Кіріспе

Миллстон Грит – Британ аралдарында кездесетін карбон кезеңіне жататын, ірі ұсақталған құмтастардың жиынтық атауы. Бұл атау оның бұрынғыда, негізінен су диірмендерінде қолданылатын диірмен тастарының жасалуына пайдаланылуынан шыққан. Геологтар әк тасты қабаттар мен аралық балшық тастарды қамтитын тау жыныстарының барлық жиынтығын Миллстон Грит тобы деп атайды. "Millstone Grit Series" термині бұрын Миллстон Грит тобының құрамына кіретін тау жыныстарын және оған жататын Edale Shale тобын білдіретін. "Гритстон" термині кез келген құмтасқа, оның дөңгелек емес, бұрышты ұсақ бөлшектерден тұратынына сипаттама береді және Пэннин таулары мен Солтүстік Англияның жақын маңайындағы осындай құмтастарды көрсетеді.

Географиялық орын алуы

Миллстон Грит тобына жатқан тау жыныстары Солтүстік Англияның кең аумағында тараған, онда олар тау жыныстары қатарының маңызды ландшафт құраушы элементі болып табылады. Олар сонымен қатар Солтүстік-шығыс Уэльстің және Солтүстік-батыс Ирландияның шағын бөліктерінде де кездеседі. Бұл топ құмтастардан, сазтастардан және балшықтастардан тұрады, олардың тізбегі әр аймақта әртүрлі болады. Олар аймақ бойынша жергілікті жерлерде "жиектер" деп аталатын көптеген тік беткейлерді және биік платоларды қалыптастырады, олардың көптегені мәдени тұрғыдан маңызды.

Пенин таулары

Олар Пик округінің (Қараңғы шың) солтүстік бөлігінің және оның шығыс және батыс жақтарының Дербишир, Стаффордшир және Чешир графстволарындағы негізгі пейзаж құраушы тау жыныстары болып табылады. Блеаклоу мен Блэк Хилл айналасындағы кең далалар, бұзылған гранитті шөгінділермен шектеліп, осы аймақтың ерекшелігін көрсетеді. Пик округінің шығыс жиектері – Бамфорд Еджден бастап солтүстікке қарай орналасқан, батысқа қараған жартастардың тізбегі: Станадж Едж, Бурбедж Едж, Фроггат Едж, Кербар Едж, Баслоу Едж, Гардом Едж, Бирчен Едж, Добб/Чатсворт Едж, Харланд Едж және оңтүстікте Фаллинг Едж. Бұл жиектердің шығысында Шығыс Моорс деп аталатын салыстырмалы түрде тегіс далалық кеңістік орналасқан. Пик округінің батыс жиектерінде Киндер Скаут және Комбс Мосс жоталарын қоршаған, әртүрлі бағытта орналасқан жиектердің тізбегі бар, сондай-ақ оңтүстіктегі Роуч, Хен Клауд және Рамшоу Рокстің құлпытас жартастары да көзге түседі. Осы аймақта кенеттен қазылған Миллстон Гриттен жасалған диірмен тасы Пик округінің ұлттық паркінің символы ретінде қабылданған. Диірмен тасы бейнесі әдебиетте жиі кездеседі, ал ұлттық парктің көптеген кіреберістерінде осы тастардың өзі қолданылады. Бұл тау жыныстары солтүстікке қарай Ланкаширдің Оңтүстік Пеннинде және Батыс Йоркшир арқылы, ал батысқа қарай Россендейл және Батыс Пенниндегі орманға, сондай-ақ Ланкаширдегі Боуленд орманына дейін созылады. Йоркшир Дойлзінде олар оңтүстік-шығыс жиекті жабады, бірақ Крейвен жарылымдарының солтүстігінде, ауа райының әсерінен, олар жеке төбелердің бетін ғана жабады.

Солтүстік-шығыс Уэльс

Миллстон Грит тобының шағын аймағы Флинтшир және Врексем арқылы өтіп, Озуэстри маңындағы Шропширдің солтүстік-батыс бөлігіне дейін созылады.

Оңтүстік Уэльс

"Миллстон Грит" термині Оңтүстік Уэльсте де қолданылды, онда ұқсас жастағы және литологиялық құрамы бар тау жыныстары табылды. Алайда, осы аймақтың Миллстон Грит сериясы Британдық геологиялық қызметімен жақында ресми түрде Маррос тобы деп қайта аталды. Оның ішіндегі ең қалың құмтас қабаты Базальдық құмтас деп белгілі болған, бірақ қазір ол Twrch Sandstone деп аталады. Farewell Rock бұрын Оңтүстік Уэльстің Миллстон Грит сериясының жоғарғы бөлігі деп есептелген, алайда қазір ол Оңтүстік Уэльстің көмір қабаттарының құрамына кіреді.

Ирландия

Бұл термин Солтүстік-Батыс Ирландиядағы Слив Аниринде де қолданылады, Намурийден бастап жоғары қарай кездесетін тақтатас, құмтас және көмір қабаттарының тізбегін сипаттайды.

