Кіріспе

2003 жылы Гус Ван Санттың режиссерлік драмасы. "Elephant" – 2003 жылғы американдық психологиялық драмалық фильм, сценарийін, режиссурасын және монтаждауын Гус Ван Сант жасаған. Оқиға Орегон штатының Портленд қаласының шетіндегі Уатт орта мектебінде өтеді. Фильм 1999 жылғы Колумбайн орта мектебіндегі трагедияға негізделген мектептегі атыс оқиғасын суреттейді. Фильм атысқа дейін аз уақыт бұрын басталады, мектепте және одан тыс өмір сүретін бірнеше кейіпкерлердің тағдырын көрсетеді, олар болатын оқиғадан бейхабар. Фильмде көбінесе Джон Робинсон, Алекс Фрост және Эрик Дюлен сияқты жаңа актерлер ойнаған. "Elephant" – Ван Санттың "Өлім трилогиясының" екінші фильмі – алғашқысы "Джерри" (2002), үшіншісі "Соңғы күндер" (2005). Үшеуі де нақты оқиғаларға негізделген. "Elephant" тақырыбына байланысты және Red Lake оқиғасына ықпал еткені туралы айыптауларға қарамастан, фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланды және 2003 жылғы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды.

Сюжет

Фильмнің басында Джон Макфарлендті мектепке әкесі апарып жібереді, ол жол бойына шатасып барады. Көліктің бүлінуін байқаған Джон әкесі мас екенін түсінеді де, оны жүргізу үшін жолаушы орындығына отырғызады. Джон мектепке кеш келгенде, оны директор Люс мырза сөгіп қояды. Фильмнің басым бөлігі мектептегі атыс алдында күн сайынғы өмірлерін өткізетін бірнеше мектеп оқушыларының артынан өтеді. Алкоголикті әкесімен күресіп жүрген Джоннан басқа, фотосуретке түсу студенті Элиас басқа студенттердің портфолиосын жасайды. Мишель өзінің дене мәселесімен күресіп, кітапханада көмекші болып қызмет етеді. Булимиямен ауыратын Николь, Бриттани және Джордан ата-аналары туралы шағымданады және айтысады, ал танымал спортшы және құтқарушы Нейтан өзінің қыз досы Кэрримен кездеседі. Джонның жақын досы Акадия Гей-Сетеро Альянсының кездесуіне қатысады. Ешкімге беймәлім, Алекс пен Эрик мектепте бомбаға түсіруді жоспарлап отыр. Фильмде олардың онлайн арқылы қару-жарақ сатып алып, шабуыл жоспарын құрастырып, қырғынға дайындалғаны көрінеді. Екеуі де бұрын ешкімді сүймегендерін мойындағаннан кейін, екеуі де душқа түсіп, қысқа жыныстық қатынасқа түседі. Олардың атыс жасауының себептері түсініксіз болып көрінеді; фильмде қорлау, қараусыздық, зорлық-зомбылық видео ойындар және нацизм туралы дәлелдер бар. Атыс болған күні екеуі Алекстің көлігімен мектепке барады. Алекс Көмiртек 15 және мылтықпен қаруланған, ал Эрикте ТЭК 9. Олар мектепке кіргенде, Джонға кездеседі, Алекс оған кетуге бұйырады. Жақында не болатынын білген Джон сыртта отырған оқушылар мен мұғалімдерге мектепке кірмеуді ескертуге тырысады, бірақ аз адам құлақ асады. Ол әкесі жоғалып кеткенін байқап, оны іздеп шығады. Алекс пен Эрик кафетерийге пропан бомбаларын қойып, оны жарытып, өрттен құтылуға тырысқан адамдарды атып өлтіруді үміттенеді. Бомбалар істен шыққанда, олар кездейсоқ атуды бастайды. Екеуі кітапханаға кіреді, онда Элиас оларды оқ ату алдында суретке түсіреді. Мишель өлтіріледі, ал Элиастың тағдыры белгісіз. Басқа оқушылар атыс шынымен болып жатқанын тез түсінеді және үрейленеді, ал мұғалімдер оқушыларды эвакуациялай бастайды. Алекс пен Эрик мектептің қарама-қарсы бөліктеріне бөлініп, атысты жалғастырды. Алекс қыздар ваннасына кіреді, онда ол Джорданды, Никольді және Бриттаниді таңғалдырады, мүмкін ол үшеуін де атып өлтіреді. Гейлер Альянсының кездесуіне қатысып жатқан студент атыс болған жерді тексеру үшін дәлізге кіреді де, атып өлтіріледі. Альянс мүшелері терезе арқылы эвакуацияланады, бірақ Акадия өзінің өлі сыныптасын көргенде қатып қалады. Бенни, афроамерикалық спортшы студент, оны тауып, оны терезеден шығаруға көмектеседі, содан кейін оны атушыларды табуға шешім қабылдайды. Мектеп сыртында Джон әкесімен кездеседі, ол атыс жалғасып жатқанда, әкесі оны жұбатуға тырысады. Студенттерге қашып кетуіне көмектескен кезде, Льюс мырзаны Эрик қорқытып, қорқытып, Льюс мырзаны онымен ақылдасуға мәжбүр етеді. Бени Эриктің артына басып келеді, ал Эрик кенеттен бұрылып, Бениді өлтіреді. Эрик Льюс мырзаға Алекс пен оған ұқсайтын балаларға жаман қарамауын айтады. Содан кейін ол Льюс мырзаны босатып, бірнеше секундтан кейін оны өлтіреді. Алекс кафетерийге кіреді. Кафетерийде құлаған орындықтар, рюкзактар, өлі денелер, жартылай жетілген тамақтар бар. Алекс тастанды тастап кеткен тамақтан алып, ішкенін айтады. Эрик онымен кездеседі, олар кімді атып тастағаны туралы қысқаша сөйлеседі, ол Алекс Эрикті сөйлемнің ортасында атып тастағанда аяқталады. Алекс кафетерийден шығып, Эрикті өлтіргеніне ешқандай сезім танытпайды, және Кэрри мен Нейтанның тоңазытқышта жасырынғанын байқайды. Ол кімді алдымен өлтіру керектігін шешуге "Ини, мини, мини, мое" дегенді мазақтап айтады. Содан кейін фильмді кредиттерге дейін қысқартып, аяғы түсініксіз қалдырады.

