Кіріспе

Месопотамияның ерте тарихындағы аспан денелерін зерттеу – ежелгі астрономия Вавилон өркениетінен. Вавилон астрономиясы Месопотамияның ерте тарихындағы аспан денелерін зерттеу және жазу еді. Қолданылған сандық жүйе – сексагезималдық – қазіргі ондық жүйедегі онға қарама-қарсы алпысқа негізделген. Бұл жүйе өте үлкен және кішкентай сандарды есептеу мен жазуды жеңілдетті. Б.з.б. 8 және 7 ғасырларда вавилондық астрономдар астрономияға жаңа эмпирикалық көзқарас дамытты. Олар ғаламның идеалды табиғаты туралы сенімдері мен философияларын зерттеп, жазып қалдырды және өздерінің болжамдық планеталық жүйелерінде ішкі логиканы қолдана бастады. Бұл астрономия мен ғылым философиясына маңызды үлес болды, сондықтан кейбір қазіргі ғалымдар бұл әдісті ғылыми революция деп атайды. Астрономияға осы көзқарас грек және эллинистік астрологияда қабылданып, одан әрі дамытылды. Классикалық грек және латын деректерінде астрономиялық және басқа да болжам түрлеріне маманданған дін қызметкерлері деп саналатын философтарға «халдейлер» деген термин жиі қолданылады. Вавилон астрономиясы қазіргі заманғы астрологияның негізін қалады және оның грек-рим империясында 2-ші ғасырда, эллинистік кезеңде таралуына себепкер болды. Вавилондықтар планеталардың транзиттерін анықтау үшін сексагезималдық жүйені пайдаланды, 360 градустық аспанды 30 градусқа бөліп, эклиптика бойындағы жұлдыздарға 12 зодиак белгісін тағайындады. Вавилон астрономиясының тек фрагменттері ғана сақталған, олар негізінен астрономиялық күнделіктер, эфемеридалар және процедуралық мәтіндері бар заманауи саз тақташалардан тұрады, сондықтан Вавилон планеталық теориясы туралы қазіргі білімдер фрагментарлық күйде. Дегенмен, сақталған фрагменттер Вавилон астрономиясының «астрономиялық құбылыстарды математикалық тұрғыдан нақты сипаттауға жасалған алғашқы сәтті әрекет» екенін және «кейінгі ғылыми астрономияның барлық түрлері – эллинистік әлемде, Үндістанда, Исламда және Батыста – Вавилон астрономиясына шешуші және негізгі тұрғыдан тәуелді» екенін көрсетеді.

Ежелгі Бабыл астрономиясы

Ниневидің қираған жерінен "азу пілден жасалған призма" деп белгіленген зат табылды. Бастапқыда ойын ережелерін сипаттау деп есептелген, кейін оның мақсаты аспан денелері мен жұлдыз шоқтарының қозғалысын есептеуге арналған бірлік түрлендіргіш екені анықталды. Бабыл астрономдары зодиак белгілерін жасады. Олар аспанның үш жиынға, әрқайсысы отыз градусқа бөлінуінен және әр секторды мекендейтін жұлдыз шоқтарынан тұрады. МҰЛ.АПИН жұлдыздар мен жұлдыз шоқтарының тізімдерін, планеталардың гелиактық шығулары мен батуларын болжау схемаларын, сондай-ақ су сағаты, гномон, көлеңкелер және аралық жылдар арқылы өлшенген күннің ұзақтығы туралы мәліметтерді қамтиды. Вавилондық GU мәтіні жұлдыздарды "тізбектерге" орналастырады, олар төмендеу шеңберлері бойымен орналасқан және осылайша тік координаталарды немесе уақыт аралықтарын өлшейді, сондай-ақ берілген тік координата айырмашылықтарымен бөлінген зенит жұлдыздарын да пайдаланады.

