Кіріспе

Адамдардың ғаламның ерекше бақылаушысы емес екендігі туралы қағида. Физикалық космологияда Коперник принципі Жерде немесе Күн жүйесіндегі адамдардың ғаламды бақылауда ерекшелікке ие емес екенін, Жерде жасалған бақылаулардың ғаламның кез келген орташа нүктесінен жасалған бақылауларды көрсететінін айтады. Коперник гелиоцентризмімен аталған бұл жұмыс гипотезасы Коперниктің қозғалатын Жер туралы аргументінің кеңейтілген космологиялық түрінен туындайды.

Шығуы және әсері

Герман Бонди бұл принципти Коперник есімімен 20 ғасырдың ортасында атады, бірақ принциптің өзі 16-17 ғасырлардағы Жерді ғалам ортасына қойған Птолемей жүйесінен сатылатын парадигмалық өзгеріске қатысты. Коперник планеталардың қозғалысын Күннің геоцентризмге қарсы орталықта орналасқан және қозғалмайтындығы туралы болжамға сүйене отырып түсіндіруге болатынын ұсынды. Ол планеталардың кері қозғалысы – Жердің Күнді айналып қозғалуынан туындаған көрініс деп түсіндірді, Коперник моделінде Күн ғаламның ортасында болды. Коперник өзі бұрынғы жүйеге техникалық наразылық білдіргенімен, емес, ортақ принципті қолдаған жоқ. Коперниктің гелиоцентрлік моделі көбінесе Жердің Птолемейдің геоцентрлік моделіндегі орталық рөлінен «төмендетілуі» деп сипатталғанмен, бұл жаңа көзқарасты қабылдаған Коперниктің ізбасарлары, әсіресе 16 ғасырғы Джордано Бруно болды. Жердің орталық орны «ең төменгі және лас бөліктерде» орналасқан деп түсіндірілді. Керісінше, Галилей айтқандай, Жер «жұлдыздардың биіндегі» бір бөлігі, «ғаламның қоқысы мен өткіш нәрселер жиналатын шұңқыр» емес. 20 ғасырдың соңында Карл Саган: «Біз кімбіз? Біз адамдардан гөрі галактикалар көп болатын, ғаламның ұмытылған бұрышындағы, қарапайым жұлдыздың маңызсыз планетасында өмір сүріп жатқанымызды көреміз» деді. Коперник принципі географиялық орталықты, гелиоцентрлікті немесе галактикалық орталықты сияқты бұрынғы болжамдарды жоққа шығарудан туындаса да, ол тек адамның ғалам ортасында еместігін айтатын ацентрліктен күшті. Коперник принципі ацентрлікті қабылдайды және сонымен қатар адамдардың бақылаулары немесе Жерден алынған бақылаулар ғаламдағы орташа жағдайдан алынған бақылауларды көрсетеді деп мәлімдейді. Майкл Роуэн Робинсон Коперник принципін қазіргі ойлаудың шекті сынағы ретінде бағалап, былай дейді: «Коперник заманынан кейінгі адамзат тарихында, ешқандай хабардар және рационалды адам Жердің ғаламда ерекше орын алатынын көзге елестете алмайды». Қазіргі заманғы космологияның көп бөлігі космологиялық принциптің ең үлкен масштабта шамалы, бірақ толық емес, шындыққа сәйкес келетінін болжайды. Коперник принципі осыны негіздеу үшін қажетті философиялық болжамды білдіреді, оны байқаулармен біріктіргенде. Егер адам Коперник принципін қабылдап, ғаламның Жерден қарағанда барлық бағытта біртекті (изотроптық) көрінетінін байқаса, онда ғаламның жалпы біртекті және кез келген нүктеде изотроптық екенін қорытуға болады. Бұл екі шарт космологиялық принципті құрайды. Алайда галактикалар шоғыры, квазарлар және Ia типіндегі суперновалардан алынған соңғы деректер изотропияның үлкен масштабта бұзылатынын көрсетеді. Сонымен қатар, Клоуес-Кампусано LQG, Слоан Ұлы қабырғасы, U1.11, Үлкен LQG, Геркулес-Корона Бореалис Ұлы қабырғасы және Гигант Арк сияқты әр түрлі ірі құрылымдар ашылды, олардың барлығы біртектіліктің бұзылуы мүмкін екенін көрсетеді. Байқалатын ғаламның радиусымен салыстыратын масштабтарда біз Жерден қашықтыққа қарай жүйелі өзгерістерді көреміз. Мысалы, алыстағы галактикаларда жас жұлдыздар көбірек, ал квазарлар саны артық. Егер Коперник принципіне сүйенсек, онда бұл ғаламның уақыт өте келе дамуының дәлелі болуы мүмкін: бұл алыс жарық Жерге жету үшін ғаламның көп бөлігін алды және ғалам жас кезінде болған кездегі көрінісін көрсетеді. Ең алыстағы жарық, яғни, космостық микротолқындық фондық сәулелену, кем дегенде мыңнан бір бөлігіне дейін изотропты. Бонди мен Томас Голд Коперник принципін ғаламның уақыт бойынша біртекті екенін және тұрақты күйдегі космологияның негізі екенін дәлелдейтін кемелді космологиялық принципті қолдады. Алайда, бұл жоғарыда айтылған космологиялық эволюцияның дәлелдерімен қатысты қайшылыққа толы: ғалам Үлкен жарылыста өте әртүрлі жағдайлардан дамыды және қара энергияның күшейе берген әсерінен, әсіресе Үлкен тоңазытуға немесе Үлкен жыртылуға қарай дами береді. 1990 жылдан бері бұл термин (коперник әдісімен алмастырылатын) Ж. Ричард Готтың Байес қорытындысына негізделген ағымдағы оқиғалардың ұзақтығын болжау үшін қолданылып келеді, бұл сот күні аргументінің жалпыланған түрі.

