Кіріспе

Тора оқудың еврейлік циклының 28-ші апталық бөлігі Метзора, Метзора, М'тзора, Мезора, Метсора, М'тсора, Метсоро, Месора немесе Масоро (מְצֹרָע, еврейше "ауру" дегенді білдіреді, тоғызыншы сөз және парашадағы бірінші ерекше сөз) – Тора оқудың еврейлік жылдық циклының 28-ші апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Леуіліктер кітабындағы бесінші бөлім. Параша ритуальдық тазалықсыздық туралы айтады. Онда тері ауруларынан (צָּרַעַת, tzara'at), үйлердегі жұқпалы аурулардан, ер адамдардың зәр шығаруынан және әйелдердің менструациясынан тазару жолдары қарастырылады. Параша Леуіліктер кітабының 14:1–15:33 аяттарын құрайды. Парашада 4697 еврей әрпі, 1274 еврей сөзі, 90 тармақ және Тораның кітабында (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) 159 жол бар. Яһудилер оны әдетте сәуір айында немесе сирек жағдайда мамыр айының басында оқиды. Еврей күнтізбесінде 55 аптаға дейін болады, оның нақты саны қалыпты жылдары 50-ден, ал артық жылдары 54 немесе 55-ке дейін өзгереді. Артық жылдары (мысалы, 2024 және 2027 жылдары) Метзора парашасы жеке оқылады. Қалыпты жылдары (мысалы, 2025, 2026 және 2028 жылдары) Метзора парашасы апталық оқулардың қажетті санын қамтамасыз ету үшін алдыңғы параша Тазриямен біріктіріледі.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Леуіліктер 14:112

Бірінші оқылымда Құдай Мұсаға тері ауруымен ауырған адамды тазалау рәсімін айтты. Егер діни қызметкер адамның жазылғанын көрсе, екі тірі таза құс, самырсын ағашы, қызыл жіп және исопты әкелуге бұйыратын. Діни қызметкер құстардың біреуін таза судың үстінде сойып, содан кейін тірі құсты, самырсын ағашын, қызыл жіпті және исопты сойылған құстың қанына малып, одан соң тазалануға тиіс адамға жеті рет қан шашар еді, және тірі құсты босатып жіберетін. Тазалануға тиіс адам киімдерін жуып, шашын қырқып, сумен шайынып, сосын таза болар еді. Содан кейін сегізінші күні тазалануға тиіс адам діни қызметкерге екі қошқар қозулы, бір қошқар қозулы, ең жақсы ұн және майды құрбан ету үшін әкелуге тиіс еді.

Екінші оқылым Леуіліктер 14:1320

Екінші рет оқу кезінде дін қызметкері қозыны өлтіріп, оның қаны мен майын тазалану рәсімінен өтетін адамның оң құлағының жотасына, оң бас бармағына және оң аяғының үлкен саусағына жағып, содан кейін майды оның басына жағу керек еді.

Үшінші оқылымЛеуіліктер 14:2132

Үшінші оқылымда, тазалануға тиіс адам кедей болса, екі қошқардың орнына екі нақты құс не екі көгершін әкелуге рұхсат етілді.

Төртінші оқу Леуіліктер 14:33 53

Төртінші оқылымда Құдай Мұса мен Һаронға жарылғыш індетпен ауырған үйді тазалау рәсімін айтты. Үй иесі дін қызметкеріне хабар беруі керек еді, ол үйді тазартуға бұйырып, содан кейін тексеруі керек еді. Егер үйдің қабырғаларындағы індет жасыл немесе қызыл жолақтар түрінде тереңге сіңген болса, дін қызметкері үйді жеті күнге жауып қою керек еді. Егер жеті күннен кейін індет тараса, дін қызметкері індетті тастарды үйден шығарып, қала сыртына лақтыруға бұйыратын. Содан кейін үйді сыпырып, тастарын ауыстырып, қайтадан жабысқақ затпен жабу керек еді. Егер індет қайтадан пайда болса, үйді бұзып салу керек еді. Егер індет қайтадан пайда болмаса, дін қызметкері үйді таза деп жариялап берген. Үйді тазарту үшін дін қызметкері екі құс, самырсын ағашы, қызыл жіп және иссоп алып, бір құсты жаңа суға сойып, құстың қанын үйге жеті рет шашып, содан кейін тірі құсты босатып жіберуі керек еді.

Бесінші оқу Леуіліктер 14:54 15:15

Бесінші оқылымда Құдай Мұса мен Һаронға жыныс мүшесінен шыққан сұйықтықтан тазару рәсімін айтты. Егер ер адамның жыныс мүшесінен сұйықтық шықса, ол таза емес деп есептеледі, және ол жатқан төсек және ол отырған әрбір зат та таза емес болады. Оның денесіне, төсегіне, ол отырған затқа тиген, немесе оның сілекейіне тиген, немесе ол қол жумай тұрып басқа біреуге тиген әркім киімдерін жуып, сумен шайынып, кешке дейін таза емес болып қалу керек. Ол тиген топырақ ыдыс сындырылу керек, ал ағаштан жасалған зат сумен шайылу керек еді. Сұйықтық тоқтағаннан кейін жеті күн өткен соң, ол киімдерін жуып, денесін таза сумен шайынып, таза болу керек. Сегізінші күні ол дін қызметкеріне екі көгершін немесе екі наққыш әкеліп, оларды күнәсін жуу үшін құрбандыққа шалу керек еді.

Алтыншы оқу Леуіліктер 15:16 28

Алтыншы оқылысында ер адам шәует шығарса, ол суға шомылуы керек еді және кешке дейін таза емес болып қалуы тиіс. Шәует тамған барлық зат сумен жуылып, кешке дейін таза емес болып қалуы керек еді. Егер ер адам әйелмен жыныстық қатынас жасаса, екеуі де суға шомылуы керек және кешке дейін таза емес болып қалуы тиіс. Әйелде менструация болса, ол жеті күн бойы таза емес болып қалуы керек еді, және кімде-кім оған тисе, ол да кешке дейін таза емес болып қалуы керек еді. Ол жатқан немесе отырған барлық нәрсе таза емес болып саналады. Кімде-кім оның төсегіне немесе отырған заттарына тисе, киімдерін жуып, сумен шомылып, кешке дейін таза емес болып қалуы керек еді. Егер ер адам онымен жақындасса, оның таза еместігі оған да жуғады және ол жеті күн бойы таза емес болып қалуы керек еді, ал ол жатқан төсек те таза емес болып саналады. Әйелде ретсіз қан кету болса, ол қан кету тоқтағанша таза емес болып қалуы керек еді. Қан кету тоқтағаннан кейін жеті күн өткен соң ол таза болады.

