Кіріспе

Жүз жыл, 1501 жылдан 1600 жылға дейін. 16 ғасыр 1501 жылдың юлиан күнтізбесімен (рим цифрларымен MDI) басталды және юлиан немесе григориан күнтізбесінің 1600 жылымен (MDC) аяқталды, бұл қолданылған есептеу тәсіліне байланысты. (Григориан күнтізбесі 1582 жылдың қазанында 10 күндік айырмашылықты енгізді). Тарихшылар 16 ғасырды Батыс өркениетінің өркендеген кезеңі деп санайды. Италия мен Еуропадағы Ренессанс дәуірінде маңызды суретшілер, жазушылар және ғалымдар пайда болды, сондай-ақ бухгалтерлік есеп және саяси ғылым сияқты маңызды пәндердің негізі қаланды. Коперник гелиоцентрлік әлем туралы теория ұсынды, бірақ ол күшті қарсылыққа тап болды, ал Тихо Браге 1572 жылы Сүт Жолындағы супераннованың пайда болуын бақылап, аспан сфералары туралы теорияны жоққа шығарды. Бұл оқиғалар Птолемей мен Аристотельдің ұзақ уақыт бойы қалыптасқан өзгермейтін әлем туралы ұғымына тікелей қарсы келді және астрономия мен ғылымда маңызды революцияларға әкелді. Галилео Галилей жаңа ғылымдардың жақтаушысы болды, алғашқы термометрді ойлап тапты және физика мен астрономия салаларына үлкен үлес қосты, соның нәтижесінде Еуропадағы ғылыми революцияның маңызды тұлғасына айналды. Испания мен Португалия Орталық және Оңтүстік Американың көп бөлігін отарлады, ал Франция мен Англия Солтүстік Америка мен Кіші Антиль аралдарында отарлауды жалғастырды. Португалдықтар Бразилия, Африка жағалаулары және Үндістандағы иеліктері арасындағы сауданы бақылады, ал испандықтар Үлкен Антиль аралдарында, Мексикада және Перуде үстемдік құрды, Тынық мұхиты арқылы сауда жолдарын ашып, Американы Үндістанмен байланыстырды. Англия және Франция қарақшылары испандық және португалдық қазыналарды ұдайы тонауды бастады. Бұл отаршылдық дәуір меркантилизмді экономикалық ойлаудың басты мектебі ретінде орнықтырды, онда экономикалық жүйе нөлдік жиынтық ретінде қарастырылды, яғни бір тараптың пайдасы екінші тараптың зиянына тең болды. Меркантилистік доктрина осы кезеңдегі көптеген еуропалық соғыстарды ынталандырды және 19-ғасырдың басына дейін Еуропаның әлемдік кеңеюіне және империализміне түрткіс берді. Реформация Орталық және Солтүстік Еуропадағы папалық билік пен католик шіркеуінің беделін әлсіретті. Англияда британдық-итальян Альберрико Джентили халықаралық құқық туралы алғашқы кітапты жазды және секуляризмді канондық құқық пен католик теологиясынан ажыратып көрсетті. Еуропалық саясат діни қақтығыстармен үстемдік құрды, сонымен қатар ғасырдың соңында отыз жылдық соғысқа негіз салынды. Таяу Шығыста Осман империясы кеңейе берді, сұлтан халифа титулын алды және қайта жанданған Парсымен күресті. Иран мен Ирак Сафавид әулетінің билігімен, соғыскер мистиктермен исламның шиит тармағының үлкен танымалдылығына ие болды, бұл көпшілікті құрайтын суннит мұсылман әлемінен тәуелсіз Парсының құрылуына жағдай жасады. Үндістан субконтинентінде Дели сұлтандығы мен Виджаянагара империясының жеңілісінен кейін жаңа державалар пайда болды: Шер-Шах Сури құрған Сур империясы, Деккан сұлтандықтары, Раджпут мемлекеттері және император Бабур құрған Моғол империясы, ол Тимур мен Шыңғысханның тікелей ұрпағы болды. Оның ізбасарлары Хумаюн мен Акбар империяны кеңейтіп, Оңтүстік Азияның көп бөлігін қамтыды. Бұл кезеңде Жапонияда Сеңгоку дәуірі деп аталатын азаматтық соғыс болды, одан Тоётоми Хидэёсидің басшылығымен біріккен мемлекет пайда болды. Қытайды Мин әулеті биледі, ол оқшаулануға бейімделді, Кореяны бақылау үшін Жапониямен және жапон қарақшыларымен қақтығысқа түсті. Африкада христиан діні Орталық және Оңтүстік Африкаға тарала бастады. 19 ғасырдың соңында Африка үшін күреске дейін Африканың көп бөлігі отарланбады.

