Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рома халқының кіші тобы
Subgroup of the Romani people
Кальдераш – рома халқының кіші тобы. Олар дәстүрлі түрде мыс шеберлері және металл өңдеушілер болған, ал сөйлейтін тілдері «Кальдераш романы» деген атаумен біріктірілген рома диалекттерінің тобы, ол Влакс романының кіші тобы болып табылады. Бұл атау бастапқыда дәстүрлі мыс шеберлерінің нақты бір тобын білдіргенімен, қазір бірнеше Влакс тілінде сөйлейтін рома топтарына қолданылады. Осы себепті, Батыс және Шығыс Кальдераш арасында тіл мен мәдениетте айқын айырмашылықтар байқалады, мысалы, Ресейдің шығыс Кальдераштары мен Сербияның батыс Кальдераштары арасындағы ерекшеліктерді қарастырсақ көрінеді. Кейбір ғалымдар ромалық кәсіби топтары мен Үндістанның касталық жүйесі арасында байланыс бар екенін айтады, сонда Кальдераш – лохар кастасының арғы тегі деп есептеледі.
The Kalderash are a subgroup of the Romani people. They were traditionally coppersmiths and metal workers and speak a number of Romani dialects grouped together under the term Kalderash Romani, a sub group of Vlax Romani. Although originally referring to a specific vitsa of traditional coppersmiths, the name Kalderash is now applied to several Vlax Speaking Roma groups. Because of this, significant differences in speech and culture can be seen in Western and Eastern Kalderash populations; as evidenced in the differences between the eastern Kalderash of Russia and the western Kalderash of Serbia. Certain scholars have suggested a connection between occupational Romani subgroups and the Caste System of India; with the Kalderash being described as an ancestral stock of the Lohar caste.
Этимология
Кальдераш (роман тілінде kalderash, румын тілінде căldărari, венгр тілінде kalderás, болгар тілінде калдараш (kaldarash), серб-хорват тілінде kalderaš, украин тілінде 'котляри (Kotlyary) және орыс тілінде кэлдэрары (kelderary)) – бұл кәсіби этноним, түп нұсқасы румын тіліндегі căldăraș (мыс шебер) сөзінен басталады, ол латын тіліндегі caldāria сөзінен туындаған, нәтижесінде олардың кәсібін жөндеушілер ретінде сипаттайды.
The name Kalderash (kalderash in Romani, căldărari in Romanian, kalderás in Hungarian, калдараш (kaldarash) in Bulgarian, kalderaš in Serbo Croatian, 'котляри (Kotlyary) in Ukrainian, and кэлдэрары (kelderary) in Russian) is an occupational ethnonym which descends ultimately from the Romanian word căldăraș (coppersmith) derived from Latin caldāria, in effect describing their trade as tinkers.
Румыния
Кальдераш ромаларының қазіргі Румыния аумағынан шыққандығы және 1800 жылдардың соңында Румынияда құлдық жойылғаннан кейін әлемнің әртүрлі бөліктеріне көшіп барғандығы болжанады, бұл құбылыс «үлкен Кальдераш көші-қоны» деп белгілі. Румынияда әлі шамамен 200 000 Кальдарри тұрады деп есептеледі, бірақ нақты саны белгісіз. Добруджа аймағы Кальдераш халқының негізгі орналасқан жері болып табылады, сондай-ақ Валахия және Румыния-Болгария шекаралық аймақтары да маңызды орталықтар болып есептеледі. Румыния Кальдераштары арасында Кальдераш рома және румын тілдерінде еркін сөйлей білу кең таралған. Румыния Кальдераштарының дәстүрлі әлеуметтік ерекшеліктеріне эндогамия, туысқандық неке және Оңтүстік Трансильвания мен Валахиядағы «Крис» деп аталатын әдет-ғұрып соттары жатады. Олардың дәстүрлі этнонимі – Кальдарри болғандықтан, Кальдераштер қолөнершілер дәстүрімен, әсіресе мыс және қалайы өңдеумен байланысты. Румыниядағы Кальдераш қауымдастықтарының басшысы «Булибаша» деп аталатын басшымен байланысты, оның билігі жергілікті жағдайға қарай әртүрлі деңгейде болады. Румыния Кальдераштары көптеген кіші топтарға (вицци) бөлінеді, мысалы, Солтүстік Добруджадағы Плетоши (Калаидзи) және Чори (Гребенары, Пиептенары), сондай-ақ Оңтүстік Добруджадағы Милитари, Тасманар және Жаплеш. Этностық некелер Грастари, Никулешти, Дудулани, Тасманар, Жаплеш, Лайнеш, Нямкуржа сияқты әртүрлі топтарды ортақ Кальдераш идентитігімен біріктірді.
