Кіріспе

Ондскан ("Зұлым") — Ян Гиллоудың швед романы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Эрик Понти – 1950 жылдары Стокгольмнің жартылай кедей топтамасында тұратын он төрт жасар ұл. Оның қатыгез әкесі оны жиі ұрады, анасы осы зорлық-зомбылыққа араласпайды, ал алты жасар інісі ахуалды өз пайдасына қолданады. Ол мектептегі қызығушылық тудыратын пәндерде өте жақсы оқиды: «Ол ең жылдам жүгіріп, ең көп гол соқты, қатты ұра алатын, алғашқы соққыда бар күшімен соқты және бәрінен бұрын бірнеше пәнде үздік оқушы болды», осының нәтижесінде ол топ жетекшісіне және ұстаздарының жартысының сүйікті оқушысына айналады. (Ол сыныпты қалған жартысына қарсы бүлікке көтеруге тырысады, олар оқушыларды ұрып-сапалайды.) Ол үйде де, мектепте де зорлық-зомбылықтың ішінде өмір сүреді және мектеп тобының қылмыстық әрекеттері салдарынан өмірі қиын жағдайға түскен кезде, ұрып-сапалағандарға деген ыстық сезім мен аяныш сезімін сезіне бастайды. Достарым деп ойлаған адамдарынан, топтан опасыздық көрген ол мектептен қуылды және оның ынталы және беделді директоры Стокгольмдегі барлық мектептерден «алдын ала» қуылды. Ол үйге әкесімен «соңғы рет» бетпе-бет кездесуге дайын келеді, бірақ таңқаларлықтай түрде қала сыртындағы пансионға, қымбат әрі эксклюзивті Стьярнсберг мектебіне жіберіледі. Әкесінен және оны білетін барлық адамдардан алыс, Эрик зорлық-зомбылықсыз жаңа өмір құруға бейімделген, бірақ мектеп дәстүрі оны тоқтатады. Жоғары сынып оқушыларының, әсіресе «жаңа келгендер мен көп сөйлейтіндердің» төмен тұрғандарын ұрып-сапалауды әдетке айналдырған зорлық-зомбылық пен психологиялық қысымды көтере алмай, ол бейхабар ұстаздар мен ересектердің көз алдында күшейе түсетін зорлық-зомбылық пен психологиялық қысым спираліне түседі. Мұрындар сындырылады, қорқытулар айтылады, иттің нәжісі лақтырылады және Эрик суық қысқы түні суға малып, жерге байланған күйінде өткізеді. Эрик пен оның досы және бөлмедесі Пьер жауыздықтың мәні, қарсы тұрудың маңыздылығы және күресу әдістері туралы терең пікірталас жүргізеді, жазғы және қысқы демалыстарын шетелде өткізеді. Эрик Финляндияның Савония аймағынан келген мектеп аспазы Марьямен рұхсатсыз қарым-қатынас жасайды және мектеп чемпионатында жүзуден жүлде жеңіп алады. Ол оны бұйрықтарға бағынуға мәжбүрлеу үшін командадан шығарылады және ашуын басу үшін ауыр атлетикамен айналыса бастайды, жоғары сынып оқушысына қол тигізсе қуылдыратынынан қорқады. Пьер Эрикті жазалау үшін зорлық-зомбылыққа мойын бұрып, мектепті тастап кеткенде, Эрик түнде орманды жасырын жүріп, оларды жалғыз тапқанда, жауаптылардың мұрны мен тістерін жүйелі түрде сындырады. Марья Эрикпен қарым-қатынасы күдік тудырғандықтан жұмыстан шығарылады, оған махаббат хаты жібереді, оны директор оны қуу үшін дәлел ретінде пайдаланады, бірақ отбасылық адвокат мырза Экенгреннің көмегімен Эрик поштасын тәркілеуге қарсы сотқа шағымданып, соңғы семестрін салыстырмалы тыныштықта аяқтауға рұқсат алады. Бірақ ол өзінің басты зорлық-зомбылық жасаушысын, студенттер кеңесінің төрағасы Отто Сильверхелмді орманға жалғыз шақырып, оны қорқытып, гистериялық жылап, құсуға мәжбүр етеді. Бастауыш білімін жоғары бағамен аяқтағаннан кейін, Эрик үйге оралып, әкесімен қарым-қатынасын түзетуге кіріседі.

