Кіріспе

Кейінгі бор кезеңінен таралған хадрозауроид динозаврлар туысы: Gilmoreosaurus ("Чарльз Уитни Гилмордың кесірткесі" деген мағынада) – Азияның бор дәуірінен табылған динозаврлар туысы. Типтік түрі – Gilmoreosaurus mongoliensis. Бұл 96 миллион жыл бұрынғы Ішкі Монголияның Ирен Дабасу формациясындағы хадрозавр немесе игуанодонт деп саналады. Қосымша үлгілер ерекше түрлер ретінде сипатталған, соның ішінде G. atavus Өзбекстанның Ходжакуль формациясынан (120 миллион жыл бұрын) және G. arkhangelskyi Биссекти формациясынан (89 миллион жыл бұрын). Дегенмен, олар өте шашыраңқы қалдықтарға негізделген, және олардың жіктелуі күмәнді. Сонымен қатар, G. kysylkumense (Биссекти формациясынан) кейде қосымша түр ретінде қарастырылады, бірақ ол туыс Bactrosaurus-қа жатқызылған.

Азия экспедициялары мен Гилмордың "Mandschurosaurus mongoliensis"

ХХ ғасырдың басында Американың табиғи тарих мұражайы (АМНХ) Азия шөлдеріне палеонтологиялық экспедициялар ұйымдастырды. Осы экспедициялар кезінде Қытайдың Ішкі Монғолия аймағындағы Ирен Дабасу формациясында жұмыс жүргізілді. Бұл жердегі далалық жұмыстарды Уолтер Грейнджер басқарған топ орындады. Нью-Йоркке оралғаннан кейін монғол материалдары Барнум Браунға зерттеу үшін берілді. Браун динозаврлар коллекциясымен танымал болғанмен, Азия экспедицияларына қатысуға уақыты болмады. Ол материалды жан-жақты зерттеп, жаңа түрлерге атаулар дайындады, бірақ белгісіз себептерге байланысты жобаны аяқтамай тоқтатты. Оның орнына қазбалар Смитсония институтына жіберілді, онда Чарльз У. Гилмор оларды жаңа түрлер ретінде сипаттап, атады. Смитсония институтында динозавр қазбаларының жинағы аз болды, сондықтан Гилмор өз зерттеулерінде бірінші қолдан салыстырудан гөрі әдебиетке көбірек сүйенді. Дегенмен, оның далалық жұмысы жоғары сапалы деп есептеледі. Ирен Дабасу хадрозаврларының таксономиясы төңірегіндегі тұрақты мәселе – Бактрозавр карьерінен табылған бас сүйек материалдарының сипаты болды. Гилмор оның қалған Бактрозавр материалдарымен байланысына сүйене отырып, оның осы туысқа жататынын болжады; алаңдағы басқа элементтер бір түрдің болуына қайшы келмеді. Алайда, ол ламбеозаврлардың арасында кең таралған деп саналатын қуыс қырқаның жоқтығына таң қалды. Ол оның M. mongoliensis-ке жататын болуы мүмкін екенін қарастырды, сондай-ақ оның Tanius туысының үлгілерімен ұқсастығын байқады, бірақ ақырында екі идеяны да жоққа шығарды. Анатолий К. Рождественский 1960 жылдары басқа шешімді ұсынды: Бактрозавр шын мәнінде ламбеозавр емес, хадрозавр болды. Одан әрі, ол M. mongoliensis-тің оның хадрозаврлық Бактрозаврының синонимі екенін ойлады, және осы пікірін келешек жұмыстарында да сақтап қалды. Келешектегі авторлар екі хадрозаврдың ерекше екенін және Бактрозаврдың ламбеозавр екенін растап, олармен келіспеді. Ол Гилмордың екі хадрозаврын маңызды деп санайды, және осы пікірін 1980 жылғы қысқаша мақаласында түсіндірді. Бұл 1985 жылы Хорнер мен Дэвид Вейшампель Ирен Дабасудың екі туысының материалдарын, сондай-ақ Гилмор сипаттамаған материалдарды қайта зерттеген кезде іске асты, бұл туралы Бретт Сурман хабарлаған болатын. Осмольска зерттеуге қатысты өз пікірін білдірді. Жаңа материал авторлардың пікірінше "ашық түрде ламбеозаврлық" сипатқа ие болған және сондықтан Бактрозаврға жатқызылатын қалдықтардан тұрды. Олар бас сүйек материалдарымен сәйкес келмегендіктен, бұл материалдар туысқа жатпайтынын анықтады. Оның орнына, олар оның хадрозаврлық сипатына сәйкес, Гилмореозаврға жататынын шешті. Мақала соңында олар екі туыстың да маңыздылығын, ертедегі хадрозаврлардың ең толық жазбасы ретінде растады. Ұзақ жылдар бойына келе жатқан мәселені шешу үшін Альберт Прието Маркес пен Марк А. Норрел Гилмореозаврдың толық қайта сипаттамасын жасау жұмыстарын бастады. Бұл 2010 жылы жарияланды. Оның филогенетикалық орнын анықтау басымдыққа ие болды және осы әрекеттің түпкі мақсаты болды. Зерттеу үшін туысқа қатысты барлық белгілі материалдар қарастырылды. Қайта сипаттаудың нәтижесінде G. mongoliensis-тің қазіргі диагнозы жасау мүмкін болды, өйткені 1975 жылғы диагноз жеткіліксіз деп танылды. Олар сондай-ақ Рождественский ойлағандай, екі Ирен Дабасу хадрозаврының синонимдері болуы мүмкін деген ойды да қарастырды. Бұл идея қабылданбады, екеуінің арасында көптеген айырмашылықтар анықталды.