Планеталық теория

Вавилондықтар планеталардың жұмыс істейтін теориясын алғаш рет дамытқан өркениет болды. Сақталған ең көне планеталық астрономиялық мәтін – Аммисадуканың вавилондық Венера тақташасы, б.з.б. 7-ғасырындағы Венера планетасының қозғалысын бақылау тізімінің көшірмесі, ол б.з.б. екінші мыңжылдыққа дейін сона толғанған болуы мүмкін. Бабыл жұлдызшылары кейіннен Батыс астрологиясының негізін қалады. Жаңаассирия кезеңінде б.з.б. 7-ғасырында жазылған "Энума ану энлиль" планеталардың қозғалысын қоса, түрлі аспан құбылыстарымен байланысты болжамдардың тізімін қамтиды.

Космология

Месопотамия және Ассирия-Бабыл әдебиеттерінде, әсіресе Месопотамия және Бабыл мифологиясында ұсынылған әлем көзқарасынан өзгеше, ежелгі Бабыл астрологтары мен астрономдарының космологиясы және әлем көзқарасы туралы өте аз мәлімет белгілі. Бұл, көбінесе, Бабыл планеталық теориясының қазіргі күйдегі фрагменттілігіне, сондай-ақ Бабыл астрономиясы мен космологиясының көбінесе жеке дамыған салалар болуына байланысты. Дегенмен, космологияның іздерін Бабыл әдебиеттерінде және мифтерінде табуға болады.

Алдын ала болжамдар

Бұл Месопотамияның кең таралған сенімі болды, құдайлар болашақ оқиғаларды адамзатқа белгілер арқылы хабарлай алады және хабарлаған; кейде жануарлардың ішектері арқылы, бірақ көбінесе олар астрономия және астрология арқылы белгілерді оқуға болады деп сенді. Планеталар арқылы туындаған белгілер адамның әрекетіне қатысы болмағандықтан, олар күштірек деп есептелді. Бірақ олар осы белгілер болжаған оқиғаларды болдырмауға болатынына сенді. Месопотамиялықтардың белгілермен қарым-қатынасын екінші мыңжылдық басынан бастап жазылған вавилондық мәтін – “Белгілер жинағында” (Omen Compendia) көруге болады. Бұл – ежелгі Месопотамиялықтардың белгілерді алдын алуға болатын нәрсе деп санағанын көрсететін негізгі мәтін. Мәтінде сондай-ақ зұлымдықтан сақтану үшін жасалған шумерлік рәсімдер туралы ақпарат бар, немесе “нам бур би” (nam bur bi) термині, кейіннен аккадтар “намбурбу” (namburbu) деп қабылдады, мағынасы шамамен “[зұлымдықты] босату”. Еа құдайы осы белгілерді жіберген деп саналады. Белгілердің қауіптілігі тұрғысынан қарағанда, күн мен айдың тұтылуы ең қауіптісі саналды. “Энума Ану Энлил” – бұл клинопись тақталарының жиынтығы, онда Бабыл астрономдарының аспанда байқаған түрлі белгілер туралы мәліметтер келтірілген. Күн мен Ай сияқты аспан денелеріне белгі ретінде маңызды күш берілді. Шамамен 2500-670 ж.ж. Ниневи мен Вавилоннан алынған мәліметтерде Месопотамиялықтардың ай белгілерін байқағаны көрсетілген. “Ай жоғалғанда, елге апат келеді. Ай өз есебінен жоғалғанда, тұтылу болады”.