Жетінші оқу Леуіліктер 15:29 33

Жетінші оқуда, сегізінші күні, әйел дін қызметкеріне екі көгершін не екі нақты көгершін әкелуі керек еді, ол оларды күнәні жою үшін құрбандыққа шалуы тиіс. Құдай Мұса мен Һаронға израильдіктерді тазалықсыздықтан сақтап, Құдайдың ғибадатханасын ластағандары үшін өлімге ұшырауы мүмкін екенін ескертуді бұйырды.

Үш жылдық цикл бойынша көрсеткіштер

Тораны үш жылдық циклмен оқитын яһудилер парашаны басқа тәртіп бойынша оқуы мүмкін.

Леуіліктер 14 - тарау

Леуіліктер кітабының 13–14-тарауларында тері аурулары таза емес деп көрсетілсе, 15-тарауында жыныстық қатынасқа қатысты түрлі жағдайлар таза емес деп айтылады. Еврей жазбаларында "ластық" (арамдық) әртүрлі мағыналарда қолданылады. Леуіліктер 11:8, 11; 21:1–4, 11; және Сандар 6:6–7; 19:11–16 оны өліммен байланыстырады. Ал, мүмкін, соған ұқсас, Леуіліктер 12 бала туумен, ал Леуіліктер 13–14 тері ауруларымен байланыстырады. Леуіліктер 15 жыныстық қатынасқа қатысты түрлі оқиғалармен байланыстырады. Еремия 2:7, 23; 3:2; 7:30; және Осия 6:10 шетелдік құдайларға табынумен байланыстырады. Еврей Киелі кітабында тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) және тері ауруына шалдыққан адам (מְּצֹרָע, metzora) туралы бірнеше жерде айтылады, олар көбінесе (кейде дұрыс емес) "жалаңаш" және "жалаңаш адам" деп аударылады. Шығулар 4:6-да, Мұса басқаларды Құдай оны жібергеніне сендіру үшін, Құдай оған қолын кеудесіне салуды бұйырды, ал ол оны шығарғанда, қолы "жалаңаш (מְצֹרַעַת, m'tzora'at), қардай аппақ" болды. Леуіліктер 13–14-те Таурат тері аурулары (צָּרַעַת, tzara'at) және тері ауруына шалдыққан адам (מְּצֹרָע, metzora) үшін ережелерді белгілейді. Сандар 12:10-да, Мириам Мұсаға қарсы сөйлегеннен кейін, Құдайдың бұлты Кездесу шатырынан кетіп, "Мириам алапеске (מְצֹרַעַת, m'tzora'at) шалдықты, ол қардай аппақ болды". 2 Патшалар 5:1–19, Тазрия парашасының хафтарасының бөлігі, пайғамбар Елисей Арам патшасының әскерінің қолбасшысы Нааманды емдейді, ол "жалаңаш" (מְּצֹרָע, metzora) еді. 2 Патшалар 7:3–20, Метзора парашасының хафтарасының бөлігі, Самарияның арамалықтармен қоршауы кезінде қақпада төрт "жалаңаш адам" (מְצֹרָעִים, m'tzora'im) туралы айтылады. 2 Тарихнама 26:19-да, Ұзия патша Иерусалимдегі ғибадатханада құрбандық шалуға тырысқаннан кейін, "оның маңдайында алапес (צָּרַעַת, tzara'at) пайда болды". Торада құлақтың, бас бармақтың және аяқ саусағының бірігуі үш жерде еске алынады. Шығулар 29:20-да, Құдай Мұсаға діни қызметкерлерді қалай баптау керектігін түсіндірді, оған қошқарды союды, оның қанын алып, Һарон мен оның ұлдарының оң құлақтарының ұшына, оң қолдарының бас бармағына және оң аяқтарының үлкен саусағына жағуды, ал қалған қанды құрбандық тастың айналасына шашуды бұйырды. Содан кейін Леуіліктер 8:23–24 Мұсаның Һарон мен оның ұлдарын діни қызметке баптау үшін Құдайдың нұсқауларын орындағанын айтады. Содан кейін Леуіліктер 14:14, 17, 25 және 28 тері ауруына шалдыққан адамды тазалау рәсімін (צָּרַעַת, tzara'at) осыған ұқсас жолмен сипаттайды. Леуіліктер 14:14-те Құдай діни қызметкерге тазалау күнінде кінәлілік құрбандығының қанын алып, тазаланатын адамның оң құлағының ұшына, оң қолының бас бармағына және оң аяғының үлкен саусағына жағуды бұйырды. Ал Леуіліктер 14:17-де Құдай діни қызметкерге тазаланатын адамның оң құлағының ұшына, оң қолының бас бармағына және оң аяғының үлкен саусағына, яғни кінәлілік құрбандығының қанының үстіне май жағуды бұйырды. Соңында, Леуіліктер 14:25 және 28-де Құдай діни қызметкерге сегізінші күні рәсімді қайталауға, осылайша тазалауды аяқтауға нұсқау берді.

Леуіліктер 14 - тарау

Филон Леуіліктер кітабының 14-тарауындағы тері ауруы ерікті бұзылуды білдіреді деп үйреткен.

