Кіріспе
Жүз жыл, 1501 жылдан 1600 жылға дейін. 16 ғасыр 1501 жылдың юлиан күнтізбесімен (рим цифрларымен MDI) басталды және юлиан немесе григориан күнтізбесінің 1600 жылымен (MDC) аяқталды, бұл қолданылған есептеу тәсіліне байланысты. (Григориан күнтізбесі 1582 жылдың қазанында 10 күндік айырмашылықты енгізді). Тарихшылар 16 ғасырды Батыс өркениетінің өркендеген кезеңі деп санайды. Италия мен Еуропадағы Ренессанс дәуірінде маңызды суретшілер, жазушылар және ғалымдар пайда болды, сондай-ақ бухгалтерлік есеп және саяси ғылым сияқты маңызды пәндердің негізі қаланды. Коперник гелиоцентрлік әлем туралы теория ұсынды, бірақ ол күшті қарсылыққа тап болды, ал Тихо Браге 1572 жылы Сүт Жолындағы супераннованың пайда болуын бақылап, аспан сфералары туралы теорияны жоққа шығарды. Бұл оқиғалар Птолемей мен Аристотельдің ұзақ уақыт бойы қалыптасқан өзгермейтін әлем туралы ұғымына тікелей қарсы келді және астрономия мен ғылымда маңызды революцияларға әкелді. Галилео Галилей жаңа ғылымдардың жақтаушысы болды, алғашқы термометрді ойлап тапты және физика мен астрономия салаларына үлкен үлес қосты, соның нәтижесінде Еуропадағы ғылыми революцияның маңызды тұлғасына айналды. Испания мен Португалия Орталық және Оңтүстік Американың көп бөлігін отарлады, ал Франция мен Англия Солтүстік Америка мен Кіші Антиль аралдарында отарлауды жалғастырды. Португалдықтар Бразилия, Африка жағалаулары және Үндістандағы иеліктері арасындағы сауданы бақылады, ал испандықтар Үлкен Антиль аралдарында, Мексикада және Перуде үстемдік құрды, Тынық мұхиты арқылы сауда жолдарын ашып, Американы Үндістанмен байланыстырды. Англия және Франция қарақшылары испандық және португалдық қазыналарды ұдайы тонауды бастады. Бұл отаршылдық дәуір меркантилизмді экономикалық ойлаудың басты мектебі ретінде орнықтырды, онда экономикалық жүйе нөлдік жиынтық ретінде қарастырылды, яғни бір тараптың пайдасы екінші тараптың зиянына тең болды. Меркантилистік доктрина осы кезеңдегі көптеген еуропалық соғыстарды ынталандырды және 19-ғасырдың басына дейін Еуропаның әлемдік кеңеюіне және империализміне түрткіс берді. Реформация Орталық және Солтүстік Еуропадағы папалық билік пен католик шіркеуінің беделін әлсіретті. Англияда британдық-итальян Альберрико Джентили халықаралық құқық туралы алғашқы кітапты жазды және секуляризмді канондық құқық пен католик теологиясынан ажыратып көрсетті. Еуропалық саясат діни қақтығыстармен үстемдік құрды, сонымен қатар ғасырдың соңында отыз жылдық соғысқа негіз салынды. Таяу Шығыста Осман империясы кеңейе берді, сұлтан халифа титулын алды және қайта жанданған Парсымен күресті. Иран мен Ирак Сафавид әулетінің билігімен, соғыскер мистиктермен исламның шиит тармағының үлкен танымалдылығына ие болды, бұл көпшілікті құрайтын суннит мұсылман әлемінен тәуелсіз Парсының құрылуына жағдай жасады. Үндістан субконтинентінде Дели сұлтандығы мен Виджаянагара империясының жеңілісінен кейін жаңа державалар пайда болды: Шер-Шах Сури құрған Сур империясы, Деккан сұлтандықтары, Раджпут мемлекеттері және император Бабур құрған Моғол империясы, ол Тимур мен Шыңғысханның тікелей ұрпағы болды. Оның ізбасарлары Хумаюн мен Акбар империяны кеңейтіп, Оңтүстік Азияның көп бөлігін қамтыды. Бұл кезеңде Жапонияда Сеңгоку дәуірі деп аталатын азаматтық соғыс болды, одан Тоётоми Хидэёсидің басшылығымен біріккен мемлекет пайда болды. Қытайды Мин әулеті биледі, ол оқшаулануға бейімделді, Кореяны бақылау үшін Жапониямен және жапон қарақшыларымен қақтығысқа түсті. Африкада христиан діні Орталық және Оңтүстік Африкаға тарала бастады. 19 ғасырдың соңында Африка үшін күреске дейін Африканың көп бөлігі отарланбады.