Сипаттама

Гилмореозавр салыстырмалы түрде ірі гадрозауроид болды, ол шамамен ұзындыққа дейін өсіп, салмағы аралығында болуға қабілетті еді. Бұл туыс басқа гадрозауроидтардан өте қысқарған, күрек тәрізді постцетабулярлық процесімен және асимметриялық қол сүйегінің үшінші фалангасының 1-ші ұшымен ерекшеленеді. Сақталған сүйектердің өте сирек болуына және бірнеше жеке тұлғаны көрсетуі мүмкін болса да, AMNH FARB 30729 нөміріндегі үлгі сол жақ шынтақ және сәуегінен тұратын бір жануарды білдіреді.

Өсу

Азияның хадрозауроид динозаврларының сүйек микроқұрылысын зерттеу, оның өсу стратегияларын түсіну және хадрозауроидтардағы гигантизм эволюциясына тигізетін әсерін бағалау мақсатымен жүргізілді. 2020 жылы Словиак және әріптестері бірнеше өсу стратегиясы гигантизмді жеңілдеткенін анықтады. Барсбольдия, Гобихадрос, Сауролофус және Баян-Шире формациясында кездесетін хадрозауроидтың белгісіз екінші түрі ZPAL MgD III/2 17 сияқты бірнеше хадрозаврлар гистологиялық тұрғыдан талданды. Соңғысы, тібіктегі дамыған сыртқы негізгі жүйеде (жетілгендігін көрсететін тығыз араласқан LAG) байқалатын Gobihadros-тан сәл кішірек болды. Дегенмен, бұл хадрозауроид Гилмореозаврмен бірнеше белгіні ортақтасады, бұл, әдетте, Баян-Шире және Ирен-Дабасу формацияларының жақын орналасуымен байланысты. Жүргізілген филогенетикалық талдаулар екі хадрозавр түрін, Лофоротонмен және белгісіз хадрозауроидпен бірге политомияда көрсетті. Бұл талдау осы түрлердің өсу мөлшері мен қарқынының ұқсас екенін ұсынады. Словиак және әріптестері Hadrosauroidea ішіндегі өсу тенденциясының Eusauropoda-ға ұқсас сүйек микроқұрылысының екі маңызды бейімделуін көрсеткенін атап өтті. Бірінші маңызды бейімделу – тібіктегі екіншік қайта құрылымдалудың төмендеуі, бұл сүйектің жоғары кернеуге төзуіне мүмкіндік берді. Бұл ерекшелік олардың дене мөлшерінің өсуіне байланысты биомеханикалық жауап ретінде қарастырылады, себебі масса орталығы таздық аймаққа шоғырланған және осылайша жақсы дамыған артқы аяқтармен қолдауға ие болған. Бұл көптеген хадрозаврлардың алдыңғы аяқтарының жіңішке болуын түсіндіреді. Екінші бейімделу – өсудің тоқтатылған сызықтарының (LAG) жоғалуы. Бұл ерекшелік, алып савроподтарда да байқалғандай, онтогенез кезінде үздірілмейтін өсуге мүмкіндік берді.

