Спорттағы теңдік және бәсекелестік: лигалардағы айырмашылықтар мен теңдестіру әдістері

Кіріспе

Спорттағы теңдік – бұл командалардың шамамен бірдей деңгейдегі талантқа ие болуы. Мұндай лигада "ең мықты" команда "ең нашар" командадан айтарлықтай басым болмайды. Бұл жеңіске жетуді болжау қиын бәсекелестікке алып келеді. Командалар арасындағы "айырмашылық" деп есептелетін кері жағдай – элиталық командалардың мүмкіндіктері әлдеқайда артық болғандықтан, нашар командалар үмітсіз жеңіледі. Әртүрлі ірі басқару ұйымдары қаржылық және/немесе бәсекелестік теңдікке әртүрлі жолдармен қол жеткізуге тырысады. Мысалы, АҚШ-тағы Ұлттық футбол лигасы (NFL) барлық командалардың теледидардан түскен табыстар мен NFL франшизалық тауарларын сатудан теңдей үлес алуын қамтамасыз ететін ортақ кіріс жоспарын енгізді. Солтүстік Американың барлық ірі лигалары ең жақсы жас дағдыларды ең мұқтаж командаларға бөлу үшін драфт жүйесін пайдаланады. Солтүстік Америкадан тыс әлемнің көп бөлігінде теңдік нығайту және төмендету арқылы қамтамасыз етіледі: лигадағы ең нашар командалар күшпен шығарылып, төменгі лигадағы ең жақсы командалармен орын ауыстырады. Көптеген адамдар NFL-ді ең "әділ" немесе бәсекелестік лига деп санайды, себебі әр жылдары көптеген командалар жеңіске жету мүмкіндігіне ие. NFL-де толық теңдік – кез келген матчта кез келген команда жеңуге қабілетті жағдай. Бірақ NFL-де маусым бойы теңдік байқалуы – көбінесе сыңар жағдай болуы мүмкін. Мысалы, "Жаңа Англия Патриоттары" 21-ғасырда Том Брэди мен Билл Беличиктің басшылығымен ұзаққа созылған үстемдікке ие болды, ал лига саясаты осы үстемдікті тоқтатуға жеткіліксіз болды. Ал олардың дивизиондағы қарсыластары, "Буффало Биллз" 17 маусым бойы плей-оффқа қатыса алмады, сонымен қатар Буффалоның шағын нарығы, жоғары салықтары және қаланың нашар беделі де оларға кері әсер еткен болуы мүмкін. Франшиза талантты бағалау, жаттықтыру, ойыншыларды дамыту, ұйымдық құрылым немесе команда мен ойыншылардың жалпы жұмысындағы кемшіліктерге байланысты қиындықтарға тап болуы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, теңдікке ұмтылатын лига мұндай қиындықтармен күресіп жатқан командаларға осы мәселелерді анықтап, түзетуге және үстемдікке жол бермеуге мүмкіндік беруі керек. Жаңадан құрылған командаларды теңдікке жеткізу ең қиын міндеттердің бірі. Әсіресе командалық үйлесім табысқа жету үшін маңызды болатын спорт түрлерінде, жаңа команданың ойыншылары, көбінесе басқа командалардан алынған ойыншылар, жеңіске жеткенге дейін команда ретінде жұмыс істеуді үйренуі керек, бұл процесс жылдарға созылуы мүмкін. Екі ерекше жағдай бар: "Балтимор Сталлонс", Канада футбол лигасының екі маусымында да Grey Cup-қа жетіп, соңғы матчта жеңіске жеткен, және "Вегас Голден Найтс", Ұлттық хоккей лигасының алғашқы маусымында Стэнли кубогының финалына шыққан. Клубтық футболдағы айырмашылықтың мысалы – Португалия Лигасы, Португалиядағы кәсіби футбол лигасы, онда үш клуб лига тарихындағы 77 чемпионаттың 75-ін жеңіп алды. Тағы бір мысал – Шотландия Премьер-лигасы, онда "Рейнджерс ФК" және "Селтик ФК" (Ескі фирма деп аталады) соңғы қырық маусымда чемпионатты жеңіп алды, ал лиганың алғашқы маусымынан бері осы екі команданың бірі 86% жағдайда жеңіске жетті. Тек он тоғыз жылда басқа команда жеңіске жеткен, ал "Селтик" тіпті "Рейнджерс" лигадан шығып, қаржылық қиындықтарға байланысты төмендеген соңғы бірнеше маусымда да үстемдік танытты. Жалақы шегі – спортшылардың келісімшарттарына жұмсалатын ақшаның ең жоғары сомасын белгілейді. Мұндай шектеулер басқа да лигаларда әртүрлі деңгейде қолданылады. Мысалы, АҚШ-тағы Бас лигасы (MLB) жалақы шегін қоймаса да, белгілі бір деңгейден асып кеткен жағдайда сән-салтанат салығын қажет етеді. 2014-15 жылғы НБА маусымынан 2017-18 жылғы НБА маусымына дейін НБА-дағы айырмашылықтың тағы бір мысалы – "Голден Стэйт Уорриорс" және "Кливленд Кавальерс" осы кезеңде НБА финалына жеткен жалғыз командалар болды. 2017 жылғы НБА финалында және 2018 жылғы НБА финалында "Уорриорс" 9 мүмкін болатын финалдық матчтың 8-ін жеңіп алды. Ұзаққа созылған айырмашылық спорт лигасына қатты зиян келтіруі мүмкін. "Барлық Америка футбол конференциясы" бір командасы, "Кливленд Браунс", лигадағы төрт жыл бойы үстемдік танытқандықтан құлдырап кетті.