The 16th century began with the Julian year 1501 (represented by the Roman numerals MDI) and ended with either the Julian or the Gregorian year 1600 (MDC), depending on the reckoning used (the Gregorian calendar introduced a lapse of 10 days in October 1582). The 16th century is regarded by historians as the century which saw the rise of Western civilization. The Renaissance in Italy and Europe saw the emergence of important artists, authors and scientists, and led to the foundation of important subjects which include accounting and political science. Copernicus proposed the heliocentric universe, which was met with strong resistance, and Tycho Brahe refuted the theory of celestial spheres through observational measurement of the 1572 appearance of a Milky Way supernova. These events directly challenged the long held notion of an immutable universe supported by Ptolemy and Aristotle, and led to major revolutions in astronomy and science. Galileo Galilei became a champion of the new sciences, invented the first thermometer and made substantial contributions in the fields of physics and astronomy, becoming a major figure in the Scientific Revolution in Europe. Spain and Portugal colonized large parts of Central and South America, followed by France and England in Northern America and the Lesser Antilles. The Portuguese became the masters of trade between Brazil, the coasts of Africa, and their possessions in the Indies, whereas the Spanish came to dominate the Greater Antilles, Mexico, Peru, and opened trade across the Pacific Ocean, linking the Americas with the Indies. English and French privateers began to practice persistent theft of Spanish and Portuguese treasures. This era of colonialism established mercantilism as the leading school of economic thought, where the economic system was viewed as a zero sum game in which any gain by one party required a loss by another. The mercantilist doctrine encouraged the many intra European wars of the period and arguably fueled European expansion and imperialism throughout the world until the 19th century or early 20th century. The Reformation in central and northern Europe gave a major blow to the authority of the papacy and the Catholic Church. In England, the British Italian Alberico Gentili wrote the first book on public international law and divided secularism from canon law and Catholic theology. European politics became dominated by religious conflicts, with the groundwork for the epochal Thirty Years' War being laid towards the end of the century. In the Middle East, the Ottoman Empire continued to expand, with the sultan taking the title of caliph, while dealing with a resurgent Persia. Iran and Iraq were caught by a major popularity of the Shia sect of Islam under the rule of the Safavid dynasty of warrior mystics, providing grounds for a Persia independent of the majority Sunni Muslim world. In the Indian subcontinent, following the defeat of the Delhi Sultanate and Vijayanagara Empire, new powers emerged, the Sur Empire founded by Sher Shah Suri, Deccan sultanates, Rajput states, and the Mughal Empire by Emperor Babur, a direct descendant of Timur and Genghis Khan. His successors Humayun and Akbar, enlarged the empire to include most of South Asia. Japan suffered a severe civil war at this time, known as the Sengoku period, and emerged from it as a unified nation under Toyotomi Hideyoshi. China was ruled by the Ming dynasty, which was becoming increasingly isolationist, coming into conflict with Japan over the control of Korea as well as Japanese pirates. In Africa, Christianity had begun to spread in Central Africa and Southern Africa. Until the Scramble for Africa in the late 19th century, most of Africa was left uncolonized.
1550-ші жылдар