Астролабтар

Астролабис (кейінірек пайда болған сол аттас астрономиялық өлшеу құрылғысымен шатастырмау керек) – астрономияны талқылайтын және Ежелгі Вавилон патшалығына жататын ең ерте жазылған клинопись тақташаларының бірі. Ол жыл ішіндегі айлармен байланыстырылған отыз алты жұлдыздың тізімі болып табылады және б.з.б. 1800-1100 жылдар аралығында жазылған деп есептеледі. Толық мәтіндер табылмаған, бірақ Британ мұражайында сақталған мәтіндерден құрастырылған және вавилон астрономиясы саласындағы мамандар тарапынан жоғары бағаланған Пинчестің заманауи жинағы бар. Астролабисқа қатысты тағы екі мәтінді атап өту керек: Брюссель және Берлин жинақтары. Олар Пинчестің антологиясына ұқсас ақпарат ұсынады, бірақ бір-бірінен өзгеше ақпаратты да қамтиды. Астролабисті құрайтын отыз алты жұлдыз Месопотамияның үш қала-мемлекеті – Елам, Аккад және Амурудың астрономиялық дәстүрлерінен шыққан деп саналады. Осы қала-мемлекеттер бақылап, мүмкін, картаға түсірген жұлдыздар астролабистегі жұлдыздармен бірдей. Әр аймақта он екі жұлдыздан тұратын жиынтық болды, олардың бірігуі астролабистегі отыз алты жұлдызға тең. Әр аймақтың он екі жұлдызы жылдың айларына сәйкес келеді. Бұл мәлімдемені растайтын екі клинопись мәтіні – «K 250» және «K 8067» үлкен жұлдыздар тізімі. Бұл екі тақташаны Вайднер аударған және түсіндірген. Хаммурапи билігі тұсында осы үш жеке дәстүр біріктірілді. Бұл бірігу астрономияға ғылыми көзқарас қалыптасуына да ықпал етті, өйткені бастапқы үш дәстүрмен байланыстар әлсіреген. Астрономияда ғылымның кеңінен қолданылуы осы үш аймақтың дәстүрлері Еа, Ану және Энлиль жұлдыздарының жолдарына сәйкес реттелгенінен көрінеді, бұл жүйе MUL.APIN-де қамтылған және талқыланған.

MUL.APIN

М.О. АПИН – бұл екі клинопись тақташасынан (1-тақташа және 2-тақташа) тұратын жинақ. Онда Вавилон астрономиясының жұлдыз денелерінің қозғалысы, күн және ай тоқырауларының тіркелген деректері сияқты аспектілері қамтылған. Әрбір тақташа кішірек бөлімдерге – Тізімдерге бөлінген. Ол астролабия және Энума Ану Энлильдің жасалған уақытына жатады, бұл туралы ұқсас тақырыптар, математикалық принциптер және оқиғалар куәландырады. 1-тақташада астролабия B-дегі мәліметтерге өте ұқсас ақпарат бар. 1-тақташа мен B астролабиясының ұқсастығы авторлардың ақпараттың кем дегенде бір бөлігін ортақ көзден алғандығын көрсетеді. Бұл тақташада алпыс шоқжұлдызға қатысты алты жұлдыз тізімі бар, олар Вавилон жұлдыз жолдарының үш тобы – Эа, Ану және Энлильдің карталарында көрсетілген жолдармен байланысты. Сондай-ақ, Ану және Энлиль жолдарына астролабия B-де кездеспейтін қосымшалар да енгізілген.

Күнтізбе, математика және астрономияның байланысы

Күнді, Айды және басқа аспан денелерін зерттеу Месопотамия мәдениетінің дамуына әсер етті. Аспанды зерттеу осы қоғамдарда күнтізбе және дамыған математиканың пайда болуына себеп болды. Бабылдықтар әлемдік деңгейде күнтізбе жасаған алғашқы күрделі қоғам емес, Солтүстік Африкадағы Мысырлықтар өздерінің күнтізбесін жасады. Мысырлықтардың күнтізбесі күнге негіделген, ал бабылдықтардың күнтізбесі айға негіделген болатын. Кейбір тарихшылардың пікірінше, бабылдықтар мысырлықтардың жылдық толықтыруын (leap year) қабылдауы, екі жүйенің араласуының нәтижесі болуы мүмкін. Бабылдықтардың жылдық толықтыруы бүгінгі күнгі жылдық толықтырумен ешқандай ортақ белгісі жоқ. Ол күнтізбелік кезеңді жақсарту мақсатында, он үшінші айды қосу арқылы жүзеге асырылды. Бабыл дін қызметкерлері аспан денелерінің қозғалысын дәлірек есептеу үшін математиканың жаңа түрлерін жасады. Олардың бірі – Набуриманни, құжатталған алғашқы бабылдық астроном. Ол ай құдайының дін қызметкері болған және ай және күн тұтылуын есептеу кестелерін, сондай-ақ басқа да күрделі математикалық есептеулерді жазған. Есептеу кестелері планеталар мен Айдың орбиталық жылдамдықтарын тіркеген он жеті немесе он сегіз кестеден тұрады. Оның еңбегі кейіннен Селевкидтер дәуіріндегі астрономдармен қайта баяндалды.

