Кіріспе
Колумбия Анд тауларындағы плато Альтиплано Кундибоясенсе (altiˈplano kundiβoʝaˈsense) – Колумбия Анд тауларының Шығыс Кордильерасында орналасқан жоғары плато, ол Кундинамарка және Бояка департаменттерінің бір бөлігін қамтиды. Альтиплано Муисканың ежелгі аумағымен сәйкес келеді. Альтиплано Кундибоясенсе үш ерекше жазық аймақтан тұрады: Богота саваннасы, Убате және Чикинкира аңғарлары, сондай-ақ Дуитама және Согамосо аңғарлары. Платоның орташа биіктігі теңіз деңгейінен шамамен жоғары, бірақ ол шамамен 2600 метрден 3600 метрге дейін өзгереді.
The Altiplano Cundiboyacense (altiˈplano kundiβoʝaˈsense) is a high plateau located in the Eastern Cordillera of the Colombian Andes covering parts of the departments of Cundinamarca and Boyacá. The altiplano corresponds to the ancient territory of the Muisca. The Altiplano Cundiboyacense comprises three distinctive flat regions; the Bogotá savanna, the valleys of Ubaté and Chiquinquirá, and the valleys of Duitama and Sogamoso. The average altitude of the altiplano is about above sea level but ranges from roughly to .
Этимология
Алтиплано испан тілінде «биік жазық» немесе «биік плато» дегенді білдіреді, оның екінші бөлігі – Кундинамарка және Бояка департаменттерінің құрамынан тұрады.
География
Алтипланоның шекаралары қатаң анықталмаған. Биік плато шығыс тауларымен, оңтүстігінде Сумапаз тауларымен, ал шығысында Чингаза тауларымен қоршалған. Тенза аңғары Алтипланоның шығысында, ал Осета-Парамо және Чикамоха шатқалы солтүстік-шығысында жатыр.
Климат
Алтиплано Кундибаяценседе орташа температура 14 °C (57 °F), ал ең төменгі температура 0 °C (32 °F), ең жоғары температура 24 °C (75 °F) аралығында болады. Жылдың ең құрғақ айлары желтоқсаннан наурызға дейін, ал сәуір, мамыр, қыркүйек, қазан және қараша айларында жаңбыр жиі жауады. Маусымнан тамызға дейін күшті желдер соғады. Алтипланода бұрқасын көп кездеседі.
Парамос
Алтиплано Кундибайосенс түрлі Анд тауларына тән ерекше экожүйелермен – парамолармен қоршалған және оларды қамтиды. Әлемдегі парамолардың 60%-ы Колумбияда орналасқан. (Атап айтқанда, парамолардың ең көп салыстырмалы ауданы Бояка департаментінде). Бояка департаментінде елдің жалпы аумағының 18,3%-ы орналасқан. Оңтүстік жағынан әлемдегі ең ірі Сумапас парамосы Алтипланоның табиғи шекарасын құрайды. Чингаса парамо өсімдіктерін қамтиды, сондай-ақ солтүстік-шығыстағы ең әдемі Осета парамосы да бар. Алтипланода Игуаке көлінің төңірегіндегі микроклимат парамо құрайды.