1550-ші жылдар

1550: Сәулетші Мимар Синан Стамбулдағы Сүлеймен мешітін салады. 1550 ж. Алтан хан бастаған моңғолдар Қытайға басып кіреді және Пекин қаласын қоршайды. 1550–1551: Американың жергілікті халқының құқықтары жөнінде Вальядолидтегі пікірсайыс өтеді. 1551: Англияда терлеу ауруының бесінші шығарылымы. Шрусберилік Джон Кай аурудың белгілері туралы алғашқы толық заманауи есепті жазады. 1551: Солтүстік Африкалық қарақшылар Мальтадағы Гозо аралының 5000-6000 тұрғынын құл қылып, Ливияға жібереді. 1552 ж. Ресей Орталық Азиядағы Қазан хандығын жаулап алады. 1552 ж. Иезуиттердің Қытай миссиясы, Франциск Ксавье қайтыс болады. 1553: Мэри Тюдор Англияның алғашқы патшайымы болып сайланады және Англия шіркеуін Папаның билігіне қайта орналастырады. 1553 ж. Португалиялықтар Макаода бекініс салады. 1554 ж.: Миссионерлер Жозе де Анчиета мен Мануэль да Нобрега Бразилияның оңтүстік-шығысында Сан-Паулу қаласын құрады. 1554 ж. Елизавета патшайым Уитт көтерілісіне қатысы бар деген күдікпен Мэри I-нің бұйрығымен Лондон мұнарасына қамалады. 1555: «Московия компаниясы» – алғашқы ірі ағылшын акционерлік сауда компаниясы. 1556: Венецияда Джованни Баттиста Рамузионың, Ондық кеңестің хатшысының «Delle Navigiationi et Viaggi» (үшінші том) кітабы жарық көреді, онда Хохелаганың суреті бар «La Terra de Hochelaga» картасы бар. 1556 ж. Қытайдағы Шанси жер сілкінісі Мин әулеті кезіндегі тарихтағы ең қатты жер сілкінісі болып тіркелді. 1556: Георгий Агрикола, «Минералогияның әкесі», «De re metallica» атты еңбегін жариялайды. 1556: Акбар Панипат шайқасының екіншісінде Хемуды жеңіп шығады. 1556: Ресей Астрахан хандығын жаулап алады. 1556–1605: Акбар билік құрған жылдары Моғол империясын бірнеше жаулап алулар арқылы (Үндістан субконтинентінде) кеңейтеді. 1556: Мир Шакар Хан Ринд Хумаюнмен бірге Делиді басып алады. 1556 ж. Рим инквизициясының аясында радикалды теолог Помпонио Алжерио майға батырып өртеліп жазаланады. 1557: Габсбург Испаниясы банкроттық жариялайды. Испанияның Филипп II 1557, 1560, 1575 және 1596 жылдары төрт рет мемлекеттік банкроттық жариялады. 1557: Португалдықтар Макаоға қоныстанды (қазіргі Гонконгқа қарасы Перл өзенінің батыс жағында). 1557 ж. Османдықтар Массаваны басып алып, Эфиопияны әлемнің қалған бөлігінен оқшаулайды. 1558 ж. Елизавета Тюдор 25 жасында Англияның Елизавета I патшайымы болады. 1558–1603: Елизавета дәуірі ағылшын Ренессансының гүлдену кезеңі болып есептеледі. 1558–1583: Польша, Литваның Ұлы княздығы, Швеция, Дания және Ресей арасындағы Ливон соғысы. 1558: 200 жылдан кейін Англия Корольдігі Кале қаласын Францияға қайтарып береді. 1559 ж. Италия соғыстары Като-Камбрезис бейбіт шартымен аяқталады. 1559 ж. Тернате сұлтаны Хайрун (қазіргі Индонезия) португалдықтардың өз жерінде христиан дінін тарату әрекетіне қарсылық білдіреді. Тернате мен португалдықтар арасындағы қақтығыс басталады.

15901600 жыл

1590: Одавара қоршауы: Го Ходжо кланы Тоётоми Хидэёшиге бас иді, және Жапония біріктірілді. 1591 ж. Гази Гирэй Мәскеуге қарсы ірі татар жорығын бастады. 1591: Малиде Ахмад әл-Мансур сұлтанның Марокко әскерлері, Джудар-паша басшылығымен, Тондиби шайқасында Сонгхай империясын жеңіске жеткізді. 1592–1593: Джон Стоу шамамен 200 000 халқы бар Лондон қаласында 10 675 обадан өлген адам туралы хабарлады. 1592–1598: Корея, Мин әулеті Қытайдың көмегімен, екі жапон шабуылына тойтарыс берді. 1593–1606: Габсбург монархиясы мен Осман түріктері арасындағы Ұзақ соғыс. 1594: Алессандро Валигнано Макаодағы Сент-Пол колледжін құрды. 1595: Индонезияға алғашқы голланд экспедициясы екі жүз қырық тоғыз адам мен 64 зеңбірекпен Шығыс Үндістанға бет алды. 1596: Рене Декарт дүниеге келді. 1596: Маусым айында де Хоутман экспедициясы Батыс Яваның негізгі бұрыш порты – Бантенге жетті, онда олар португалдармен де, индонезиялықтармен де қақтығысқа түсті. Содан кейін ол Жаваның солтүстік жағалауымен шығысқа қарай сапар шекті, Сидаюда жавалықтардың шабуылынан 12 экипаж мүшесін жоғалтты және Мадурадағы жергілікті билеушіні өлтірді. Жыл соңында голландтар жергілікті хитуэздермен португалдарға қарсы одақ құрды, оның шарты бойынша голландтар Хитудан дәмдеуіштерді сатып алуға эксклюзивті құқыққа ие болды. Миссисиппи мәдениеті жойылды. Медальон кілем, Star Ushak стилінде, Анатолияда (қазіргі Түркия) жасалды. Қазір ол Сент-Луис өнер мұражайында сақтаулы.