In sports, parity is participating teams having roughly equivalent levels of talent. In such a league, the "best" team is not significantly better than the "worst" team. That leads to more competitive contests in which the winner cannot be easily predicted. The opposite condition, which could be considered "disparity" between teams, is a condition in which the elite teams are so much more talented that the lesser teams are hopelessly outmatched. Different major governing organizations attempt to achieve financial and/or competitive parity in different ways. For example, the National Football League (NFL) in the US has established the shared revenue plan in which all teams equally benefit from television revenue and sales of NFL franchised goods. All major leagues of North America use a draft system to ensure that the best prospects are allocated to the teams that are the most in need of them. In much of the world outside North America, parity is enforced through promotion and relegation: the weakest teams in a league are forcibly expelled from the league and switch places with the best teams in a lower league. Many consider the NFL to be the most "fair" or competitive league, with many different teams having a chance to win each year. In the NFL, complete parity would be a state in which on any given game, any given team can win any given game. The appearance of parity in the NFL over the course of the entire season may be something of an illusion; the New England Patriots, in particular, were noted for a prolonged dynasty in the 21st century under starting quarterback Tom Brady and head coach Bill Belichick, which league policies failed to break up, while their division rivals, the Buffalo Bills, simultaneously suffered through a 17 season playoff drought but may also have been harmed by Buffalo's small market, high taxes, and poor reputation as a destination city. A franchise may struggle because of ineptitude in talent evaluation, coaching, player development, organizational structure, or overall team and player operations. A league with parity would, in theory, allow such struggling teams to identify and fix those issues and ensure that a dynasty cannot take hold. Expansion teams are among the most difficult to bring to parity. Especially in sports for which team chemistry is an important factor in success, expansion team players, who consist mostly of cast offs from other teams, must learn to work as a team before success happens, a process that can take years. Two notable exceptions were the Baltimore Stallions, which reached the Grey Cup in both their seasons in the Canadian Football League and won in their latter appearance, and the Vegas Golden Knights, which reached the Stanley Cup Finals in their inaugural season in the National Hockey League. Examples of disparity in club football include the Portuguese Liga, the top flight professional football (soccer) league in Portugal, in which three clubs have accounted for 75 of the 77 championships in league history, and the Scottish Premiership, where either Rangers F. C. and Celtic F. C. (described as the Old Firm) have won the championship for forty straight seasons, with either team taking the Premiership 86% of the time since its first season; only nineteen years have been won by another team, with Celtic dominating even in several recent seasons where Rangers were out of the league and relegated due to financial issues. Salary cap limits set a maximum amount of money that may be spent on athletes' contracts. These limits exist to different extents in several other leagues as well. For example, Major League Baseball (MLB) in the U. S. does not have a cap but charges a luxury tax beyond a certain level. Another example of disparity would be demonstrated by the NBA from the 2014–15 NBA season to the 2017–18 NBA season in which the Golden State Warriors and the Cleveland Cavaliers were the only franchises to reach the NBA Finals during that specific time span and, during the 2017 NBA Finals and the 2018 NBA Finals, the Warriors won 8 out of the possible 9 finals games. Prolonged disparity can be severely detrimental to a sports league. The All America Football Conference collapsed in part because one of its teams, the Cleveland Browns, dominated the league throughout its four year existence.