Леуіліктер 14 - тарау

Мишнадағы Негаим трактаты мен Тосефта Леуіліктер кітабының 14-тарауындағы тері ауруларына қатысты заңдарды түсіндірді. Леуіліктер кітабының 18:4-тарауында израильдіктер Құдайдың «ережелерін» (חֻקִּים, chukim) және «бүйректерін» (מִשְׁפָּטִים, mishpatim) сақтауға шақырылады. Бараитадағы раббилер «бүйректерін» (מִשְׁפָּטִים, mishpatim) – егер Киелі кітап бұйырмаса да, ақыл-ес талабымен орындалуға тиіс міндеттер дейді, мысалы, жалған құдайларға табыну, неке адалдығын бұзу, қан төгу, ұрлық және Құдайға қарсы сөйлеу сияқты заңдар. Ал «ережелер» (חֻקִּים, chukim) – қарсылас шайтанның ақылға сыймайтын нәрсе ретінде бұзуға шақыратын міндеттер, мысалы, тері ауруымен ауыратын адамды тазалау (צָּרַעַת, tzara'at, Леуіліктер 14), жүн мен зығырдың қоспасы (שַׁעַטְנֵז, shaatnez, Леуіліктер 19:19 және Екінші заңдар кітабы 22:11), левираттық некеден босату (חליצה, chalitzah, Екінші заңдар кітабы 25:5–10) және Азазель үшін ешкі (Леуіліктер 16). Адамдар бұл «бүйректерін» (מִשְׁפָּטִים, mishpatim) бекергі амалдар деп ойламасын үшін, Леуіліктер 18:4-те Құдай «Мен Раббымын» дейді, яғни Раббы осы ережелерді жасаған, сондықтан біз оларды сұраққа салуға құқығымыз жоқ. Мидрашта көптеген нәрселер сырттай қарағанда қарапайым көрінеді, бірақ Құдай оларды орындауға көптеген міндеттерді бұйырды. Мысалы, исоп адамдар үшін ешқандай пайдасы жоқ сияқты, бірақ Құдай үшін оның күші зор. Ол оны Леуіліктер 14:4–6-дағы алапесті тазалау кезінде, Сандар 19:6, 18-дегі Қызыл сиырды өртеу кезінде және Мысырдан шығу 12:22-дегі израильдіктерге жазылған кезде кедрмен теңеген. Рабби Йоханан рабби Иосиф бен Зимраның атынан жаман әңгімелер (לשון הרע, lashon hara) айтқан әркімді тері ауруы (צָּרַעַת, tzara’at) жазалайды, себебі Забур 101:5-те былай делінген: «Кім көршісін жасырын жамандаса, мен оны (азимт) жоямын». Гемара азим сөзін צָּרַעַת, tzara’at сөзіне сілтеме жасайды және Леуіліктер 25:23-те «мәңгілікке» (la zemitut) деп айтылғанын келтіреді. Ал Реш-Лакиш Леуіліктер 14:2-дегі «Бұл тері ауруына шалдыққан адамның заңы» деген сөзді «Бұл жаман атақ әкелген адамның заңы (motzi shem ra)» деп түсіндірді. Гемаралықтар Израиль елінде жамандау үш адамды өлтіретінін үйреткен: жамандаушыны, оны қабылдаған адамды және жамандау туралы айтылған адамды. Рабби Ханина тері ауруының тек жаладан пайда болатынын үйреткен. Раббилер Мұриямның Мұсаға жалған сөйлегендіктен, оны пәлелерге ұшыратқанын айтып, осыған дәлел келтіреді. Олар осыны растау үшін 24:8–9-тарауларды оқыды. Рабби Самуил бар Нахмани рабби Йохананның атынан тері ауруының жеті себептен пайда болатынын айтты: жамандау, қан төгу, жалған ант, қандас жыныстық қатынас, тәкаппарлық, тонау және қызғаныш. Гемара әр себепке қатысты жазбаларды келтірді: жамандау үшін, Забур 101:5; қан төгу үшін, 2 Самуил 3:29; жалған ант үшін, 2 Патшалар 5:23–27; қандас жыныстық қатынас үшін, Жаратылыс 12:17; менмендік үшін, 2 Тарихтар 26:16–19; тонау үшін, Леуіліктер 14:36 (біреулер өздеріне тиесілі емес ақшаны жинаса, діни қызметкер келіп, ақшаларын көшеге шашып жатқанын көреді деп үйреткендей); ал қызғаныш үшін, Леуіліктер 14:35. Сол сияқты, бір мидраш тері ауруының 10 күнәдан туындайтынын үйретті: 1) жалған құдайларға табыну, 2) пәктіктен бас тарту, 3) қан төгу, 4) Құдайдың есімін қорлау, 5) Құдай есімін қорлау, 6) жұртшылықты тонау, 7) өз құқығына сай емес қадір-қасиетті иелену, 8) тым мақтану, 9) жаман сөз айту және 10) жаман көз. Мидраш дәлел ретінде келтірді: (1) жалған құдайларға табыну үшін, израильдіктердің Алтын бұзау туралы айтқан тәжірибесі, «Бұл сіздің құдайыңыз, Уа, Израиль» (Шығу 32:4) және кейін алапеспен зақымдалған, Шығу 32:25-те баяндалғандай, Мұса «Халықтың жұқтырғанын көрді» (паруа, פָרֻעַ), олардың арасында; (2) Самуилдің (Ишая) 17:16-да айтылғандай, «Сион қыздары менмендікпен жүреді және мойындарын созып, көздерін жыпылықтатады» және кейін Ишая 3:17-де «Осы себепті Раббы Сион қыздарының басын қақпанмен ұрады»; (3) қан төгу тәжірибесі үшін, кімнің қанынан, 2 Самуил 3:29-да айтылғандай, «Ол Жаратқан Иенің Жаратушы Ие Жоғабтың басына және оның әкесінің үстіне түседі» деп жазылған, және осылайша, Ие оны халық арасынан алапеспен «салған тәңір Иеден шыққан» деп сауытты; (4) Құдайдың есімін қорлау үшін, Гехазидің тәжірибесі, 2 Патшалар 5:20-де «Бірақ Гехази, Елишаның қызметшісі, былай деді: «Міне, мырзамыз Нааманды дамасктықтан аяды, одан алған нәрсені қабылдамады. Ант етейін, мен оның соңынан жүгіріп, одан бір нәрсе (ме'ума, מְאוּמָה) аламын», ал «бір нәрсе» (ме'ума, מְאוּמָה) – Нааманның «кемшілігінен» (мум, מוּם) алынған нәрсе, сондықтан Гехази алапеспен зақымдалды, 2 Патшалар 5:20-де Елиша Гехазиге «Нааманның алапесі сенің үстіңе жабысады» деді; (5) Құдай есімін қарғысқа алу үшін, Голиаттың тәжірибесі, 1 Самуил 17:43-те «Пәлістін Давидтің Құдайымен қарғысқа салды», ал 1 Самуил 17:46-да «Бүгін Раббы сені (сагар, סַגֶּרְ) құтқарады», ал «құтқару» (сагар, סַגֶּרְ) сөзі Леуіліктер 13:5-те алапеспен «жапқанда» (сагар, סַגֶּרְ) қолданылатын мағынада қолданылады; (6) жұртшылықты тонау үшін, Шебнаның тәжірибесі, ол ғибадатхананың мүлігінен заңсыз жеке пайда алды, және Ишая 22:17-де «Раббы сені орап алады», ал «орау» сөзі Леуіліктер 13:45-те алапеспен ауыратын адамды сипаттағанда қолданылады, «Ол үстін жабады»; (7) өз құқығына сай емес қадір-қасиетті иелену үшін, Уззияның тәжірибесі, 2 Тарихтар 26:21-де «Уззия патша өліміне дейін алапеспен ауырды»; (8) тым мақтану үшін, Уззияның сол тәжірибесінен, 2 Тарихтар 26:16-да «Бірақ күшті болғанда, оның жүрегі көтеріліп, Раббысы Құдайына қарсы бұзып, жасады»; (9) жаман сөз айту үшін, Мұриямның тәжірибесі, Сандар 12:1-де «Мұриям Мұсаға қарсы сөйледі», ал Сандар 12:10-да «Бұлт шатырдан кеткенде, Мұриям алапеске шалдыққан еді»; және (10) жаман көз үшін, Леуіліктер 14:35-те сипатталған адам, оны «Егер үйінің ішінде болса, үйінен шығып, дін қызметкеріне келіп: «Менің үйімде ауру бар сияқты» дейді» деп оқуға болады, Леуіліктер 14:35 осылайша үйден ешкімге пайда тигізбеуге дайын емес адамды сипаттайды. Сол сияқты, рабби Иуда Левит рабби Шаломның ұлы тері ауруының 11 күнәден туындайтынын айтты: (1) Құдай есімін қарғысқа алу, (2) әдепсіздік, (3) қан төгу, (4) өзгеге жоқ кемшілікті таңу, (5) мақтандылық, (6) басқалардың жеріне ену, (7) жалған тіл, (8) ұрлық, (9) жалған ант, (10) Құдай есімін қорлау және (11) жалған құдайларға табыну. Рабби Исақ: жаман ниет үшін де алапес келеді деп қосты. Раббилеріміз де: Тордың сөздерін жеңілдеу үшін де алапес келеді деді. Бараитада төрт түрлі адам өлгендей саналады: кедей адам, тері ауруына шалдыққан адам (מְּצֹרָע, metzora), соқыр адам және баласы жоқ адам. Кедей адам өлгендей саналады, себебі Шығу 4:19-да «өміріңді іздеген барлық ер адамдар өлді» делінген (Гемара бұл олардың кедейлікке ұшырағанын білдіреді). Тери ауруына шалдыққан адам (מְּצֹרָע, metzora) өлгендей саналады, себебі Сандар 12:10–12-де «Және...».