Аврора

Цукуба университетінің ғалымдар тобы ассириялық клинопись тақталарын зерттеді және б.з.д. 680-650 жылдар аралығындағы геомагниттік дауылдардың салдарынан туындаған болуы мүмкін ерекше қызыл аспан құбылыстарын – солтүстік шамы (аврора) оқиғаларын хабарлады.

Жаңа-Вавилон астрономиясы

Нео-Вавилон астрономиясы – Месопотамия тарихының Нео-Вавилон, Ахеменид, Селеукид және Парф кезеңдерінде халдей астрономдары дамытқан астрономия. Бабыл астрономиялық күнделіктеріндегі жүйелі жазбалар, ай тұтылуларының 18 жылдық Сарос циклының қайталануын байқауға мүмкіндік берді.

Арифметикалық және геометриялық әдістер

Бабыл планеталық теориясы туралы сақталған материал жетіспегенмен, халдей астрономдарының көпшілігі теориямен емес, эфемеридалармен айналысқан көрінеді. Бабылдың планеталық модельдерінің көпшілігі, әдетте, қатаң эмпирикалық және арифметикалық болып, кейінірек эллиндік модельдер сияқты геометрияны, космологияны немесе болжамды философияны қамтымаған деп ойланған, бірақ вавилондық астрономдар ерте ғаламның идеалдық табиғатымен айналысатын философиямен айналысты. Вавилондық процедуралық мәтіндер маңызды астрономиялық оқиғалардың уақыты мен орнын есептеу үшін арифметикалық процедураларды сипаттайды және эфемеридаларды қолданады. Британ мұражайындағы б.з.б. 350-50 жылдар аралығында жасалған бұрын жарияланбаған клинопись тақташаларының жақында жасалған талдауы Вавилон астрономдарының кейде геометриялық әдістерді қолданғанын, Оксфорд есептеушілерінің әдістерін алдын ала көрсетіп, Юпитердің уақыт өте келе қозғалысын абстрактілі математикалық кеңістікте сипаттағанын көрсетеді. Екеуінің арасындағы сирек кездесетін өзара әрекеттесуден басқа, вавилондық астрономия негізінен вавилондық космологиядан тәуелсіз болды. Грек астрономдары "біркелкі қозғалыспен айналатын шеңберлер мен шарларды ұнатса", мұндай пікір бабылдық астрономдарда болған жоқ. Бұл кезеңде халдей астрономдарының үлесіне тұтылу циклдары мен сарос циклдарын ашу және көптеген нақты астрономиялық байқаулар жатады. Мысалы, олар Күннің эклиптика бойымен қозғалысы біркелкі емес екенін байқады, бірақ олар оның себебін білмеді; бүгінде бұл Жердің Күнді айналып өтетін эллипстік орбитада қозғалуының салдарынан, Жер перигелийде Күнге жақын болғанда жылдам, ал афелийде алыс болғанда баяу қозғалатыны белгілі.

Гелиоцентрикалық астрономия

Халдей астрономдарының арасында сақталған жалғыз планеталық модель – грек Селевк Селевкиялықтың (б.з.д. 190 ж.т.), грек Аристорх Самостың гелиоцентрлік моделін қолдаған. Селевк Плутарх, Этий, Страбон және Мұхаммед ибн Закария әл-Разидің еңбектерінен белгілі. Грек географы Страбон Селевкті Тигр өзеніндегі эллиндік Селевкиядан шыққан Киден (Кидинну), Набуриан (Набуриманну) және Судинмен бірге ең ықпалды төрт астрономның бірі деп атайды. Олардың еңбектері бастапқыда аккад тілінде жазылған, кейіннен грек тіліне аударылған. Дегенмен, Селевк олардың арасында ерекше болды, өйткені ол Аристорх ұсынған планеталық қозғалыстың гелиоцентрлік теориясын қолдаған жалғыз адам еді, онда Жер өз осінің айналасында айналып, одан әрі Күнді айналатын болды. Плутархтың сөзіне қарағанда, Селевк тіпті гелиоцентрлік жүйені дәлелдеген, бірақ ол қандай аргументтер қолданғаны белгісіз. Лусио Руссоның пікірінше, оның аргументтері, мүмкін, таяу су құбылысымен байланысты болған. Селевк, бұл өзара әрекеттесу Жер атмосферасы арқылы жүзеге асырылады деп сенсе де, таяу судың Айдың әсерінен туындайтынын дұрыс болжаған. Ол таяу судың уақыты мен күші әртүрлі екенін атап өткен. Страбонның (1.1.9) мәліметінше, Селевк алғаш рет таяу судың Айдың тартылуынан пайда болатынын және таяу судың биіктігі Айдың Күнге қатысты орнына байланысты екенін айтқан. Бартель Леендерт ван дер Ваерденнің айтуынша, Селевк гелиоцентрлік теорияның геометриялық моделінің тұрақтыларын анықтап, осы модельді пайдалана отырып, планеталардың орналасуын есептеу әдістерін жасау арқылы гелиоцентрлік теорияны дәлелдеген болуы мүмкін. Ол өзінің замандасы Гиппархтың дәуірінде қол жетімді болған тригонометриялық әдістерді қолданған болуы мүмкін. Оның түпнұсқа жазбалары немесе грек тіліне аудармалары сақталмаған, бірақ оның еңбектерінің бір бөлігі тек араб тіліндегі аудармада сақталған, кейін оны парсы философы Мұхаммед ибн Закария әл-Рази (865-925) еске алған.