The Kalderash Roma are hypothesized to originate in the territory of modern day Romania and to have migrated to different parts of the world following the abolition of Slavery in Romania in the late 1800s in a phenomenon known as the great Kalderash migration. There are estimated to be about 200,000 Căldărari still living in Romania, although the exact number is unknown. The region of Dobruja is a major center of Kalderash settlement, as well as, Wallachia and the Romanian Bulgarian border regions. Bilingualism of Kalderash Romani and Romanian is prevalent among the Kalderash of Romania. Traditional societal traits of the Kalderash of Romania include endogamy, cross cousin marriage, and customary courts known as Kris in Southern Transylvania and Wallachia. As revealed by their traditional ethnonym of Căldărari, the Kalderash are associated with a tradition of artisans especially that of copper and tin smithing. The head of Kalderash communities in Romania is associated with a chief known as a Bulibasha that has varying degrees of authority based on their locality. The Kalderash of Romania are further broken down into many different subgroups(vitsi) such as the Pletoshi (Kalaydzii) and Chori (Grebenari, Pieptenari) in Northern Dobruja, as well as in Militari, Tasmanari and Zhaplesh, in Southern Dobruja. Intra ethnic marriages have united various subgroups such as Grastari, Niculešti, Dudulani, Tasmanari, Žapleš, Lajneš, Njamcurja under a common Kalderash identity.
Болгария
Кальдераш – бұл Дасканды рома, Хорахандық рома, Калайджи және Бояшпен бірге Болгарияда өмір сүретін 5 негізгі рома топтарының бірі. 18-ғасырда, әсіресе 19-ғасырда Румынияда құлдық жойылғаннан кейін, Румынияның Валахия және Молдавия княздықтарынан келген ромалар Болгария аумағына енді, бұл оқиға кейбір этнографтар тарапынан «Кальдераш шабуылы» деп аталды. Сонымен қатар, Кальдераштардың көп бөлігі Румыниядан Болгарияға Австро-Венгрия империясы арқылы, Сербиядан өтіп, соңында Болгарияға жетті. Кальдераш – Болгариядағы екінші ірі рома конфедерациясы және 2 негізгі топқа бөлінеді: Ловари және Калайджи, сондай-ақ осы топтардың ішінде «Гребенары», «Бакарджи», «Решетари» сияқты тармақтар бар. Болгариядағы Кальдераштар көбінесе Шығыс православие христиан дінін ұстанады және Кальдераш рома және болгар тілдерінде еркін сөйлейді. Болгария Кальдераштарының дәстүрлі соттары мешере деп аталады. 19-ғасырдың соңында Румынияның бұрынғы Кальдераш құлдары көршілес Сербия және Босния елдеріне қоныс аударды. Олар Кальдераш рома тілінде сөйлейді және көбінесе Банья-Лука және Сараево аймақтарында шоғырланған. Югославия тарағаннан бері көптеген серб және босниялық Кальдераштар өз елдерінде Балқан ромаларына төнетін экономикалық және әлеуметтік қысымнан қашу үшін Ұлыбританияға көшіп кетті.
The Kalderash are one of the 5 main Romani subgroups living in Bulgaria along with the Daskane Roma, Horahane Roma, Kalaydji, and Boyash. During the 18th and especially during the 19th centuries following the abolition of Slavery in Romania, Roma from the Romanian principalities of Wallachia and Moldavia entered the Bulgarian territory in an event coined by certain ethnographers as the "Kalderash Invasion." In addition, a large part of the Kalderash migrated from Romania to Bulgaria through the Austro Hungarian Empire passing through Serbia before finally reaching Bulgaria. The Kalderash are the second largest Romani confederation in Bulgaria and are split up into 2 main subgroups: the Lovari and Kalaydji, as well as, further branches within these subgroups such as "Grebenari", "Bakarjii", "Reshetari", etc. The Kalderash of Bulgaria mostly practice Eastern Orthodox Christianity and are bilingual in Kalderash Romani and Bulgarian. The customary courts of the Bulgarian Kalderash are known as the meshere. During the late 19th century, large migrations of the former Kalderash slaves of Romania to the neighboring countries of Serbia and then Bosnia occurred. They speak Kalderash Romani and are mostly concentrated around Banja Luca and Sarajevo. Since the dissolution of Yugoslavia, many Serbian and Bosnian Kalderash have immigrated to the United Kingdom to escape the economic and social oppression that Balkan Roma face in their home countries.
Ресей мен Украина
Кальдераш ромалары – Ресейде Руска ромаларынан кейін ең көп санды ромалардың бірі. Кальдераш румын княздықтарының және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның басқа аймақтарының аумағынан Румынияда құлдық жойылғаннан кейін, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың алғашқы 30 жылы аралығында Ресей мен Украинаға көшіп келді. Олар Украина мен Ресейде таралып, Бессарабиядан солтүстікке және шығысқа қарай қоныс аударды.