Леуіліктер 15 - тарау

Мишна мен Тосефтадағы «Завим» трактаты Леуіліктер кітабының 15:1–18 тармақтарындағы еркектердің жыныс мүшесінен шығатын сұйықтықтарға қатысты заңдарды түсіндіреді. Мишнада олар жыныс мүшесінен шыққан сұйықтықтың еркекті таза емес деп санауын анықтамас бұрын жеті нәрсе бойынша сұрастырғандығы айтылады. Осы себептердің бірі болғандықтан, ер адам таза емес деп жарияланбаған және құрбандық әкелуге міндетті болмаған. Олар: (1) тағамы, (2) ішімі, (3) көтеріп жүргені, (4) секіргені, (5) ауырғаны, (6) көргені және (7) ұятты ойлар ойлағаны туралы сұрады. Әйелді көргенге дейін немесе кейін ойлар болғаны маңызды емес еді. Рабби Иуда былай деді: егер ол жануарлардың жыныстық қатынасын көрсе немесе әйелдің боялған киімін ғана көрсе де, сұйықтық оны таза емес деп жарияламайды. Рабби Акива былай деді: ол жақсы немесе жаман тағам жесе немесе қандай да бір сұйықтық ішсе де, сұйықтық оны таза емес деп жарияламайды. Даналар Рабби Акиваға оның пікірінше енді еркектер жыныс мүшесінен шығатын сұйықтықтарға байланысты таза емес деп жарияланбайды деді. Рабби Акива: «Жыныс мүшесінен шығатын сұйықтықтарға байланысты таза емес еркектердің болуын қамтамасыз етуге ешкімнің міндеті жоқ» деді. Рабби Элеазар бен Хисма тіпті Леуіліктер кітабының 12:8 тармағындағы құс құрбандығы және Леуіліктер кітабының 12:1–8 және 15:19–33 тармақтарындағы әйелдердің ай сайынғы қан кетуі туралы құпия заңдар да маңызды заңдар екенін үйретті. Мишнадағы «Нидда» трактаты, Тосефта, Иерусалим Талмуды және Вавилон Талмуды Леуіліктер кітабының 15:19–33 тармақтарындағы ай сайынғы қан кетуге қатысты заңдарды түсіндіреді. Рабби Мейр Тауратта әйел мен күйеуінің жеті күнге ажырасуы туралы жазылған, себебі егер күйеу әйелімен үнемі байланыста болса, күйеуінен оның құлқысы кетеді. Сондықтан Тауратта әйел жеті күнге таза емес болуы (осы себепті күйеуіне некелік қатынасқа тыйым салынған) күйеуінің алдында алғашқы неке бөлмесіне кірген кездегідей сүйкімді болуы үшін бұйырылған. Мишна барлық әйелдер күйеулері үшін таза деп есептеледі деп үйретті (және некелік қатынас үшін ешқандай тексеру талап етілмейді). Мишнада сапардан қайтып келген еркектерге де әйелдерінің таза деп саналуы қатысты екені айтылған. Айлық циклдің басталуын түсіндіре отырып, Мишна әйелдің айлық циклін жоғалтса, жеті күннен аз уақыт ішінде «нидда» санағының басталуына қайтып оралмайды, он жеті күннен артық емес деп шешті. Мишнада әйел қанға тап болуын сыртқы себеп деп санауы мүмкін және ол өзін таза деп санайды деп үйретілген. Мысалы, егер ол жануарды өлтірген болса, қанды дақтарды ұстаған болса, қанды дақтарды ұстағандардың қасында отырса немесе ол құртты өлтірген болса, ол дақтарды осы сыртқы себептерге байланысты деп есептеуі мүмкін. Мишнада бір әйел Рабби Акиваға келіп, қан тапқанын айтқандығы жазылған. Ол оның, мүмкін, жарасы бар екенін сұрады. Әйелдің жарасы болғаны, бірақ ол айыққан екен. Ол оның қайта ашылып, қан кетуі мүмкін бе деп сұрады. Ол «иә» деп жауап берді де, Рабби Акива оны таза деп жариялады. Шәкірттерінің бір-біріне таңғалып қарап тұрғанын байқаған ол, даналардың қанға қатысты ережені қатаң нәтижеге әкелу үшін емес, мейірімді нәтижеге әкелу үшін бергенін айтты, өйткені Леуіліктер кітабының 15:19 тармағында: «Егер әйелде қан кету болса және оның денесіндегі қан қан болса» делінген – тек қан, қан емес. Мишна мен Тосефтадағы «Микваот» трактаты Леуіліктер кітабының 15:19–33 тармақтарындағы ай сайынғы қан кетуден тазару үшін белгіленген ырымдық ванна (מִקְוֶה, микве) заңдарын түсіндіреді. Мишнада ырымдық ванналардың алты дәрежесі бар екені айтылған. Біріншісі – су бұрқағындағы жаңбыр суы. Одан да артық – судың тоқтамай ағатын жаңбыр тамшылары. Одан да артық – 40 се’ах суға толы микве суы, себебі осындай микведе адамдар шомылып, басқаларды да шомылуға жіберуге болады. Одан да артық – өзінің суы аз болған, бірақ көп су тартылып қосылған бұлақ суы. Одан да артық – ағып жатқан тұзды немесе ыстық сулар, олар тазалық береді. Одан да артық – тірі су, ол денесінен шығатын сұйықтығы бар адамдарды шомылу рәсімінен өткізуге және тері ауруына шалдыққандарға бүркіп себуге, сондай-ақ тазарту суын дайындауға арналған. Мишнада микве суына араласқан кез келген су тоғанның микве сияқты жарамды екені айтылған. Мишнада адам үңгірдің тесіктері мен жарықшақтарына суға шомылуы мүмкін, бірақ үңгірдің шұңқырына суға шомылуға болмайды, егер оның ашылуы су қабығының түтігі сияқты үлкен болса ғана. Рабби Иуда былай деді: бұл өз алдына тұрғанда (және үңгірдегі тоғаннан қабырғамен бөлінген жеке бассейн құрайды), бірақ егер ол өз алдына тұрмаса, онда адам оған сол күйінде шомылуы мүмкін (себебі ол үңгірдегі тоғанның бір бөлігі).

