Кіріспе
Қазақстан Парламенті Сенаты – Қазақстан Парламенті (Parlamenti) деп аталатын Қазақстан заң шығарушы органының екі палатасының жоғарғы палатасы. Сенат сайланған мүшелерден тұрады: әр облыстан екі және Алматы, Астана, Шымкент қалаларынан екі мүшеден. Сенат мүшелері жасырын дауыс беру арқылы, жанама сайлау жолымен сайланады. Сенат мүшелерінің жартысы үш жыл сайын жаңарудан өтеді. Қазақстан Президенті қоғамның әртүрлі ұлттық және мәдени құрамдас бөліктерінің өкілдігін қамтамасыз ету үшін он мүшесін тағайындайды. Сенат мүшесінің өкілеттік мерзімі алты жылды құрайды.
The Senate of Kazakhstan (, Қазақстан Парламентінің Сенаты, ) is the upper house of two chambers in Kazakhstan's legislature, known as the Parliament (Parlamenti). The Senate is composed of elected members: two from each region and two from three municipalities which are Almaty, Astana, and Shymkent. Members of the Senate are elected on the basis of indirect suffrage by secret ballot. Half of elected members of the Senate are up for election every three years. Ten members are appointed by the president of Kazakhstan with the view to ensure representation for all the diverse national, cultural components of society. The term of office for the members of the Senate is six years.
Тарих
Қазақстан Сенаты 1995 жылғы 30 тамызда өткен Қазақстан Конституциялық референдумынан кейін жақын арада құрылды. Референдумда сайлаушылар Конституцияның жаңа жобасын мақұлдады, ол екі палаталы Парламентті құрды, оның жоғарғы палатасы – Қазақстан Сенаты болды. Конституцияға сәйкес, 1-ші шақырылым сенаторларының өкілеттік мерзімі төрт жылды құрады, ал сенаторлардың жартысы екі жыл сайын қайта сайланды. 1995 жылғы 5 желтоқсанда өткен сайлау қорытындысы бойынша 40 сенатор сайланды, оның ішінде 19 облыстан және сол кездегі елорда Алматы қаласынан әрқайсынан 2-ден, ал қалған 7 сенаторды Президент Нұрсұлтан Назарбаев тағайындады. Сенат 1996 жылғы 30 қаңтарда алғашқы отырысын өткізді. 1997 жылғы 8 қазанда екі жылға сайланған сенаторлардың өкілеттік мерзімі аяқталғандықтан төрт жылдық мерзімге сенаторларды сайлау өтті. Әкімшілік реформа мен облыстарды оңтайландырудан кейін 14 облыста және Алматы қаласында 15 сенатор сайланды. Ақмоланың Қазақстанның жаңа елордасы болып жарияланғаннан кейін 1998 жылғы 11 ақпанда қаладан сенаторларды сайлау өтті. 1998 жылғы 7 қазанда Қазақстан Конституциясына түзетулер енгізілді, оған сәйкес сенатордың өкілеттік мерзімі алты жылға ұзартылды, ал сенаторлардың екінші жартысы үш жыл сайын сайланатын болды. 1995 жылы төрт жылдық мерзімге сайланған сенаторлардың өкілеттік мерзімі аяқталғандықтан 1999 жылғы 17 қыркүйекте қайта сайлау өтті, онда сенаторлар 6 жылдық мерзімге сайланды. 1997 жылы сайланған сенаторлар 2002 жылдың желтоқсанына дейін 2-ші шақырылымда қызмет етті. 2007 жылғы 21 мамырда Қазақстан Конституциясына өзгерістер енгізілді, соның нәтижесінде Президент тағайындаған сенаторлардың саны 7-ден 15-ке дейін артты. 2007 жылғы 29 тамызда Президент жарлығымен 8 жаңа сенатор тағайындалды, осылайша Сенаттағы орын саны 39-дан 47-ге дейін өсті. 2018 жылғы маусымда Шымкент қаласы муниципалитет мәртебесін алды, бұл 2018 жылғы 5 қазанда қалалық Мәслихатта Сенат сайлауын өткізуге әкелді. Осының нәтижесінде Сенаттағы орын саны 47-ден 49-ға дейін артты. 2019 жылғы мамыр айында «Құрметті сенатор» мәртебесі белгіленді, ол Қазақстан Республикасының конституциялық және құқықтық негіздерін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде қалыптастыруға, сондай-ақ отандық парламентаризмді қалыптастыру мен дамытуға қосқан еңбегі үшін Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа табысталды.
Сайлау жүйесі
Қазақстан Сенатының 50 мүшесінің 40-ы 17 облыс және үш республикалық қаланың делегаттарымен алты жылға толық емес сайлау арқылы сайланады. Олардың барлығы бірдей сайланбайды: әр үш жыл сайын жиырмасы сайланады, әр облыс және қаладан біреуден. Сенаторлар әр аймақ пен қаланы ұсынуға тиіс. Қалған 10 мүшені Президент тағайындайды, олардың жартысы Халық Ассамблеясының ұсынысымен болады.
Сенат Төрағасының орынбасары
Сенат төрағасының екі орынбасары бар, олар төраға тапсырған міндеттерді орындайды. Орынбасарлар Сенат депутаттарымен сайланады, ал кандидаттарды төраға ұсынады. Қазіргі уақытта Сенат төрағасының орынбасарлары – Асқар Шәкіров және Нұрлан Әбдиров.
Парламенттік қызмет
Сенаттың тұрақты комиссиялары өз құзыреті шегінде қызмет түрлерін және әдістерін еркін таңдауға, мемлекеттік органдармен және қоғамдық бірлестіктермен өзара әрекеттесуге, қоғамдық пікірді зерттеуге және ескеруге, парламенттік тыңдаулар, үкіметтік сағаттар, конференциялар, дөңгелек үстелдер, кездесулер, презентациялар және басқа да парламенттік шаралар өткізуге құқылы. Сенат комитеттері Парламент қарастырып жатқан заң жобалары және өзге де маңызды мәселелер бойынша қоғамдық пікірді анықтау мақсатында өңірлерде шығу кезеңдерін өткізеді. Парламент депутаттары тоқсан сайын өздерінің немесе басқа өңірлерге сапар шегіп, түрлі топтармен кездеседі, жағдайды орнымен таныстырып, азаматтардың сұрақтарына жауап береді және Парламент қабылдаған заңдардың маңызды қағидаларын түсіндіреді.
Парламент депутаттарының сауалдары мен сұрақтары
Парламент депутаттарының сауалы – Парламент палаталарының бірлескен және жеке отырыстарында осы органның немесе лауазымды тұлғаның құзыретіне қатысты нақты мәселелер бойынша ақпарат алу мақсатында мемлекеттік лауазымды тұлғаларға жолданатын ресми талап. Сенат мүшелері премьер-министрге және Үкіметке, Ұлттық банк төрағасына, Орталық сайлау комиссиясы төрағасы мен мүшелеріне, бас прокурорға, Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасына, республикалық бюджеттің атқарылу бақылауымен айналысатын Есеп комитеті төрағасы мен мүшелеріне сауал жолдауға құқылы. Бүгінгі күнге дейін Сенат мүшелері мемлекеттік және қоғамдық өмірдің түрлі мәселелері бойынша мыңнан астам сауал қойды.