Палеопатология

2003 жылы Ротшильд және әріптестері бірнеше динозавр үлгілерінде патологияларды анықтау үшін талдаулар жүргізді. Компьютерлік томография және флюороскоппен тексеру арқылы Гилмореозаврдың көптеген үлгілерінде ісіктердің, соның ішінде гемангиома, десмопластикалық фиброма, метастаздық қатерлі ісік және остеобластоманың болуы анықталды. Брахилофозавр, Эдмонтозавр және Бактрозавр сияқты басқа да бірнеше хадрозавридтер де оң нәтиже көрсетті. Осылайша 10 000-нан астам қазба зерттелгенімен, ісіктер Гилмореозавр мен басқа хадрозаврларға ғана тән болды. Ісіктер тек құйрық омыртқаларында ғана табылды және олардың пайда болуына қоршаған орта факторлары, мысалы, осы хадрозаврлардың ортамен өзара әрекеттесуі, оларды қатерлі ісікке бейімдеуі немесе генетикалық мұрагерлік ықпал еткен болуы мүмкін. Яғни, олар қатерлі ісікті дамытуға қабілетті гендерді тасыған. 2007 жылы Ротшильд пен Танке хадрозаврларда остеохондроздың жиілігінің артқанын хабарлады. Олар басқа да динозавр топтарын зерттегенімен, бұл ауру әсіресе тез өсетін хадрозаврларда кең таралған. Талдау педаль сүйектеріне бағытталды, себебі остеохондроз қол сүйектерінде анықталған жоқ. Эдмонтозавр мен Гипакрозавр үлгілерінде остеохондроз көбірек кездесті (тиісінше 5% және 2%), бірақ Гилмореозавр мен Бактрозавр сияқты хадрозаврларда ауру көрінбеді, бұл үлгілердің аздығына байланысты болуы мүмкін, сондықтан барлық хадрозаврларда остеохондроз болуы мүмкін екенін жоққа шығаруға болмайды. Бұл деректер динозаврлардың қаңқасы негізінен шеміршектерден тұрғанын көрсетеді.

Палеоорталық

Гилмореозавр кеш креда дәуіріндегі Ирен Дабасу формациясынан белгілі, ол шамамен 95,8 ± 6,2 миллион жыл бұрын Сеноман кезеңіне жатқызылған. Бұл формация кезінде өріліп жатқан су тасқыны жазықтары және мұхитпен кейбір байланыстары бар ірі иректер басым болды. Хадрозауроидтердің көптеген қаңқаларында, айқын палеосолдарда және көптеген палинологиялық кездесулерде көрініп тұрғандай, өсімдіктер кеңінен таралған, түрлі өсімдік жейтін динозаврлардың көптеген түрлерін қамтамасыз еткен. Хадрозауроид қалдықтары формация бойынша кеңінен таралған, бұл осы жануарлардың уақыт және кеңістік бойынша кең ауқымды болғанын көрсетеді. Бактрозавр – Гилмореозавр сияқты, формациядан табылған бірнеше үлгісі бар тағы бір хадрозавроид. Гилмореозавр мен Бактрозавр сияқты ауыр салмақты өсімдік жейтін жануарлар орташа және төменгі деңгейдегі жапырақ жеушілер болған болуы мүмкін. Басқа өсімдік жейтін жануарларға терризинозавридтер Erliansaurus және Neimongosaurus жатады. Формациядағы ірі овираптозавр Гигантораптор, мандибулалық морфологияға сүйенсек, барлық жейтін немесе кем дегенде, ішінара жоғары жапырақ жеуші болуы мүмкін. Гилмореозаврдың географиялық ареалы жылдам жүретін тираннозавроид Алектрозаврмен қабаттасқан, ол осы тераподтың жемісі болуы мүмкін.