Леуіліктер 14 - тарау

Раши рабби Моше ха Даршанның (уағызшы) түсіндірмесін баяндады, себебі леуіліктер алтын бұзауға табыну арқылы бұтқа табынушылық жасаған бірінші туған ұлдардың күнәсін өтеу үшін белгіленген (Шығу кітабы 32-тарау), және 106-Забурдың 28-тармағында бұтқа табыну "өлгендерге шалу" деп аталады, ал Сандар кітабының 12-тарауында Мұса тері ауруымен (צָּרַעַת, tzara'at) ауырған адамды "өлі сияқты" деп атады, және Леви кітабының 14-тарауында тері ауруымен ауырғандарға шашылғанды талап етті, сондықтан Құдай леуіліктерден де шашылуын талап етті.

Леуіліктер 14 - тарау

Ефраим Шпайзер "Тора" (תּוֹרָה) сөзі "оқыту, нұсқау беру" және т.б. мағынаны білдіретін сөздік түбірге негізделгенін, ал туынды есімнің мағыналары алуан түрлі болуы мүмкін екенін жазды, мысалы, Леуіліктер кітабының 13:59, 14:2, 54 және 57-тарауларында кейде "жалаңаяқ" деп аталатын нақты рәсімдер сипатталған. Шпайзер бұл контексте сөзді Пятикнижие атауымен шатастыруға болмайды деп сараптады. Якоб Милгромның сөзіне қарағанда, қанға ұқсас қызғылт заттар, тері ауруынан және мәйіттен тазарту рәсімдерінің құрамдас бөлігі болды, бұл өмір күштерінің өлім үстінен жеңісін символдайды.

Леуіліктер 15 - тарау

Элейн Гудфренд Леуіліктер 15:19–24-тегі етеккір ережелерінің ежелгі Израильдегі әйелдерге күткеннен гөрі аз әсер еткенін айтты, себебі сол кездегі әйелдердің тамақтануы сирек болғандықтан, жүктілік жиірек болғандықтан және ана сүтімен тамақтандыру ұзақтығы (әдетте үш жыл) етеккір циклдарының санын азайтуға мүмкіндік берген. Шей Коэн Леуіліктер 11–15-тегі "дәстүрлі" немесе "физиологиялық таза емес" және Леуіліктер 18-дегі "қауіпті" немесе "күнәлі" жағдайлардың жалғыз ортақ белгісі - етеккір кезіндегі әйелмен жыныстық қатынас.

Литургияда

Кейбір яһудилер Леуіліктер 14:10–12-де тері ауруы үшін жасалатын күнә тазарту құрбандықтарын, демалыс күні таңертеңгі баталардан кейін оқылатын құрбандықтар туралы оқулардың бір бөлігі ретінде қарастырады. Шахарит таңғы намазынан кейін кейбір яһудилер "Алты естелік" дұғасын оқиды, олардың ішінде Есімдер кітабы 24:9 аяты бар: "Құдай Иеңнің Мысырдан шығу жолында Мириамға жасағандарын есіңде сақта", осы арқылы Құдай Мириамды цָּרַעַת, цараатпен жазалағанын еске түсіреді. Леуіліктер 14:34–53-тегі обамен зардап шеккен үйге қатысты заңдар, Рабби Исмаилдің Бараитасындағы Тораны түсіндіруге арналған Он үш ереженің он екіншісін қолдануға мүмкіндік береді. Көптеген яһудилер бұл ережені Песукей д’Зимра дұғасынан бұрынғы оқулардың бір бөлігі ретінде оқиды. Он екінші ережеде мәселені оның контекстінен немесе одан кейін келетін үзіндіден түсіндіруге болады делінген. Леуіліктер 14:34–53 тармағында жалпы алғанда, обамен зардап шеккен үйдің заңдары сипатталған. Бірақ Леуіліктер 14:45-те "үйдің тастары, ағаштары және барлық балшығы" туралы нұсқау берілгендіктен, Раббилер обамен зардап шеккен үйге қатысты заңдардың тек тас, ағаш және балшықтан жасалған үйлерге ғана қатысты екенін түсіндіреді.

Хафтара

Парашаға арналған хафтара 2 Патшалар кітабы 7:3–20 аяттары.

Қорытынды

Арамалықтар Самарияны қоршаған кезде, қақпаның жанындағы төрт мүжік бір-біріне: «Неге біз мұнда аштықтан өлуіміз керек? Егер арамалықтарға барсақ, олар бізді құтқарады немесе қазіргімізден де нашар қылмайды», – деді. Күн батқанда олар арамалықтардың лагеріне барды, онда ешкім болған жоқ. Құдай арамалықтарға күймелер, жылқылар және үлкен әскердің дауысын естірткен еді. Хеттіктер мен мысырлықтардан қорқып, олар шатырларын, жылқыларын, есектерін және лагерін тастап қашты. Мүжіктер бір шатырға кіріп, ішіп-жеді, содан кейін шатырлардан күміс, алтын және киімдерді алып, жасырды. Кінәлі сезініп, олар Самария патшасына хабар беруге барды, қала қақпаларын күзеткен сақшыларды шақырып, көргендерін айтты. Сақшылар патшаның үйіне хабар жеткізді. Патша түнде тұрып, қызметшілеріне: «Мен арамалықтардың далаға тығылып, самариялықтар шыққанда қалаға кіруге тырысады деп күдіктенемін», – деді. Бір қызметші: «Бес жылқыны алып, барып көрейік», – деп ұсынды. Олар екі күймелі атпен арамалықтардың соңынан еріп барды. Олар Иордан өзеніне дейін арамалықтардың асығысқандықтан тастап кеткен киімдері мен ыдыстарымен толы жолмен жүрді. Хабаршылар қайтып келіп, патшаға бұл туралы хабарлады. Содан халық шығып, арамалықтардың лагерін тонады. Құдайдың пайғамбары айтқандай, бір қадақ (сеах) ұнның (шамамен алты құрғақ литр, алты фунт немесе үш килограмм) және екі қадақ арпа ұнының бағасы бір шекелге дейін түсті. Патша сенген сардарына қақпаны күзетуді тапсырды. Бірақ халық оны аяқ астынан таптап өлтірді, тіпті ұнның дәмін татуға үлкермеді, дәл сол сияқты, Құдайдың адамы Елисей айтқандай.

