Фарер аңызы – Nólsoyar Páll — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Фарерлік ұлттық батыр Нолсояр Палл (алғашқы аты Поул Поулсен Нолсё) (11 қазан 1766 – 1808 немесе 1809) – Фарер аралдарының ұлттық батыры. Ол теңізші, саудагер, ақын, шаруа және қайық жасаушы болған. Фарер аралдары мен Еуропаның қалған бөліктері арасында тікелей сауданы дамытуға тырысып, аралдарға вакцинацияны енгізген. 1808–1809 жылдары Англиядан үйіне қайтып келе жатқанда жоғалып кетті.

Өмір

Поул Поулсен Нолсойда жеті баланың төртіншісі болып дүниеге келді. Ол және оның бауырлары өздері туған аралдың құрметіне Нолсёе деген қосымша есімді алды. 1786 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол теңізге шығу арманының орындалуын күтті және көп саяхат етті; ол британдық және француз әскери-теңіз флотында қызмет еткен, АҚШ сауда кемесінің капитаны болған, сондай-ақ Қытайда қарақшылар кемелерінде болған. 1798 жылы ол өзінің туған аралынан шыққан әйел, Сигга Мария Туммасдоттерге үйленді, бірнеше жыл Копенгагенде тұрды, содан кейін 1800 жылы Фарер аралдарына оралды. Оның әйелі қайтыс болды, ал 1801 жылы ол Бордёйдағы Клаксвик маңындағы бай патшалық шаруаның қызы Марен Мален Зискаға қайта үйленді және жақын жердегі тағы бір патшалық жерді иеленді. Ол шаруашылықпен айналысып, өте табысқа ие болды, сондықтан Данияның ауыл шаруашылығын дамыту жөніндегі корольдік қоғамы оған күміс медаль табыстады.

Оның кеме жасаудағы жаңалықтары – ұзынырақ және тік көтерілетін келі және латинге жақын, төртбұрышты емес желкен – тез қабылданып, тарады. Ол бұралған дөңгелектің жақсартылған үлгісін де ойлап тапты. Үлкен кемелерде балық аулау мүмкіндігін көрсету үшін кеме сатып алуға қарыз алуға тырысқанда, ол, қайын інісі Пер Ларсен, Якоб Якобсен және Пулдың бауырлары аукционда бұзылған кемені сатып алып, Вагурде қайта жаңартты. 1804 жылдың 6 тамызында суға түсіріліп, Royndin Fríða (Еркін сынақ) деп аталған бұл шхуна Фарер аралдарында салынған алғашқы теңізге шығатын кеме болды.

1805 жылы балық аулау нашар болғандықтан, ол Судуройдан Атлантика арқылы Берген мен Копенгагенге көмір тасыды, тікелей сауданы дамытуға тырысты, бірақ Данияның корольдік сауда монополиясы оның Фарер аралдарына тауар әкелуіне кедергі келтірді. Оның орнына, ол өз экипажының мүшелерін бірінен соң бірі, алдыңғы адамнан алынған материалды пайдаланып вакцинациялап, Фарер аралдарына алғашқы шешек вакцинасын әкелуге жетті. Келесі жылы, тікелей сауда жасауға тағы бір рет тырысқаннан кейін, ол сауда заңдарын бұзудың екі айыпталуы бойынша айыпталды және айыппұл төледі, бірақ Каттегаттағы швед кемесіне сатқандықтан Фарер аралдарына контрабандалық тауар әкелгенінен ақталды. Ол қарсы сотқа беріп, Торсхавн округінің шерифі Жоен Кристиансен Ореге ірі көлемде контрабанда жасағаны үшін шағымданып, Монополия қызметкерлері жеке саудамен айналысқан болуы мүмкін деген күдік тудырды. Алайда, ол бұл істен бас тартқан сияқты. 1807 жылы Фарер аралдарындағы жергілікті үкімет пен Монополияның бас тартуын жеңуге бір жылдық күш жұмсағаннан кейін, ол сауда шектеулерін үш жылға тоқтату туралы халықтың қолдауына ие болған ұсынысты ұсыну үшін бес адамнан тұратын делегацияның бірі ретінде Royndin Fríða-мен Копенгагенге сапарлады. Олар сапарды қаржыландыру үшін норвегиялық саудагерге 2600 тоқыма свитер мен басқа да тауарларды заңсыз сатуға мәжбүр болды, бірақ тәж мұрагері ханзада Фредерик, әкесінің регенті ретінде, және Копенгагендегі басқалар жағдайға жаны ашыды, және Ұлыбританиямен соғыс басталмаса, сауда ашылар еді. 1807 жылғы шайқастан кейін британдық әскери-теңіз флоты Данияны алты жылға блокадаға алды, бұл Наполеон соғыстарының бөлігі болды, және Фарер аралдарының астық қажеттілігінің 80% -ын қамтамасыз еткен Монополия арпа саудасын тоқтатты. Аштықтың алдын алу үшін Нолсояр Палл британдықтардан рұқсат алып, 1807 жылдың қазан айында өзімен бірге арпа жүгін алып келді. Келесі жазда екі британдық кеме Фарер аралдарындағы Данияның барлық мемлекеттік мүлігін тонағаннан кейін, ол Торсхавн комендантының өтініші бойынша Данияға қайта оралды, бірақ Royndin Fríða британдық соғыс кемесімен ұсталды және жөндеуге келмейтіндей зақымдалды. Лондонға жеткізілген ол және оның экипажы Тайлық кеңесінің қолдауын және "Солтүстік жұлдызын" алмастыратын кемені алды. Олар 1808 жылдың 17 қарашасынан кейін, бірнеше астық жөнелтудің біріншісі болған кеменің ішінде, теңізде жоғалып кетті, шамамен сол жылдың қараша және желтоқсан айларында Сумба маңындағы қатты дауылдарда. Аштық 1810 жылға дейін тоқтатылмады, ол кезде британдықтармен келісім жасалды. Нолсояр Палл мен Торсхавн комендантының арасындағы жеккөрушіліктің тереңдігін оның Паллдың қайтып келмегеніне сәуір айында қуанғаны көрсетті, тіпті ол одан көмек сұраған болса да. Бұл комендант Паллдың өліміне себепкер болғаны туралы күдік тудырды, мүмкін ол Паллдың кемесін Фарер аралдарының оңтүстігінде батыру үшін норвегиялық каперді (Один) тағайындаған.