1550: Сәулетші Мимар Синан Стамбулдағы Сүлеймен мешітін салады. 1550 ж. Алтан хан бастаған моңғолдар Қытайға басып кіреді және Пекин қаласын қоршайды. 1550–1551: Американың жергілікті халқының құқықтары жөнінде Вальядолидтегі пікірсайыс өтеді. 1551: Англияда терлеу ауруының бесінші шығарылымы. Шрусберилік Джон Кай аурудың белгілері туралы алғашқы толық заманауи есепті жазады. 1551: Солтүстік Африкалық қарақшылар Мальтадағы Гозо аралының 5000-6000 тұрғынын құл қылып, Ливияға жібереді. 1552 ж. Ресей Орталық Азиядағы Қазан хандығын жаулап алады. 1552 ж. Иезуиттердің Қытай миссиясы, Франциск Ксавье қайтыс болады. 1553: Мэри Тюдор Англияның алғашқы патшайымы болып сайланады және Англия шіркеуін Папаның билігіне қайта орналастырады. 1553 ж. Португалиялықтар Макаода бекініс салады. 1554 ж.: Миссионерлер Жозе де Анчиета мен Мануэль да Нобрега Бразилияның оңтүстік-шығысында Сан-Паулу қаласын құрады. 1554 ж. Елизавета патшайым Уитт көтерілісіне қатысы бар деген күдікпен Мэри I-нің бұйрығымен Лондон мұнарасына қамалады. 1555: «Московия компаниясы» – алғашқы ірі ағылшын акционерлік сауда компаниясы. 1556: Венецияда Джованни Баттиста Рамузионың, Ондық кеңестің хатшысының «Delle Navigiationi et Viaggi» (үшінші том) кітабы жарық көреді, онда Хохелаганың суреті бар «La Terra de Hochelaga» картасы бар. 1556 ж. Қытайдағы Шанси жер сілкінісі Мин әулеті кезіндегі тарихтағы ең қатты жер сілкінісі болып тіркелді. 1556: Георгий Агрикола, «Минералогияның әкесі», «De re metallica» атты еңбегін жариялайды. 1556: Акбар Панипат шайқасының екіншісінде Хемуды жеңіп шығады. 1556: Ресей Астрахан хандығын жаулап алады. 1556–1605: Акбар билік құрған жылдары Моғол империясын бірнеше жаулап алулар арқылы (Үндістан субконтинентінде) кеңейтеді. 1556: Мир Шакар Хан Ринд Хумаюнмен бірге Делиді басып алады. 1556 ж. Рим инквизициясының аясында радикалды теолог Помпонио Алжерио майға батырып өртеліп жазаланады. 1557: Габсбург Испаниясы банкроттық жариялайды. Испанияның Филипп II 1557, 1560, 1575 және 1596 жылдары төрт рет мемлекеттік банкроттық жариялады. 1557: Португалдықтар Макаоға қоныстанды (қазіргі Гонконгқа қарасы Перл өзенінің батыс жағында). 1557 ж. Османдықтар Массаваны басып алып, Эфиопияны әлемнің қалған бөлігінен оқшаулайды. 1558 ж. Елизавета Тюдор 25 жасында Англияның Елизавета I патшайымы болады. 1558–1603: Елизавета дәуірі ағылшын Ренессансының гүлдену кезеңі болып есептеледі. 1558–1583: Польша, Литваның Ұлы княздығы, Швеция, Дания және Ресей арасындағы Ливон соғысы. 1558: 200 жылдан кейін Англия Корольдігі Кале қаласын Францияға қайтарып береді. 1559 ж. Италия соғыстары Като-Камбрезис бейбіт шартымен аяқталады. 1559 ж. Тернате сұлтаны Хайрун (қазіргі Индонезия) португалдықтардың өз жерінде христиан дінін тарату әрекетіне қарсылық білдіреді. Тернате мен португалдықтар арасындағы қақтығыс басталады.
15901600 жыл
1590: Одавара қоршауы: Го Ходжо кланы Тоётоми Хидэёшиге бас иді, және Жапония біріктірілді. 1591 ж. Гази Гирэй Мәскеуге қарсы ірі татар жорығын бастады. 1591: Малиде Ахмад әл-Мансур сұлтанның Марокко әскерлері, Джудар-паша басшылығымен, Тондиби шайқасында Сонгхай империясын жеңіске жеткізді. 1592–1593: Джон Стоу шамамен 200 000 халқы бар Лондон қаласында 10 675 обадан өлген адам туралы хабарлады. 1592–1598: Корея, Мин әулеті Қытайдың көмегімен, екі жапон шабуылына тойтарыс берді. 1593–1606: Габсбург монархиясы мен Осман түріктері арасындағы Ұзақ соғыс. 1594: Алессандро Валигнано Макаодағы Сент-Пол колледжін құрды. 1595: Индонезияға алғашқы голланд экспедициясы екі жүз қырық тоғыз адам мен 64 зеңбірекпен Шығыс Үндістанға бет алды. 1596: Рене Декарт дүниеге келді. 1596: Маусым айында де Хоутман экспедициясы Батыс Яваның негізгі бұрыш порты – Бантенге жетті, онда олар португалдармен де, индонезиялықтармен де қақтығысқа түсті. Содан кейін ол Жаваның солтүстік жағалауымен шығысқа қарай сапар шекті, Сидаюда жавалықтардың шабуылынан 12 экипаж мүшесін жоғалтты және Мадурадағы жергілікті билеушіні өлтірді. Жыл соңында голландтар жергілікті хитуэздермен португалдарға қарсы одақ құрды, оның шарты бойынша голландтар Хитудан дәмдеуіштерді сатып алуға эксклюзивті құқыққа ие болды. Миссисиппи мәдениеті жойылды. Медальон кілем, Star Ushak стилінде, Анатолияда (қазіргі Түркия) жасалды. Қазір ол Сент-Луис өнер мұражайында сақтаулы.