Кіріспе

Қырғызстанның бірпалаталы парламенті Жоғарғы Кеңес (, ; Верховный Совет) – Қырғыз Республикасының бірпалаталы парламенті. 1991 жылға дейін Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі деп аталды. Парламентте 90 орын бар, мүшелері бес жылдық мерзімге екі тәсілмен сайланады: партиялық тізім бойынша пропорционалдық дауыс беру (54 орын) және көп дауыс алған кандидат жеңіске ие болатын жүйе (36 орын).

Тарих

Кеңес үкіметі кезінде ол Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесі деп аталды. 1991 жылдың тамызынан бастап Қырғызстан КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан бастап, 2007 жылдың қазанына дейін, Конституция референдумда өзгертілгенге дейін Жоғарғы Кеңес Заң шығару жиналысынан (Мыйзам Чыгаруу Жыйыны, Mıyzam Chıgharuu Zhıyını, жоғарғы палата) және Халық өкілдері жиналысынан (Эл Окулдор Жыйыны, El Öküldör Zhıyını, төменгі палата) тұрды. Екі палатаның да мүшелері бес жылдық мерзімге сайланды. Халық өкілдері жиналысында барлық 45 мүше бір мандатты округтерде сайланды; Заң шығару жиналысында 45 мүше бір мандатты округтерде және 15-і партиялық тізімдер арқылы сайланды. 2007 жылдың қазан айынан бастап Жоғарғы Кеңес бірпалаталы заң шығару органы болып табылады. Бастапқыда ол 90 мүшеден тұрды, алайда 2010 жылы Қырғыз төңкерісі кезінде президент Құрманбек Бакиев құлатылып, жаңа Конституция қабылданды, ол мүшелер санын 120-ға дейін арттырды. Партиялар билікті шоғырландырмау үшін 65 орынмен шектелді. Жаңа Конституция бойынша өткен дауыс беру парламенттегі орын санын 25%-ға азайтты, соның нәтижесінде 90 орынға дейін қысқарды.

Сайлау жүйесі

Жоғарғы Кеңестің 90 орынның 54-і жалпыұлттық сайлау округінде пропорционалдық сайлау арқылы, ал 36-сы бірмандаттық округтерде сайланады. Орын жеңіп алу үшін партиялар берілген дауыстардың 5% ұлттық сайлау шегінен өтуі керек (қазан 2020 жылғы сайлауда бұл көрсеткіш 7% болған), сондай-ақ жеті облыстың әрқайсысы бойынша кемінде 0,5% дауыс жинауы тиіс. Тізімдер ашық, сайлаушылар бір ғана артықшылық дауыс бере алады. Бір партияға пропорционалдық мандаттардың жартысынан астамын беруге рұқсат етілмейді. Партиялық тізімдерде әр жыныстан кемінде 30% кандидат болуы керек, және әр төртінші кандидаттың жынысы басқа болуы тиіс. Бұдан өзге, әрбір тізімде кемінде 15% кандидат этникалық азшылықтардан, 15% -ы 35 жасқа дейін, сондай-ақ кемінде екі мүмкіндігі шектеулі кандидат болуы керек.

2005 жылғы парламент сайлауы

2005 жылғы Қырғызстан парламенті сайлауы 2005 жылдың ақпан және наурыз айларында өтті. Жаңа 75 мүшелі бірпалаталық заң шығарушы жиналысқа 400-ден астам кандидат тіркелді. Дауыс беру екі кезеңде, 27 ақпан мен 13 наурызда өтті. Оппозициялық саясатшылар алты мандатты жеңіп алды. Көптеген кандидаттар ресми түрде тәуелсіз деп жарияланды. Халықаралық байқаушылар сайлау демократиялық сайлаулардың халықаралық стандарттарына бірнеше маңызды тұрғыда сай келмейтінін мәлімдеді. Сайлау нәтижелерін манипуляциялау туралы үкіметке қарсы наразылықтар 24 наурыздағы Тюльпан революциясына әкеп соқты. Революционерлер президент Асқар Ақаевты құлатты.