Тарихқа дейінгі дәуір
Альтиплано Кундибояценс неоген кезеңінен бастап Колумбия Анд тауларының шығыс сілемдерінің көтерілуінің бір бөлігі ретінде қалыптасқан. Анд тізбегінің жарықтарындағы гидротермальдық белсенділік Альтипланоның батыс және шығыс бөліктерінде көптеген изумрудтардың табылуына себеп болды. Эрте креда дәуірінен эоценге дейін қазіргі Альтиплано аймағында Солтүстік Американың солтүстік бөлігіндегі ұзақ созылған ішкі теңіздің бөлігі ретінде теңіз ортасы басым болды. Бұл жылы тропикалық теңіздерде ихтиозаврлар мен плиозаврлардың фаунасы дамыды, маңызды табылар (Кронозавр boyacensis (El Fósil), Муисказавр, төрт мұрынды) Вилла де Лейваның Пая формациясында кездеседі. Еоценнің соңы мен олигоценнің басында (35-30 миллион жыл бұрын) Солтүстік Америка Пангеяның ең ұзақ байланысқан бөлігі – Антарктидадан ажырады. Солтүстік Америка палеоконтинентінің оқшаулануы Жаңа дүниенің түрлерінің әртүрлілігіне әкелді. Континентте ондаған миллион жылдар бойы үстемдік құрған жыртқыштар мен сүйекті жеушілер – террор құстар болды. Террор құстардың қазбалары Солтүстік Америкада кеңінен таралған, олардың ірі коллекциясы қазіргі Аргентинада сақталған, онда ең ірі террор құс – Келенкен ерте миоценде палеопампаларда мекендеген. Анд тауларының қалыптасуы Кариб теңізінің бұрынғы теңізден кіретін жеріне шектес аймақтарда төбелі ландшафтты құрады. Терциардағы басқа құрлық жануарларының бірі – ксенунглат Этайоа бакатенсис, оның қалдықтары 1987 жылы Альтипланоның оңтүстігіндегі Богота формациясында табылды. Биологиялық әртүрлілік пен оқшауланған экожүйенің бұрынғы тыныштығы плиоцен кезеңінде өзгерді, осы кезде Панама тоғасы теңізден көтеріліп, бұрын оқшауланған Солтүстік Америкамен байланыс құрды. Бұл Ұлы Америкалық биотикалық алмасу Солтүстік Америка фаунасының күрт өзгеруіне әкелді. Солтүстік Америкадан келген түрлер Солтүстік Америкада бұрынғыдағы сәтті өмір сүрген көптеген жануарлардың орнын басты, олардың ішінде террор құстар да болды. Альтиплано Кундибояценс Плейстоценнің соңғы кезеңі Альтипланода табылған қазбаларға негізделген әртүрлі әдістер арқылы егжей-тегжейлі зерттелді. Плейстоцен мегафаунасы шығыс Анд сілемдерінің мұздық таулы аймақтарында мекендеген. Мұздықтар мен стадиалдардағы климат Альтипланоның аңғарларында әртүрлі тарихқа дейінгі көлдердің пайда болуына себеп болды. Альтипланоның солтүстік-батысындағы Убате Чикинкира аңғары көлмен жабылған, қазіргі Фукен көлі оның шегінуші қалдығы болып табылады. Солтүстіктегі Соатада да Плейстоцен дәуірінде көл болған. Плейстоценнің соңғы кезеңіндегі ең үлкен палеокөл – Богота саваннасын қамтитын Гумбольдт көлі немесе Богота көлі. Бұл көлдің көлемі сол кезде Колумбияның ең үлкен көлінен – қазіргі Тота көлінен жетпіс есе үлкен болған. Тота көлі – Альтипланоның шығысындағы биік жатқан Плейстоцен мұздық көлінің қалдығы. Гумбольдт көлі шамамен 30 000 жыл бұрын болған деп есептеледі, ал қазіргі уақытта Геррера көлі, Боготаның батқылық жерлері және Богота өзені сақталған. Гумбольдт көлінің иррегулярлық жағалауы болды, ортасында арал орналасқан – қазіргі Суба төбелері. Альтиплано Кундибояценс Колумбияның он бір археологиялық аймағының бірі саналады. Адамның бұл аймақтағы ең ерте қоныстануының дәлелі Альтипланоның батысындағы Пубенцада табылған, ол 16 000 жыл бұрынғыға дейін соққан. Альтипланодағы ең көне табылар Эль-Абрада 12 400 ± 160 жыл бұрын табылған. Тибитода аңшы-жинақшылардың қоныстануының сәл жас оқиғалары табылды, олардың жасы 11 740 +/ 110 жыл, ал Текуендама 10 920 ± 260 жыл деп бағаланады.
Анд тұңғыш керамикасы
Кейінгі қазба жұмыстары жартастағы паналарда өмір сүрген аңшы-жинақшы қоғамнан Чекуа мен Агуазуке сияқты ашық алаңдардағы қоныстарға өтуін көрсетті. Чекуадағы әртүрлі жерлеу орындары 8200 және 7800 жыл бұрынғы мерзімге датирленген. Ең алғашқы кезеңдерде алғашқы адамдар Плейстоцен дәуірінде жойылып кеткен мастодонттармен бірге өмір сүрді, себебі Соатада Haplomastodon waringi, Neochoerus және Odocoileus қазба қалдықтары табылды. Халықтың негізгі тамақтануы ақ құйрықты бұғыдан (Odocoileus virginianus) тұрды. Басқа сүтқоректілерге кішкентай қызыл брок (Mazama rufina), теңіз шошқасы (Cavia porcellus), тоғыз белдеулі армадилло (Dasypus novemcinctus), ақ ерінді пекари (Tayassu pecari), шабақ жейтін түлкі (Dusicyon thous), көзілдірік аю (Tremarctos ornatus), окапи (Felis pardalis), пума (Felis concolor), жазық пака (Agouti paca), Agouti taczamawskii, Dasyprocta, сақиналы құйрықты коати (Nasua nasua), батыс тау коати (Nasuella olivacea), жалпы опсос (Didelphis marsupialis) және жағалы қарапайым қыран (Tamandua tetradactyla) кірді.