Актерлік құрам

Алекс Фрост – Алекс рөлінде, екі кісі өлтірушінің ең ақылдысы, басшысы осы екені аңғарылады. Ол жетістікке жеткен, бірақ көңілі толмаған пианист және эскиз суретшісі. Ол Эрикпен қырғынға дейін сүйіседі, екеуі де бұрын ешқашан сүйіспегендерін айтады. Эрик Дюлен – Эрик рөлінде, салғыш, Алекстің досы және екінші кісі өлтіруші. Ол Алекстен ақыл жағынан төмен, және Алекс мұны анық біледі. Фильмнің соңында Алекс оны кеудесіне атып өлтіреді, ол бұрын кімді өлтіргені туралы әңгімелесіп жатқанда. Джон Робинсон – Джон Макфарленд рөлінде, Алекстің досы, алкогольге тәуелді әкесімен күрескенде мектепте қиындыққа тап болады. Алекс оны қырғыннан алыс болуға ескертеді. Тимоти Боттомс – Джонның алкогольге тәуелді әкесі, Макфарленд. Мэтт Маллой – мектеп директоры, Льюс мырза. Эрик оны қысқа ғана уақытқа жаратқан, бірақ кейін бірнеше рет атып өлді деп есептеледі. Элайас Макконнелл – Элайас рөлінде, басқа студенттердің портреттерінен портфолиосын құрастырып жатқан фотосуретші студент. Нейтан Тайсон мен Кэрри Финкли – Нейтан мен Кэрри рөлінде, танымал құтқарушы/футболшы және оның сүйіктісі. Алекс оларды "Ини, мини, мини, мо" деп мазақтайды. Кристен Хикс – Мишель рөлінде, денесінен ұялатын, жайлы қыз. Фильм оны киім ауыстыратын бөлмеден кітапханаға дейін еріп келеді, сол жерде ол қырғын кезінде бірінші болып қаза табады. Бриттани Маунтин, Джордан Тейлор және Николь Джордж – Бриттани, Джордан және Николь рөлінде, үнемі сөйлеп, ата-аналарына шағымданып, бір-бірімен ұрысатын үш булимиялық қыз. Бенни Диксон – Бенни рөлінде, спортшы студент, ол Эрикке жақындамас бұрын Акадияға терезеден қашып кетуге көмектеседі. Ол атылып, қаза тапқан деп есептеледі. Алисия Майлз – Акадия рөлінде, Джонның жақын досы және Гей-Сетеро Альянсының мүшесі. Ол үрейлі күйзеліске ұшырайды, сондықтан қорқыныш пен стресс кезінде тоңып, күйзеліске ұшырайды. Оқ атылған кезде Бенни оның сыныпта тұрғанын көреді және оған мектептен және атқыштардан қашып кетуіне көмектеседі.