Парашамен байланыс

Парша мен хафтара екеуі де тері ауруымен ауырған адамдар туралы айтады. Парша мен хафтарада тері ауруына шалдыққан адамды (מְּצֹרָע, metzora) атау үшін бірдей термин қолданылады. Мецзора паршасынан бұрын, Тазрия паршасында Леуіліктер кітабының 13:46 аятында тері ауруына шалдыққан адамның "жеке тұруы керек, оның мекені лагерден тыс болуы тиіс" делінеді, осылайша хафтарадағы төрт тері ауруына шалдыққан адамның қақпадан тыс жерде өмір сүргені түсіндіріледі. Раввин Иоханан 2 Патшалар кітабының 7:3 аятындағы қақпада тұрған төрт тері ауруына шалдыққан адамның Елішаның бұрынғы қызметшісі Гехази (Мидраш кітабында Құдай есімін бедеулегені үшін тері ауруына шалдыққаны айтылған) және оның үш ұлы екенін айтқан. Паршада, үйде індет пайда болған "сияқты" көрінгенде, хафтараның басталуына дейін, 2 Патшалар кітабының 7:2 аятында патшаға жақын қолбасшы Елішаның болжамы орындалмауы мүмкін деген қорытындыға келеді, ал ол қолбасшы 2 Патшалар кітабының 7:17 және 19 аяттарында жазасын табады.

Хафтараның классикалық раввиндік түсіндірмесі

2 Патшалар кітабының 7:3–4 тараларын оқығанда: «Қақпа алдында төрт дөңгелек аурумен ауырған адам тұрды. Олар бір-біріне: «Неге біз мерт болғанша осы жерде отырамыз? Егер біз: «Қалаға кірейік» десек, қалада ашаршылық болып, онда біз өлмекшіміз; ал егер осы жерде отыра берсек, біз де өлмекшіміз. Енді келіңдер, Сириялықтардың әскеріне барайық; егер олар бізді тірі қалдырса, біз тірі боламыз; ал өлтірсе, біз тек қана өлеміз», – деді» және Текжаратылыс 12:10: «Сол кезде елде ашаршылық болды, сонда Аврам Мысырға барып, онда қонақ болып қалды». Раббилер бұл оқиғалардан елде ашаршылық болғанда, басқа жерге көшу керек деген қорытындыға келді. Ал Гемара раввиндердің Текжаратылыс 12:10-ға қоса 2 Патшалар 7:4-ке де сілтеме жасағанын үйретті, себебі Текжаратылыс 12:10-нан бұл кеңес тек баратын жерде өмірге қауіп болмаған жағдайда ғана қолданылады деп ойлауға болады. Сондықтан олар 2 Патшалар 7:4-ті де келтірді: «Ендеше, барып, Сириялықтардың әскеріне түсейік. Егер олар бізді тірі қалдырса, біз тірі боламыз».

Хафтараның қазіргі заманғы түсіндірмесі

Вандербильт университетінің профессоры Чун Лёнг Соу, қоғамнан шеттетілген, мәңкілікке тосқандар арамалықтардың лагерьтерін тастап кеткенін білді, және осы хабарды исраилдіктерге олар жеткізді, ал биліктегілер Құдайдың араласуына күмәнданды. Сенімсіз патша бұл жаңалықты қабылдамаса да, есімсіз бір қызметкер пайғамдықтардың орындалуына себеп болған шешім тапты. Осылайша, Құдай исраилдіктерді қоғамнан шеттетілгендер мен қарапайым халық арқылы құтқарды.

Шаббат күні

Параша Шаббат Хагадолмен (Пасха мерекесінен бірден бұрынғы ерекше Шаббат – 2019, 2022, 2024 және 2027 жылдары) сәйкес келгенде, хафтара Малахия 3:4–24 болады, онда Құдай Пасханың қағидаларын белгіледі. Сол сияқты, Езекиел 45:21–25-тегі хафтарада Пасха мерекесі туралы сөз болады. Ерекше оқылымда да, хафтарада да Құдай израильдіктерге есік жақтауларына қан жағуды бұйырады.

Шаббат күні Рош Ходеш

Параша Шаббат Рош Ходешпен сәйкес келген жағдайда (2009 жылы болғандай), хафтара Ишая кітабының 66:1–24 аяттары оқылады.

Киелі кітап

Мысырдан шығу 12:22 (исоп). Леуіліктер 8:23 (оң құлақ, оң қолдың бас бармағы және оң аяқтың үлкен саусағы); 16:10, 20–22 (тазару рәсімі). Санақ 19:6 (кедр ағашы, исоп және қызыл түс); 19:18 (исоп). 5 Құқық кітабы 17:8–9 (қасиеттілердің бағалауға жауапкершілігі); 24:8–9 (қасиеттілердің тері ауруларына қатысты міндеттері). 2 Патшалар 5:10–14 (тірі сумен тері ауруынан тазару); 7:3–20 (тері ауруы бар адамдар). Зәкәрия 5:8–9 (жамандықты қанатымен алып кету). Забур 51:9 ("Мені исоппен тазала"); 78:5–6 (оқыту үшін); 91:10 (тұрғын үйге келген оба); 119:97–99 (заңнан үйрену).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Аллегориялық түсіндірме 3:4:15; Жаманның жақсыға шабуыл жасауы 6:16; Құдайдың өзгермейтіндігі 28:131–35. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның шығармалары: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 51, 113, 169 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий, Яһудилердің ескілігі 3:11:3–4. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосифтың еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 96–97 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Еврейлерге 9:19 1-ғасырдың соңы. (Қызыл жүн және исоп). Жохан 19:29 (исоп). Құран 2:222 (етеккір қан); 4:43 (тазару); 24:30 (сұлулық) Арабия, шамамен 609–632 жылдар.