Геллендік астрономияға вавилондықтардың әсері

Көне грек және эллиндік жазушылардың көптеген еңбектері (математиктер, астрономдар және географтар) қазіргі уақытқа дейін сақталған, не олардың еңбектері мен ойларының кейбір аспектілері кейінгі сілтемелер арқылы әлі де белгілі. Дегенмен, ежелгі Таяу Шығыс өркениеттерінің, әсіресе Вавилонның осы салалардағы жетістіктері ұзақ уақыт бойы ұмытылып кеткен. 19 ғасырда маңызды археологиялық орындар табылғаннан бері, көптеген балшық тақташалардағы клинопись жазулары табылды, олардың кейбіреуі астрономияға қатысты. Көптеген белгілі астрономиялық тақташаларды Абрахам Сакс сипаттаған, ал кейіннен Отто Нойгебауэр оларды "Астрономиялық клинопись мәтіндері" (ACT) жинағында жариялаған. Геродот гректердің гномон және күнді он екі сағаттың екі бөлігіне бөлу идеясын вавилондықтардан алғанын жазған. Басқа да дереккөздер гректердің pardegms – бір жылдағы күндерді көрсету үшін 365-366 тесігі бар тас – да вавилондықтардан келгенін көрсетеді.

Гиппарх пен Птолемейге әсер еткен

1900 жылы Франц Ксавер Куглер Птолемейдің "Алмагест IV.2" еңбегінде Гиппархтың "көне астрономдардан" белгілі Ай кезеңдерін "халдейлер" мен өзінің тұтылу бақылауларын салыстыру арқылы жетілдіргенін көрсеткенін айтты. Бірақ Куглер Птолемейдің Гиппархқа жатқызған кезеңдердің вавилондық эфемеридаларда, атап айтқанда қазір "B жүйесі" деп аталатын мәтіндер жинағында (кейде Кидиннуға жатқызылады) бұрыннан қолданылғанын тапты. Көрініп тұрғанындай, Гиппарх халдейлерден білген кезеңдерін жаңа байқауларымен растаған ғана. Осы нақты вавилондық теория туралы гректердің кейінгі білімін 2 ғасырға жататын папирус растайды, онда осы "B жүйесін" қолданып, Ай үшін есептелген 32 жолдан тұратын бір бағана бар, бірақ бұл қыш тақтайшалардағы клинопись емес, папируста грек тілінде жазылған.

Жіберу құралдары

Тарихшылар 5 ғасырдың соңында Афинада вавилондық астрономия туралы білуі мүмкін екеніне куәліктер тапты. Бұл білім астрономдар немесе астрономиялық ұғымдар мен тәжірибелер арқылы Ксенофонның Сократтың студенттеріне жұлдыздар арқылы түнгі уақытты анықтауға үйренуді тапсырған жазбаларында көрінеді. Осы дағды Араттың поэмасында да айтылады, онда зодиак белгілері бойынша түнгі уақытты анықтау туралы сөз болады.