Принципті тексеру

Коперник принципі ешқашан дәлелденген емес, және ең жалпы мағынада дәлелдеу мүмкін емес, бірақ ол физиканың көптеген қазіргі заманғы теорияларында жасырынып жатыр. Космологиялық модельдер көбінесе Коперник принципінен сәл артық жалпылама, космологиялық принципке сүйене отырып құрастырылады, және осы модельдердің көптеген тексерулері Коперник принципін тексеру болып саналады.

Тарихи

Коперник принципі термині пайда болғанға дейін, Жердің, Күн жүйесінің немесе Құс жолының ғаламның ортасында орналасқандығы туралы болжамдар – геоцентризм, гелиоцентризм және галактикоцентризм – жалған екені дәлелденді. Коперник революциясы Жерді Күнді айналатын көптеген планеталардың біріне төмендетті. Өздік қозғалысты Галлей атап көрсеткен. Уильям Гершель Күн жүйесінің біздің дискі тәрізді Құс жолы галактикасының ішінде кеңістікте қозғалатынын анықтады. Эдвин Хаббл Құс жолы галактикасының ғаламдағы көптеген галактикалардың бірі ғана екенін көрсетті. Галактиканың ғаламдағы орны мен қозғалысын зерттеу Ұлы жарылыс теориясына және қазіргі заманғы космологияның барлық негізіне әкелді.

Принципсіз физика

Космологияның стандартты моделі, Ламбда CDM моделі, Коперник принципін және жалпы космологиялық принципти қабылдайды. Кейбір космологтар мен теориялық физиктер бақылау нәтижелерінің мәндерін шектеу үшін, Ламбда CDM моделіндегі белгілі мәселелерді шешуге және қазіргі модельдер мен басқа мүмкін модельдерді ажыратуға арналған сынақтарды ұсыну үшін космологиялық немесе Коперник принциптерінен бас тартатын модельдер жасады. Бұл контексте маңызды мысал – байқалатын үдемелі ғаламды және космологиялық тұрақтыны модельдеу үшін біртекті емес космология. Қазіргі қабылданған қараңғы энергия идеясын пайдаланудың орнына, бұл модель ғаламның қазіргі есептеулерге қарағанда әлдеқайда біртекті емес екенін, ал біз өте үлкен, төмен тығыздыққа ие кеңістікте орналасқанымызды ұсынады. Байқауларға сәйкес келу үшін біз осы кеңістіктің ортасына өте жақын болуымыз керек, бұл Коперник принципіне тікелей қайшы келеді. Космологиядағы Үлкен жарылыс моделі кейде Коперник принципімен және қызыл жылжу бақылауларымен байланыстырылса да, Коперник принципі болмаған жағдайда да Үлкен жарылыс моделінің жарамды болуы мүмкін. Себебі ғарыштық микротолқындық фон, алғашқы газ бұлттары, галактикалардың құрылымы, эволюциясы және таралуы Коперник принципіне тәуелсіз Үлкен жарылыстың пайдасына куәлік етеді. Алайда, ғаламның кеңеюі сияқты Үлкен жарылыс моделінің негізгі қағидалары, Коперник принципі мен бақылаулардан туындағаннан гөрі, Коперник принципіне ұқсас болжамдарға айналады.