Тас сурет
Cundiboyacense Альтипланосында петроглифтер немесе пиктограммалар бар әртүрлі археологиялық ескерткіштер табылды, олардың ішінде Божака, Богота, Чия, Усме, Когуа, Кота, Факататива, Немокон, Мадрид, Москера, Сачика, Сибате, Соача, Субачоке, Суэска, Сутатауса, Тенхо, Токансипа, Зипакон, Зипакира қалалары бар.
Колумбияға дейінгі керамика
Қазіргі уақытқа дейін 3000 және 1000 жыл аралығындағы кезең Геррера кезеңімен, ал 1537 жылға дейінгі, испан жаулап алу жылына дейінгі уақыт Муиска конфедерациясымен сәйкес келеді. Олардың негізгі айырмашылығы үй салу еді және етке қол жеткізу деңгейі әртүрлі болды. Муисканың негізгі ауыл шаруашылығы өнімі жүгері еді, ал олардың тілінде, Муиска кубун тілінде, өсімдік, дәндер және оны өңдеуге қатысты көптеген сөздер болды. Жүгері өсірудің куәліктері Муискадан бұрын да кездеседі; Геррера кезеңінде тозаңды талдау арқылы жүгері өсіру анықталған. Касикаголар өздерінің ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етілді, ал жүгерінің (абитаго) артығы ананас, авокадо және Ипомея бататас сияқты тропикалық аймақтардың жемістеріне айырбасталды. Муискалар көбінесе су тасқынына ұшырайтын таулы жерлерде ауыл шаруашылығы үшін террасаларды пайдаланды және суару және дренаж жүйесін дамытты. Олар егіндіктерін қатарлап, төбелерге отырғызды.
Испандық жаулап алу
1536 жылғы сәуір айында 900-ден астам сарбаз тропикалық Санта-Марта қаласынан Эль-Дорадоны және осы құнды алтынды өндірген өркениетті іздеп, Колумбияның ішкі аймақтарына қиын жорыққа шықты. Испан туы астындағы алғашқы және басты жорықтың жетекшісі Гонсало Хименес де Кесада болды, ал оның інісі Эрнан екінші қолбасшы болды. Альтипланодағы муискаларды бағындыру 1537 жылғы наурызда басталды, Кесаданың әскері азайып, Чипатадағы муиска жеріне кірді, бұл 8 наурызда құрылған алғашқы елді мекен болды. Жорық ішкі аймаққа тереңірек және Альтиплано Кундибоясенсе тауларының беткейлерімен, кейін Бояка мен Кундинамаркаға дейін жалғасты. Моникира (Бояка), Гуачета және Ленгуасаке (Кундинамарка) қалалары конкистадорлар Суескадағы Богота даласының солтүстік жиегіне жеткенге дейін салынды. Олар келесі күні құрылған Ленгуасакеге қарай жол тартты, Тискусаның иеліктеріне беттеп, испандықтар Кахика мен Чияны негіздеді. 1537 жылғы сәуірде олар Фунзаға жетіп, онда испандықтар Тискусаны жеңді. Бұл одан әрі жорықтардың басталуын білдірді, бір айдан кейін шығыс Тенса аңғарына және заке Кэмуенчатоханың солтүстік аймақтарына қарай бағытталды. 1537 жылғы 20 тамызда заке Хунзадағы бохиосында бағындырылды. Испандықтар солтүстік-шығысқа қарай Ирака аңғарына сапарларын жалғастырды, онда Ирака Сугамукси испан әскерлеріне түсті, ал Күн ғибадатханасы қыркүйек айының басында Кесада әскерінің екі сарбазының салдарынан кездейсоқ өртенді.
Гидрология
Алтиплано Кундибояценседе көптеген өзендер мен көлдер кездеседі.