The Kalderash Roma are one of the most populous Romani groups in Russia following the Ruska Roma. The Kalderash migrated from the territory of the Romanian principalities and other parts of Southeast Europe to Russia and Ukraine between the end of the 19th and the first 30 years of the 20th century following the abolition of Slavery in Romania. They spread throughout Ukraine and Russia migrating from Bessarabia to the north and east.
Рома диаспорасы
Францияда Кальдераш ромалары Париждің шығыс жаққа орналасқан қалашықтарында шоғырланған. Олардың 1940 жылдардан бері сол жерге біртіндеп қоныстануы мүмкін деген болжам бар. Монтрей – Париждің шетіндегі қала, Франциядағы ең ірі Кальдераш қонысы. Монтрейдің Кальдераштары алғаш рет 1941 жылы Парижді неміс әскерлері басып алғаннан кейін Францияға келді. Олар әлі де дәстүрлі кәсіптері – мыс және металл өңдеумен айналысып келеді. Кейбір Кальдераштар француз провинцияларында саяхаттап тұрады, бірақ көпшілігі қазір қонысқа жайғасқан. Күнделікті өмірде және экономикалық қызметте рома емес адамдармен үнемі қарым-қатынаста болғанына қарамастан, Кальдераштар француз қоғамында белгілі бір деңгейде көзге түспеуді сақтап, дәстүрлі мәдениетін ассимиляциядан қорқып қана тұрмай, сақтап келеді. 2005 жылы Францияда шамамен 8000 Кальдераш ромасы тұрғандығы есептелді. Кальдераштар – рома халқының ең ірі топтарының бірі және АҚШ-тағы қалалық рома халқының көп бөлігін құрайды. Кальдераштар, әдетте, АҚШ-тағы Мачвая сияқты басқа рома топтарына қарағанда кем бай. Дегенмен, байлық және өркендеу жағынан әртүрлі Кальдераш топтарының арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар. АҚШ-тағы кейбір бай Кальдераш вицилері байлықтың жоғары деңгейіне қол жеткізіп, өздерін төменгі таптағы Кальдераш вицилерінен «таза» санайды. Шығыс Еуропадағы ұлтшыл Кальдераштардан айырмашылығы, американдық Кальдераштар қоғамдық саяси рөлдерді атқаруға немесе өзіне назар аударуға құштар емес; олар батыста кездесетін салыстырмалы көзге түспеуден пайда көреді. Сиэтлдегі Кальдераш рулары туралы зерттеулерге сәйкес, Кальдераш ромалары көбінесе автомобильдерді жөндеу, шатыр жабу, пештерді тазалау және олардың дәстүрлі өмір салтын сақтауға мүмкіндік беретін басқа да уақытша жұмыстар сияқты дәстүрлі көшпелі жұмыстармен айналысады. Кальдераштар Швециядағы ең ірі рома қауымдастықтарының бірін құрайды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында көптеген Кальдераш ромалары Ресейден Швецияға көшіп келді. Кальдераштар елге көшіп келіп, қоныстанған алғашқы және ең көп санды шетелдік рома тобы болды. Швециядағы Кальдераштардың ең көп таралған кәсіптері – қалайы және мыс өңдеу. Швецияның ең танымал Кальдераш тайпаларының бірі – Тайкон тайпасы. Йохан Тайкон – өте білікті мыс және күміс шебері, ол лагерьдегі уақытша шеберханаларда түнгі уақытта металлдан жасалған әсем бұйымдар жасаған, негізінен швед рома қауымдастығы үшін. Ол сонымен қатар Швецияның барлық айманында мыс ыдыстарды жөндеуден және қалаудан да табыс тапқан, бұл оған швед ұлттық ерекшеліктерімен қалыптасып жатқан швед қоғамына қысқа мерзімді қол жеткізуге мүмкіндік берді. Йохан Тайконның қызы Роза Тайкон – Швецияда формальды зергерлік білім алған алғашқы рома күміс шебері болды. Йохан Тайконның тағы бір қызы Катарина Тайкон – белгілі рома белсендісі және азаматтық құқық қозғалысының жетекшісі болды. Швецияда сөйленетін Кальдераш рома диалектісі көбінесе Тайкон Кальдераш деп аталады.