Since 1805 was a bad year for fishing, he instead took loads of coal from Suðuroy across the Atlantic to Bergen and Copenhagen, trying to open up direct trading, but was prevented from importing goods to the Faroes by the Danish Royal Trade Monopoly authorities. Instead, by vaccinating members of his crew successively using material from the previous man, he succeeded in bringing the first smallpox vaccine back to the Faroes, The following year, after again attempting to trade directly, he was convicted and fined on two charges of contravention of the trading laws, but cleared of smuggling goods back to the Faroes, having sold them to a Swedish ship in the Kattegat. He reacted by counter suing the Tórshavn district sheriff, Joen Christiansen Øre, for large scale smuggling; the Monopoly officials appear to have been conducting personal trading on the side. However, he seems to have dropped the lawsuit. In 1807, after a year's effort to overcome refusals by the local government in the Faroes and by the Monopoly, he sailed to Copenhagen on Royndin Fríða as one of a deputation of five presenting a popularly supported proposal for a three year experimental lifting of the trade restrictions. They had to illegally sell 2,600 knitted sweaters and other merchandise to a Norwegian merchant to finance the voyage, but Crown Prince Frederick, who was governing as regent for his father, and others in Copenhagen were sympathetic, and trade would have been opened up if war with the United Kingdom had not begun. After the battle in 1807, the British Navy began a six year blockade of Denmark as part of the ongoing Napoleonic wars, cutting off the Monopoly barley trade which had supplied 80% of the Faroes Islanders' grain needs. To stave off famine, Nólsoyar Páll obtained a pass from the British, and brought a load of barley back with him in October 1807. The following summer, after two British ships in succession had plundered the Faroes of all Danish government property, he sailed back to Denmark at the request of the Tórshavn commandant to try to obtain more grain, but Royndin Fríða was seized by a British warship and irreparably damaged. Taken to London, he and his crew obtained the Privy Council's sympathy and a replacement ship, the North Star; in this ship they sailed soon after 17 November 1808 with what was to have been the first of several grain shipments, but were lost at sea, presumably in the heavy storms of November and December that year, near Sumba. The famine was not averted until 1810, when an arrangement was made with the British. The depth of the hatred between Nólsoyar Páll and the Tórshavn commandant is demonstrated by the latter expressing his satisfaction the next April at Páll's having not returned, even though he had asked him to sail for help. This led to suspicion, which still persists, that the commandant had arranged Páll's death, perhaps by commissioning a Norwegian privateer (the Odin) to sink Páll's ship south of the Faroes.

Поэзия

Нолсояр Палл сатирикалық балладаларымен танымал талантты ақын. Ол және оның кіші інісі Якуп жиі өлеңдермен бірлесіп жұмыс істеді; Паллға нақты атрибуцияланатын алғашқы жетілген туынды – "Кракутеити", ол үй қызметкерінен туған баласын мойындаудан бас тартқан заңгер туралы: ол бірқазан, үй қызметкері – үйрек, сатып алуға тырысқан судья – көкек, ал қаламаған бала – қызыл құрышқақ ретінде бейнеленген. "Фрунтататтур" әйелдердің жуан маңдайша киюді қысыммен мазақтайды. "Gorplandskvæði" Торшавн гарнизонының командирінің батылдық танытпай, британдық канонерлік кемесіне тізе бүккенін еске алады. Асығыс жазылған туынды ретінде, оны басқа ақынның шығармасы деп санайды, бірақ мазақтың стилі және Нолсой сөздігі сияқты ерекшеліктері оның Нолсояр Паллға тиесілі екенін көрсетеді. Оның ең танымал туындысы – "Fuglakvæði" (Құстар балладасы), 229 шумақтан тұратын шығармада жыртқыш құстар Дания билігін символдайды, ал ақын өзі кіші құстарды кейіннен Фарер аралдарының ұлттық құсы болып таңдалған жағалай құстың кейпінде ескертеді.

Ықпал

Нолсояр Палл жарты ғасырға дейін Фарер аралдарында тікелей сауданы ашуға шама келді. Оның идеялары, «Ройндин Фрида» және фарерліктерге мұхиттық жүзуді үйретуі терең теңіз балық аулауын дамытуға негіз салды, бұл аралдарға кейіннен гүлдену әкелді; ол тұрған және қыстауға келген Клаксвик қаласы бүгінде маңызды балық аулау портының біріне айналды. Ол – өте үлгілі патриот және ұлттық батыр атанды.

Көркем шығармаларда

Йоханнес Хелмс. Гриб, en Fortælling fra Kulsvierlandet i Kapertiden. (Гриб, Кульсвиер елінен және Қапер дәуірінен әңгіме) Копенгаген: Райтцель, 1893 ж. Роман.
Штейнбьёрн Б. Якобсен. Нолсояр Палл. Торшавн: Фаннир, 2000 ж. Драма.