылы келді. 1946 жылы Лиссабонда Бахаилардың алғашқы жергілікті рухани ассамблеясы сайланды. 1963 жылы тоғыз ассамблея болды. 2010 жылы Діндер деректері мұрағатының қауымдастығы (World Christian Encyclopedia-ға сүйеніп) Португалиядағы Бахаи қауымдастығының саны шамамен 2100 адамды құрады деп есептеді.
Сикхизм
Көптеген сикхтер 1990 жылдардан бері Үндістанның Панджаб аймағынан Португалияға ауыл шаруашылығы, туризм және өндіріс салаларында жұмыс табу үшін көшіп келе бастады. Көптеген сикхтер Португалия бойынша үнділік мейрамханалар ашты. Португалиядағы Үндістан елшілігінің бағалауынша, онда 35 мың сикх тұрады. Олардың көпшілігі ресми санақ деректерінде көрсетілмейді, себебі тұруға рұқсат алған құжаттары жетіспейді. Көбінесе сикхтер Лиссабон, Порто және Альбуфейра қалаларында шоғырланған, мұнда гурдваралар (сикхтердің құдайға табыну орны) бар.
Индуизм
1990 жылдардың ортасынан бастап Португалияға Оңтүстік Азиядан, әсіресе Непалдан еңбек көші-қонының нәтижесінде индуистердің көптеп келуі байқалды. Сонымен қатар, елдің барлық аймақтарының үлкен қалаларында бірнеше Харе Кришна қауымдастықтарын кездестіруге болады, олардың көпшілігі португалдық емес еуропалықтардан, бразилиялықтардан, АҚШ азаматтарынан және аз ғана португалдардан құралған. Бұдан өзге, Португалияда шамамен 19 471 индуист тұрады, олардың көп бөлігі португал тілінде сөйлейтін Африканың бұрынғы португалдық колонияларынан, әсіресе Мозамбиктен, сондай-ақ бұрынғы Гоа колониясынан және португалдық Үндістандағы басқа да иеліктерден көшіп келген үндістердің ұрпақтары. Лиссабондағы Үндістан елшілігінің мәліметінше, Португалиядағы индуистердің көпшілігі – гуджаратилер (гуджарати тілі Лиссабондағы индуист қауымдастығының мәдени орталығында оқытылады), панджабилер және гоандар. Индуистердің басым көпшілігі Лиссабон және Порто қалаларының айналасындағы аймақтарда тұрады.
Иудаизм
Португалиядағы еврей қауымының саны 1990-шы жылдардың басында 500 мен 1000 аралығында болды. Бұл қауым негізінен Лиссабонда шоғырланған, ал көптеген мүшелері шетелдіктер еді. Португалиялық яһудилерге жасалған қудалау соншалықты күшті болғандықтан, ХХ ғасырға дейін Португалияда синагога немесе тұрақты еврей діни қызметтері болған жоқ (Лиссабон синагогасы 1904 жылы салынды). Сондықтан португалиялық еврейлер еврей дінінің бағыттарынан оқшауланды. Олардың қауымдастығы 1960 және 1970 жылдары Португалияға көптеген шетелдік еврейлердің (елшілік қызметкерлері, кәсіпкерлер және мамандар) келуімен қайта жандана бастады. Португалияның солтүстігінде мараньолардың бірнеше мыңнан астам саны бар, олар қуғын-сүргіннен сақталу үшін христиан дініне өткен және діні еврейлік пен христиан дінінің араласқан нұсқасы болған еврейлердің ұрпақтары (Бельмонте яһудилеріне қараңыз).
Ислам діні
Португалияның мұсылман қауымы Африкадағы Португалияның бұрынғы колонияларынан, атап айтқанда Мозамбик пен Гвинея-Бисаудан келген аз сандағы иммигранттардан және Солтүстік Африкадан, негізінен Мароккодан келген шағын көлемдегі жаңа иммигрант жұмысшылардан құралған. 1991 жылғы халық санағында Португалиядағы мұсылмандардың саны 10 000-нан аспады. 2019 жылы мұсылман халқы шамамен 65 000 адамды құрады. Португалиядағы ең ірі мешіт – Лиссабон мешіті. Елдегі мұсылмандардың көп бөлігі сүнниттер, одан кейін шамамен 5 000-ден 7 000-ға дейін низари исмаили шиит мұсылмандары бар. Сондай-ақ, аз ғана Ахмадия мұсылмандары да кездеседі. 2015 жылы Лиссабон Низари шиит қауымының әлемдік орталығы ретінде таңдалды; бұл әлемдегі шиит ағымдарының саны бойынша екінші ірі ағымы. Олардың рухани жетекшісі, IV Ага Хан, штаб-пәтері және өзінің қоры үшін тарихи Мендонса сарайын сатып алды.
Буддизм
Португалияда 50 000 мен 80 000 аралығында буддистер мен буддистік көзқарастағы адамдардың шағын тобы бар (сәйкесінше). Басқа христиан емес діндердің ішінде, және оларға қолдау білдірушілердің арасында ең көп саны осылардың үлесіне тиеді. 2010 жылдың шілде айында «Сумедхарама» атты жаңа буддалық вихара құрылды, ол Лиссабонның солтүстік-батысында, Эрисейраның жанында орналасқан. Бомбарралдың жанындағы «Бакалоха Будда Еден» шығыс паркі де жақында салынған буддалық рухтағы бақ, бірақ ол қатаң түрде құдайға табыну орны емес; Ол 2000-шы жылдардың басында Ауғанстандағы Бамиан Буддаларының қиратылуына қарсылық ретінде салынған.
Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі
Португалияда Латер-Дей Сенттердің шағын саны тұрады. Шіркеу 45 576 мүшесі мен 67 қауымы бар екенін хабарлайды. Сондай-ақ, 2019 жылы Шіркеу Португалиядағы алғашқы ғибадатханасын аяқтап, қасиеттеп берді.
Дінсіздік
Басқа деректер бойынша, 420 960 мен 947 160 (жалпы халықтың 4-тен 9% -ы) атеист, агностик және дінге жатпайтын адамдар бар, ал кейбір мәліметтерде халықтың 6,5% құрайды. 2021 жылғы халық санауы мәліметтеріне сәйкес, дінсіз екенін нақты білдірген 1 237 130 (14,09%) адам тіркелді.
Дінге деген еркіндік
2023 жылы ел діни бостандық бойынша 4 балдық шкала бойынша 4 баллға ие болды.