In France, the Kalderash Roma are concentrated in the eastern suburbs of Paris. It is estimated that they have been gradually settling there since at least the 1940s. Montreuil is a town in the fringe of Paris with the largest Kalderash settlement in France. The Kalderash of Montreuil first arrived in France in 1941 following the German occupation of Paris. They still practice their traditional trade as coppersmiths and metal workers. Some Kalderash still travel around the French provinces although most are now sedentary. Despite frequent contact with non Roma throughout their daily lives and economic activity, the Kalderash have managed to keep a degree of invisibility within French society that allows them to practice their traditional culture without fear of assimilation. In 2005, there was estimated to be about 8,000 Kalderash Roma living in France. The Kalderash are the largest subgroup of Romani people and comprise a majority of the urban Roma population in the United States. The Kalderash are generally less wealthy than other Roma groups in the U. S. such as the Machwaya. However, there is considerable variability in the status of the various Kalderash subgroups in terms of wealth and prosperity. Certain wealthy Kalderash vitsi in the U. S. have been able to achieve a higher level of wealth and consider themselves to be cleaner than lower class Kalderash vitsi. Unlike the more nationalistic Kalderash in Eastern Europe, American Kalderash are reluctant to take up any public political roles or bring attention to themselves; benefiting off of the relative invisibility they experience in the west. According to studies done on the Kalderash clans of Seattle, Kalderash Roma generally stick to traditional itinerant jobs such as automobile body repair, roofing, stove cleaning, and other short term jobs that allows them to maintain their traditional lifestyle. The Kalderash form one of the largest Romani communities in Sweden. During the late 19th and early 20th century, many Kalderash Roma from Russia migrated to Sweden. The Kalderash were the first and most numerous foreign Romani group to migrate and settle in the country. The most common occupations of the Kalderash of Sweden were tinning and coppersmithing. One of the most prominent Kalderash clans of Sweden were the Taikon. Johan Taikon was a highly skilled copper and silversmith who would make elaborate metal craft at night in the makeshift workshops of the camps, primarily for use within the Swedish Roma community. He also derived part of his income from mending and tinning copper pots all over Sweden, which gave him brief and momentary access to the exclusionary Swedish society that was being shaped along the particular lines of Swedish national identity. Johan Taikon's daughter, Rosa Taikon, was the first Roma silversmith in Sweden, who pursued a formal jewellery education. Katarina Taikon, also a daughter of Johan Taikon, was a prominent Romani activist and leader in the civil rights movement. The dialect of Kalderash Romani spoken in Sweden is commonly referred to as Taikon Kalderash.
Фольклорлық
Қасиетті Сара, Влак ромалары арасында көбінесе Кали Сара деп белгілі, Кальдераш халқының дәстүрлі дініндегі маңызды қасиетті тұлға. Дәстүрлі Кальдераш рома діні – шактизм мен христиан дінінің қосылысынан пайда болған. Кали Сара индуизмдегі Кали қасиеттісінен шыққан және рома халқының дінін қудалаудан қорқып, оны ашық түрде ұстануына мүмкіндік берген қасиетті болып саналады. Көптеген дәстүрлі ромалар әлі күнге дейін Шакта дәстүрінде Кали Сара арқылы Құдайға дұға етеді. Коммунистік кезеңде Балқан аймағындағы көптеген Кальдераштарға жыл сайын мамыр айында Оңтүстік Францияда өтетін Кали Сараның қасиетті қажылығына, олар "сантана" деп атайтын, баруға тыйым салынды. Қазір Канада, Латын Америкасы және Балқан елдеріндегі Кальдераш ромаларының Кали Сараға құрмет көрсетудің әр түрлі дәстүрлері бар.
Saint Sarah, commonly known as Kali Sara among the Vlax Roma, is an important saint in the traditional religion of the Kalderash. The traditional Kalderash Roma religion involves a syncretism of Shaktism and Christianity. Kali Sara comes from the Hindu Goddess Kali and became a saint as a way for Roma to practice their religion without fear of persecution. Many traditional Roma still pray to God through Kali Sara in the Shakta tradition. During communist times, many Balkan Kalderash were barred from attending the sacred pilgrimage of Kali Sara, known to them as santana, that occurs in Southern France each year during May. Now, the Kalderash Roma of Canada, Latin America, and the Balkans all have their own traditions on how they venerate the saint Kali Sara.
Дін
Кальдераш ромаларының көпшілігі христиан дінін ұстанады, негізінен Шығыс православие, Рим католик және Пентикосталдық дінге сенетін болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Кальдераш қоныстанған елдің басым дінін қабылдаған, мысалы, Румынияда Шығыс православиесін, ал Венгрияда Рим католик дінін ұстанған.
The majority of Kalderash Roma follow Christianity, practicing the Eastern Orthodox, Roman Catholic, or Pentecostal denominations. Historically the Kalderash have followed the majority religion of their host country such as Eastern Orthodoxy in Romania and Roman Catholicism in Hungary.