Өндіріс

Фильм Ван Санттың Колумбайн орта мектебіндегі қырғын туралы түсіруге ниеттенген деректі фильм ретінде басталды; бірақ, шындықты баяндау идеясы кейіннен қабылданбады. "Elephant" фильмі 2002 жылдың соңында Ван Санттың туған қаласы Портленд, Орегон штатында, бұрынғы Уайтакер орта мектебінің (бұрынғы Адамс орта мектебі) аумағында түсірілді. Уайтакер мектебі 2001 жылы Портленд мемлекеттік мектептері тарапынан ғимараттың құрылымдық мәселелері мен қауіпсіздік алаңдауларына байланысты жабылды. 1969 жылы салынған Уайтакер/Адамс ғимараты 2007 жылы бұзылды. Түсірілім басталмас бұрын дайын сценарий болған жоқ. Сценарий түсірілім барысында актерлердің еркін импровизациялауымен және сахналарды бірлесіп дамыту арқылы соңғы түріне келді. Фильмді түсіруге 20 күн кетті. Кейін Ван Сант Кларк фильмінде "бөлмедегі піл" (көзге көрiнер мәселені ұжымдық түрде мойындамау) деген фразаның қолданылғанын анықтады. Сондай-ақ, Гас Ван Сант Шантал Акерманның "Жан Дильман, 23 Quai du Commerce, 1080 Брюссель" (1975) фильмін шабыт көзі деп атады. Кларк фильмінің "Elephant" Солтүстік Ирландиядағы діни қақтығыстарды бейнелейді. Ван Санттың минималистік стилі мен камераның жылдам қозғалысы Кларк фильміне ұқсас. Алекс пианино тартып отырғанда, оның бөлмесінде пілдің суреті және төсек жамылғысындағы пілдің бейнесін көруге болады.

Қабылдау және мұра

Elephant сыншылардың басым көпшілігінен оң пікірлер алды және 164 сынға негізделген Rotten Tomatoes сайтында 74% рейтингке ие болды, орташа бағасы 7.10/10 құрады. Сыншылардың пікірі бойынша: "Фильмнің қарапайым және конвенциялық емес стилі көрермендерді екіге бөледі". Фильм Metacritic сайтында 37 сыншының бағасы бойынша 100-ден 70 ұпай алып, "жалпы оң пікірлер" көрсеткішінде тұр. Роджер Эберт фильмді жоғары бағалап, 4 жұлдыз берді: "Гас Ван Санттың Elephant фильмі көптеген күнәсіз адамдардың қаза болуы тұрғысынан зорлық фильмдерінің бірі. Бірақ ол осы өлімдерді көрсетуде зорлық-зомбылыққа бармайды. Ешқандай эффектілі стиль, созу, босату, кульминация жоқ. Тек қана салқынқанды, бетке ұқсамайтын, тегіс, эмоциясыз өлім. Трюфо соғысқа қарсы фильм жасау қиын екенін айтқан, себебі соғыс тіпті қарсы болсаңыз да қызықты болуы мүмкін. Ван Сант зорлық-зомбылықтан энергияны, мақсатын, сұлулығын, сыйлығын және әлеуметтік контекстін алып тастап, зорлыққа қарсы фильм жасады. Бұл жай ғана оқиға. Elephant фильмі экранда көрінгенді қайталауға ешкімді шабыттандырмайды деп күмәнім бар. Әлеуметтік зерттеу сабақтарында көрсетілетін мәнсіз фильмдерден гөрі, ол жоғары сынып оқушылары арасында пайдалы талқылаулар мен жан тебіренуге себеп болуы мүмкін". 2008 жылы итальяндық жастар арнасы Rai 4 іске қосылғанда, осы фильм жаңа арнада көрсетілген алғашқы бағдарлама болды.

Қызыл көлдегі атыс туралы дау

2005 жылы болған Қызыл көлдегі атыс оқиғасы қысқа мерзімге фильмге байланысты деп есептелді, себебі қару қолданған Джефф Вайс оқиғаға 17 күн бұрын осы фильмді көрген еді. Вайспен дос болған адам фильмді бір досының үйіне алып барып, екі студенттің мектептегі қырқыны жоспарлап, орындайтын көріністеріне тікелей өткенін айтты. Кейін олар фильм туралы әңгімелессе де, Вайс ешқандай күдік тудырмау үшін ештеңе айтпады және істемеді.