Шығу тегі

Теміршік тас топырағы карбон кезеңінің Намурия қабатына жатады. Осы кезде Британ аралдары аймағында бірнеше оқшауланған жоталар болған. Солардың бірі, шығыстан батысқа қарай созылған құрлық Уэльстен Англияның Мидлендс және Шығыс Англия арқылы континентке дейін жеткен, қазір Уэльс-Брабант жотасы деп аталады, бірақ бұрын Сент-Джордж жері деп аталған. Миллстон Гриттің бастапқы материалына айналатын эрозияға ұшыраған басқа да жоталар аймақтың солтүстігі мен солтүстік-шығысында орналасқан. Пеннин алабына құм мен саздың көп бөлігі солтүстікке қарай ағып жатқан өзендер арқылы келген. Уэльс-Брабант жотасынан солтүстікке қарай ағып жатқан өзендер Пэннин алабының оңтүстік бөлігіне, Солтүстік Уэльстен Пик ауданына дейін материал жинақтаған. Осы құрлықтың оңтүстігіне қарай ағып жатқан өзендер Оңтүстік Уэльстегі Миллстон Грит / Маррос тобының қалыптасуына жауапты болды. Көміртек кезеңінің көп бөлігінде әлемдік теңіз деңгейі Оңтүстік полюс маңындағы континенттердегі үлкен мұздықтардың өсуі мен азаюына байланысты ауытқып отырды. Британия экваторлық аймақта жатқан. Теңіз деңгейі жоғары болғанда, Пэннин алабында саз бен лай жиналды, ал теңіз деңгейі төмендегенде, аймақта ірі дельталар қалыптасып, Миллстон Грит тобының қалың құмтас қабаттарын қалдырды.

Стратиграфиялық

Миллстон Грит тобында отыздан астам жеке аталатын құмтастар бар, олардың кейбіреулері аймақтық сипатта, ал басқалары жергілікті таралуға ие. Араласқан балшық тастар мен күйіс тастар көбінесе атаусыз, бірақ олардың ішіндегі маңызды теңіздік қабаттар аталады. Ең ежелгісі, демек, тізім бойынша төменде орналасқаны – Ланкаширдің орталық бөлігіндегі қалың Пендл Грит. Одан кейін әртүрлі атаулармен белгілі құмтастар келеді: Бреннанд Грит, Уорли Уайз Грит және Грассингтон Грит. Бұлардың барлығы Пендлей (E1) дәуіріне жатады – Намурияның ең төменгі қосалқы кезеңі. Төменгі Фоллифут Грит, Silver Hills құмтасы, Ноттедж Крэг Грит, Марчоп Грит, Red Scar Грит, Уордс Стоун құмтасы, Коклетт Скар құмтастары және Дур Клау құмтастары келесі Арнсберг қосалқы кезеңіне жатқызылады. Киндерскоутиан құрамында Киндер Грит, Лонгнор құмтастары, Шейл Грит, Тодмордэн Грит, Парсондж құмтасы, Хейшам Харбор құмтасы, Элдрот Грит және Эллл Крэг құмтасы бар. Намурия тізбегінің келесі қосалқы кезеңі – Марсдениан, және оған Чатсворт Грит, Хаддерсфилд Уайт Рок, Холкомб Брук Грит, Грета Грит, Роуч Грит, Эшвер Грит, Горпли Грит, Пуле Хилл Грит, Флетчер Банк Грит, Бруксботтом Грит, Five Clouds құмтастары және Шиен құмтастары жатқызылған. Намурияның соңғы қосалқы кезеңі Йедония, оған Lower Haslingden Flags және Миллстон Грит тізбегінің соңғы құмтасы – Rough Rock кіреді. Бұл кең таралған бірлік, оның қалыңдығы шамамен 45 метрге жетеді, бірақ көбінесе 15 метрді құрайды.

Экономикалық маңызы

Миллстоун Грит құмтастының әртүрлі қабаттары құрылыс тасы, еден төсеу тақталары және шатыр материалдары үшін қазылған. Оның жер бетінде шығатын аймақтардағы құрғақ тас қабырғаларын салуда кеңінен қолданылуы едәуір. Жақын орналасқан әктас аймақтарында, бұрын қақпа бағаналары мен есіктердің жобалары ретінде гритстоун жиі қолданылған. Тастың аты оның астық ұнтақтағыштарында кеңінен қолданылуынан шыққан, онда ол ұнтақтау тастары үшін қолайлы болып шықты. Сондай-ақ, ол малға су ішуге арналған ауыл шаруашылығында да қолданылды. Мұндай мақсаттар үшін қазылған карьерлердің көп бөлігі Пик округінің шығыс жиектерінде орналасқан. Миллстон Едж маңызды көз болды, ал тасталған диірмен тастары Станадж, Фроггат және Баслоудың төменгі жағында көрінеді. Брамли Фолл тасы – Лидс қаласына жақын Брамли ауылының маңынан алынған Миллстоун Гриттің ерекше түрі. Кейбір құмтастар жергілікті сумен жабдықтау үшін көптеген ұңғымалар мен тереңдіктерге салынған су жинағыштар ретінде қызмет етеді. Уатылған гритстоун жолдар мен жол құрылысында инерт материал ретінде де қолданылады.

Тау-кенге көтерілу

Батыс Йоркширдің қиыршық тас жартастары мен Пик округінің тасқа өрмелеу үшін Ұлыбританиядағы ең танымал аймақтардың бірі болып табылады. Осы жартастарға өрмелеуге қоғамдық қолжетімділік, жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында Пенниннің жоталарына серуендеуге қолжетімділікпен бірге дамыды. Олардың ірі елді мекендерге жақын орналасқандығы олардың өрмелеу орындары ретінде жылдам дамуына себеп болды.