Жартылай өмірбаяндық

Жан Гиллю Ондскан негізінен шын оқиғаға құрылған дейді. "Махаббат әуесінің кім екені, бассейдің орны сияқты кейбір мәліметтер оқиғаны жақсарту үшін өзгертілді. Бірақ сіз ойланып жүрген нәрсе – зорлық-зомбылық, қиындықтар, психологиялық қорқыту – бәрі де шындық." Дейін, Гиллю оқыған мектеп бітіргеннен кейін бірнеше жыл өткен соң газеттерде жаңжал тудырып, банкротқа ұшырады. Сондай-ақ, ол сұхбаттарында зорлық-зомбылыққа қатысты жеке тәжірибесі мол екенін айтады.

Кейіпкерлер

Эрик Понти – қатыгез өгей әкесімен қаталдыққа тонып өскен жасөспірім, ол адамдарға зиян келтіру үшін билігін пайдаланатын кез келген адамға қарсы шығады, теңдесі жоқ физикалық және интеллектуалдық қабілеттерімен күреседі. Ол Жан Гиллюдің автобиографиялық екінші жаны және кейінгі романдарда пайда болады. Фарсан (Әке) – Стокгольмдегі жоғары деңгейдегі мейрамханада официант болып жұмыс істейді және Эриктің әкесі. Эрикті ұру үшін кез келген сылтауды ойлап табатын, бірақ кіші інісіне ешқашан қол көтермейтін, ал екі алып доберманын жасырын түрде үйіне кірген кішкентай итті өлтіруге жіберіп, осыдан ләззаттанатын садист. Пьер Танги – семіз, дені салмақты, көзілдірік тақты және, мүмкін, Стернсберг мектебіндегі ең дарынды студент. Оны қорқытушылар "қауіпсіз" деп есептеп, көбінесе жалғыз қалдырады, бірақ Эрикпен достығы оны мақсатқа айналдырады. Мұғалімдердің оқушыларды зорлау ережесінен өзгеше, оны тарих мұғалімі "жағымсыз" сапаларды көрсету үшін денесін пайдаланып мазақтайды. Ол кейінгі романдарда да кездеседі. Отто Сильверхильм Эриктің Стернсбергтегі екінші жылында студенттер арасында ең жоғары билікке ие болып, өзінің бағыныштыларын физикалық жазалау үшін барлық мүмкіндікті пайдаланады. Оның құрбандары оны "Скитенхильм" (Шительм) деп атайды, ол адамдарды ұрудан ләззаттанады, бұл оның зұлым, садист немесе дұрыс бағытталмаған агрессияның құрбаны екендігі туралы пікірталастарға әкеледі.

Қабылдау

Ondskan-ды екі миллионнан астам (он миллион шведтің арасында) шведтер оқыған.

Танымал мәдениетте

2002 жылы Клас Банг Аалборг театрының директорынан "Зұлымдық" (Ondskaben) атты монологты қоюға рұқсат сұрады, ол "Зұлымдық" туындысы негізінде жазылған. 2004 жылы театрдан кеткен соң Банг осы туындының құқығын сатып алып, монологты басқа театрларда орындау мүмкіндігіне ие болды. Ол бұл монологты шамамен 400 рет орындады, соның ішінде Дания, Швеция, Ұлыбритания, Германия және Оңтүстік Африкада ағылшын тілінде де қойды.

Бейімделулер

1995 жылы Бенни Хааг "Ондскан" романын "Драматен" театры үшін пьесаға айналдырды. 1998 жылы Данияның "La Balance" театры бұл пьесаны Томас В. Габриэльссонның 70 минуттық монологы ретінде қойды. Клас Банг 2002 жылдан бері роман негізінде монолог орындап келеді. 2003 жылы роман бойынша фильм шықты. 2023 жылы роман негізінде телесериал жарық көрді.