Классикалық раввиндік

Мишна: Песахим 8:5; Шекалим 5:3; Йома 4:2; Моэд Катан 3:1–2; Назир 7:3; Авот 3:18; Хорайот 1:3; Зевахим 4:3; Менахот 5:6–7, 9:3, 13:11; Бехорот 7:2; Арахин 2:1; Темура 7:4; Кинним 1:1–3:6; Негаим 1:1–14:13; Парах 1:4, 6:5; Микваот 1:1–10:8; Нидда 1:1–10:8; Завим 1:1–5:12. Израиль жері, шамамен 200 жыл. Мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 245, 259, 270–71, 327, 443–44, 690, 681, 706, 743, 751, 765, 801, 811, 835, 883–89, 981–1012, 1014, 1021, 1058–95, 1108–17 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Демай 2:7; Халла 2:7; Сота 1:8; Менахот 7:16, 10:1; Хулин 10:14; Негаим 1:1–9:9; Нидда 1:1–9:19; Микваот 1:1–7:11; Завим 1:1–5:12. Израиль жері, шамамен 250 жыл. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, 85, 339, 835 беттер; 2-том, 1404, 1438, 1450, 1709–44, 1779–835, 1887–99 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Сифра 148:1–173:9. Израиль жері, 4-ғасыр. Мысалы, "Сифра: Аналитикалық аударма" кітабында. Жақып Нойснер аударған, 2-том, 325–429 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Иерусалим Талмуды: Орла 6а, 39а; Шаббат 10б, 73а; Песахим 37а; Йома 16б, 41б; Мегилла 11б–12а; Евамот 69а; Назир 35а, 52а; Сота 10а–б, 11б; Гиттин 53б; Киддушин 11а; Санхедрин 22б; Нидда 1а–. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 жыл. Мысалы, "Талмуд Йерушальми". Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 12–14, 18, 21, 26, 30, 35–36, 39–40, 44-томдар. Бруклин: Mesorah Publications, 2007–2017 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, "Иерусалим Талмуды: Аударма және түсініктеме" кітабында қайта басылған. Редактор: Жақып Нойснер, аударғандар: Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Раввин Симеонның Мехильтасы 13:1; 57:3; 59:3. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай". Аударған: Уильям Дэвид Нельсон, 43, 258, 268 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006. Леуіліктер Раббасы 16:1–19:6; 34:6. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Леуіліктер". Аударғандар: Гарри Фридман және Морис Саймон, 4-том, 199–249, 431-беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Шаббат 2б, 11б, 59а, 62б, 64а–б, 71б, 83а, 84а–б, 86б, 109а, 132а; Эрувин 4а–б, 14б, 51а, 82б; Песахим 3а, 24а, 59а–б, 65б, 67б–68а, 85б, 90б, 92а, 109а; Йома 5а, 6а, 11б–12а, 24а, 30б–31а, 41б, 61а–б, 62б, 63а; Сукка 3а–б, 5б–6а; Бейца 32а; Таанит 26б; Мегилла 8а–б, 20а–21а, 26а; Моэд Катан 5а, 7а–б, 13б, 14б, 15а–16а, 17б, 25б, 27б; Хагига 9б, 11а, 23б; Евамот 5а, 7а, 17б, 34б, 46б, 49б, 54а, 69б, 73а, 102б, 103б–04а, 105а; Кетубот 61б, 64б, 72а, 75а; Недарим 35б–36а, 56а–б; Назир 3б, 5а, 8б, 15б, 25б, 27а, 29а, 38а, 39б, 40б–41а, 43а, 44а–б, 46б, 47б, 54а–б, 56а–б, 57б–58а, 60а–б, 65б–66а; Сота 5б, 8а, 15б–16б, 29б; Гиттин 46а, 82а; Киддушин 15а, 25а, 33б, 56б–57б, 68а, 70б; Бава Камма 17б, 24а, 25а–б, 66б, 82а–б; Бава Меция 31а; Бава Батра 9б, 24а, 164б, 166а; Санхедрин 45б, 48б, 71а, 87б–88а, 92а; Маккот 13б, 21а; Шевуот 6а–б, 8а, 11а, 14б, 17б, 18а–б; Авода Зара 34а, 47б, 74а; Хорайот 3б–4а, 8б, 10а; Зевахим 6б, 8а, 17б, 24б, 32б, 40а, 43а, 44а–б, 47б, 49а, 54б, 76б, 90б, 91б, 105а, 112б; Менахот 3а, 5а, 8а, 9а–10а, 15б, 18б, 24а, 27а–б, 35б, 42б, 48б, 61а, 64б, 73а, 76б, 86б, 88а, 89а, 91а, 101б, 106б; Хулин 10б, 24б, 27а, 35а, 49б, 51б, 62а, 71б, 72б, 82а, 85а, 106а, 123б, 128б, 133а, 140а, 141а, 142а; Бехорот 32а, 38а, 45б; Арахин 3а, 8а, 15б–17б; Керитот 8а–б, 9б, 10б, 25а, 28а; Мейла 11а, 18а, 19а–б; Нидда 2а–73а. Вавилония, 6-ғасыр. Мысалы, "Талмуд Бавли". Редакторлар: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: "Mesorah Publications" баспасы, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Мысырдан шығу 17:1. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Аударған: С. М. Лерман, 3:211. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Раши. Комментарий. Леуіліктер 14–15-баптары. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашық жазылған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 3-том, 159–90-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның Леуіліктер мен Сандар кітабына түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 77–85-беттер. Провиденс: Браун еврейлік зерттеулері, 2001 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 3:53. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдары. Мысалы, Ехуда Халеви. Кузари: Израиль дінінің жолын қорғайтын аргумент. Генри Слонимскидің кіріспесі, 181-бет. Нью-Йорк: Шокен, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның Пятикнижьеге түсініктемесі: Левит кітабы (Ваикра). Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 3-том, 103–20-беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 2004 жыл. Маймонид. "Алдануға түскендерге арналған нұсқаулық", 3-бөлім, 47-тарау. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонид. "Алдануға түскендерге арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 367–68, 370-беттер. Нью-Йорк: Довер баспасы, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Хизкуни: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 729–44-беттер. Иерусалим: Ктав баспасы, 2013 жыл. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме. Чарльз Б. Шавель аударған, 3-том, 186–209-беттер. Нью-Йорк: Шило баспасы, 1974 жыл. "Зохар" кітабының 3-бөлімі, 52b–56a беттер. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар": Притцкер басылымы. Аударған және түсіндірген: Daniel C. Matt, 7-том, 331–55-беттер. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 2012 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 5-том, 1653–74-беттер. Иерусалим: Ламбда баспасы, 2003 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Баал ха Турим. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Бағал Хатурим Хумаш: Ваикра/Левит кітабы. Аударған: Eliyahu Touger, редакциялаған, түсіндірген және түсініктеме берген: Avie Gold, 3-том, 1139–61-беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 2000 жыл. Яков бен Ашер. "Перуш әл ха Тора" (Тораға түсініктеме). 14 ғасырдың басында. Мысалы, Яков бен Ашер. Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 868–76-беттер. Иерусалим: Ламбда баспасы, 2005 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақтың құрбандығы). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 2-том, 588–91-беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдамалы түсініктемелер: 3-том: Вайкра/Левит. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 120–35 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Тәржіме және түсіндірме жазбалар, Рафаэль Пелковиц, 550–61 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 668–78 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:40. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 503–04 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 222–26 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Ваикро: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 249–97 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2012 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Аударған: Елияху Мунк, 3-том, 1091–127 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Ме'ам Ло'ез. Константинополь, 1753 жыл. Ицхак Магризо. Тора антологиясы: Меам Ло'ез. Аударған: Арий Каплан, 11-том, 301–28 беттер. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 1989 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасы: Бреслов апталық Тора оқуына қатысты түсініктер: Шығу және Леуіліктер. Жиынтықтаған: Хаим Крамер, редактор: Y. Холл, 341–45 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Эмили Дикинсон. Өлең 1733 ("Ешкім таңқалғанды көрген жоқ, оның үйіне де"). 19 ғасыр. Эмили Дикинсонның толық өлеңдері. Редактор: Томас Х. Джонсон, 703-бет. Нью-Йорк: Литтл, Браун және компания, 1960 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Аударған және түсіндірген: Елияху Мунк, 3-том, 946–48 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Аударған және түсіндірген: Артур Грин, 173–77 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. Саббат патшайымы: Жастарға арналған 54 Киелі кітап сөйлесуі, 87–90 беттер. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Э. В. Хулс, "Киелі кітаптағы "жалаңаш" ауруының табиғаты және Киелі кітаптың қазіргі аудармаларында медициналық терминдердің қолданылуы". Палестинаны зерттеу тоқсандық журналы. 107 том (1975): 87–105 беттер. Гордон Дж. Вэнхам. Леуіліктер кітабы, 203–25 беттер. Гранд-Рапидс, Мичиган: Уильям Б. Ердманс баспасы, 1979 жыл. Хелен Френкли. "Тамырларды іздеу" - Израильдің Киелі кітапты қорғау қоры. "Biblical Archaeology Review" журналында. 12 том (5 нөмір) (сентябрь/қазан 1986). Уолтер Джейкоб. "Еврейлердің эпидемияға (СПИД) қарсы реакциясы". Contemporary American Reform Responsa, 136–38 беттер. Нью-Йорк: Америка раввиндерінің орталық конференциясы, 1987 жыл. Пинхас Х. Пели. Тора бүгін: Жаңадан қарау. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987 жыл. Дэвид П. Райт. "Арамдықты жою", 75–113, 163–228 беттер. Атланта: Scholars Press, 1987 жыл. Қан сиқыры: Ауырудың антропологиясы. Редакторлар: Томас Бакли және Алма Готтлиб. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1988 жыл. Харви Дж. Өрістер. Біздің заманымыз үшін Тора түсіндірмесі: 2-том: Мысырдан шығу және Леуіліктер, 120–26 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1991 жыл. Джейкоб Милгром. "Киелі кітаптағы арамдықтың негіздемесі". "Ежелгі Таяу Шығыс қоғамының журналы". 22 том (1993): 107–11 беттер. Виктор Авигдор Хуровиц. "Мақала: ежелгі израильдіктердің ғибадат тарихы, дәстүрі және түсіндірмесі". AJS Review, 19 том (2 нөмір) (1994): 213–36 беттер. Уолтер К. Кайзер кіші, "Леуіліктер кітабы", "The New Interpreter's Bible", 1-том, 1086–106 беттер. Нэшвилл: Абингдон баспасы, 1994 жыл. Джудит С. Антонелли. "Ауыру". "In the Image of God: A Feminist Commentary on the Torah" кітабының 276–87 беттерінде. Нортвейл, Нью-Джерси: Джейсон Аронсон, 1995 жыл. Эллен Франкл. "Мириамның бес кітабы: Тораға қатысты әйелдердің түсініктемесі", 167–71 беттер. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1996 жыл. В. Гүнтер Плаут. "Хафтара түсіндірмесі", 277–84 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1996 жыл. Биньямин Форст. "Нидда заңдары: оның негізгі ұғымдары мен қолданылуының толық түсіндірмесі", 1-том. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Джудит Хауптман. "Нидда". "Rereading the Rabbis: A Woman's Voice" кітабының 147–76 беттерінде. Боулдер, Колорадо: Westview Press, 1997 жыл. Сорель Голдберг Лоэб және Барбара Биндер Кадден. "Тораны оқыту: түсініктер мен жаттығулар қоймасы", 189–93 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 1997 жыл. Джейкоб Милгром. "Леуіліктер 1–16", 3-том, 827–1009 беттер. Нью-Йорк: Anchor Bible, 1998 жыл. Лаура Геллер. "Өміріміздің Торасын қайтару". "The Women's Torah Commentary: New Insights from Women Rabbis on the 54 Weekly Torah Portions" кітабында. Редактор: Элизе Голдштейн, 211–17 беттер. Вудсток, Вермонт: Jewish Lights Publishing, 2000 жыл. Фрэнк Х. Горман кіші. "Леуіліктер". "The HarperCollins Bible Commentary" кітабында. Редактор: Джеймс Л. Мэйс, 156–58 беттер. Нью-Йорк: HarperCollins Publishers, қайта жаңартылған басылымы, 2000 жыл. Лейни Блум Коган және Джуди Вейсс. "Хафтараны оқыту: аяқталған материалдар, түсініктер және стратегиялар", 200–06 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 2002 жыл. Майкл Фишбейн. "JPS Библиялық түсіндірмесі: Хафтарот", 174–78 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2002 жыл. Роберт Алтер. "Моисейдің бес кітабы: түсініктемелермен аударма", 599–610 беттер. Нью-Йорк: W. W. Norton & Co., 2004 жыл. Джейкоб Милгром. "Леуіліктер: ритуалдар мен этика кітабы: континенталдық түсіндірме", 133–61 беттер. Миннеаполис: Fortress Press, 2004 жыл. Рошелль Робинс. "Метзорах хафтарасы: II патшалар 7:3–20". "The Women's Haftarah Commentary: New Insights from Women Rabbis on the 54 Weekly Haftarah Portions, the 5 Megillot & Special Shabbatot" кітабында. Редактор: Элизе Голдштейн, 130–33 беттер. Вудсток, Вермонт: Jewish Lights Publishing, 2004 жыл. Барух Дж. Шварц. "Леуіліктер". "The Jewish Study Bible" кітабында. Редакторлар: Адель Берлин және Марк Зви Бретлер, 238–43 беттер. Нью-Йорк: Oxford University Press, 2004 жыл. Антоний Котей. "Леуіліктер теологиясындағы этика және қадірлілік". "Journal for the Study of the Old Testament" журналы, 30 том (2 нөмір) (желтоқсан 2005): 131–51 беттер. Профессорлар парашада: апталық Тора оқуына қатысты зерттеулер. Редактор: Лейб Московиц, 180–83 беттер. Иерусалим: Urim Publications, 2005 жыл. Сесилия Вассен. "Дамаск құжатындағы әйелдер", 50–51 беттер. Атланта: Society of Biblical Literature, 2005 жыл. Бернард Дж. Бамбергер. "Леуіліктер". "The Torah: A Modern Commentary: Revised Edition" кітабында. Редактор: В. Гүнтер Плаут; қайта жаңартылған басылымы: Дэвид Э. С. Стерн, 750–67 беттер. Нью-Йорк: Union for Reform Judaism, 2006 жыл. Калум Кармихаел. "Леуіліктерді жарықтандыру: Библиялық әңгімелердің жарығындағы оның заңдары мен институттары", Балтимор: Johns Hopkins University Press, 2006 жыл. "Тора: Әйелдердің түсініктемесі". Редакторлар: Тамара Кон Эскенази және Андреа Л. Вейсс, 657–78 беттер. Нью-Йорк: URJ Press, 2008 жыл. Сюзанна А. Броди. "Қан". "Dancing in the White Spaces: The Yearly Torah Cycle and More Poems" кітабының 89-бетінде. Шелбивилл, Кентукки: Wasteland...