Кіріспе

Үндістан, Непал және Бангладеш халқының этностық тобы

Этимология

Сантал атауы экзонимнен туындаған болуы мүмкін. Бұл термин Батыс Бенгалияның Мединапур аймағындағы бұрынғы Сильдадағы Саонт халқына сілтеме жасайды. Санскрит сөзі Самант немесе бенгал сөзі Саонт "жазық жер" дегенді білдіреді. Олардың этнонимі – Хор Хопон ("адам баласы").

Шығу тегі

Тілші Пол Сидвеллдің пікірінше, австроазиялық тілдерде сөйлейтін адамдар шамамен 4000-3500 жыл бұрын (б.з.д. 2000-1500 жылдары) Индокитайдан Одиша жағалауына келген. Австроазиялық тілде сөйлейтіндер Оңтүстік-Шығыс Азиядан таралып, жергілікті үнді халықтарымен кеңінен араласты. Археологиялық жазбалардың жеткіліксіздігіне байланысты, санталы тайпасының бастапқы отаны нақты белгісіз. Санталы тайпасының фольклоры олардың Хихириден келгенін айтады, ғалымдар оны Хазарибаг ауданындағы Ахури деп санайды. Олар содан Чота-Нагпур үстірттеріне, одан кейін Жалдаға, Паткумға және, ақырында, Саонтқа ығыстырылды, онда олар тұрақты түрде қоныстанды. Далтонның сөзіне сүйенсек, олар Харвар тайпалық атынан Сантал деп аталды.

Британдық дәуір

18 ғасырдың екінші жартысында Санталдар 1795 жылы тарихи жазбаларда "Соонтар" деп тіркелді. 1770 жылғы Бенгал ашаршылығы кезінде Бенгалдың батыс және оңтүстік-батыс бөліктері, әсіресе Джунгл Махал аймағы, ең ауыр зардап шеккен аймақтардың бірі болды және халық саны күрт азайды. Бұл халық азаюы Шығыс Үндістан компаниясы үшін үлкен кіріс жоғалтуға әкелді. Сондықтан 1790 жылы Тұрақты жерді пайдалану шарты қабылданғанда, Компания жерді өңдеуге шаруаларды іздеді. Британдық шенеуніктердің назары Санталдарға ауды, олар орманды кесіп, тұрақты егіншілікпен айналысуға дайын болды. 1832 жылы Радж Махал төбелерінің үлкен бөлігі Дамин-и-Кох деп белгіленді. Британдықтардың басшылығымен Санталдар Каттак, Дхалбхум, Бирбхум, Манбхум, Хазарибаг аймақтарынан көшіп келіп, осы жерлерді шаруалар ретінде өңдеуге кірісті. Олар британдықтардан темір құралдар, егін тұқымдары мен жұмыс малдарына қарыз алып, әдеттегідей топтасып емес, жеке немесе отбасылық түрде жұмыс істеді. Дамин-и-Кохқа (қазіргі Сантал Паргана) келгеннен кейін, британдықтар Санталдарды бұл аймақта бұрыннан қоныстанған Мал Пахариялардан қорғамады. Мал Пахариялар орманды жоюға қарсы болды, жазықтарды шабуылдаумен белгілі болды және жақында ғана жартылай "бейбіттендірілген" еді. Ақырында, Санталдар жақсы технологиясы мен Пахариялардың партизандық шабуылдарына тойтарыс беру қабілетінің арқасында оларды ығыстырып шығарды. Олар орманды жерлерді тазалап, осы аймақтарда егіншілікпен айналыса бастады. Олардың қоныстануы 1830-1850 жылдар аралығында жүрді: 1830 жылы бұл аймақта бар болғаны 3000 Сантал болса, 1850 жылдары 83 000 Сантал қоныстанды және оны күріш егістік алқаптарына айналдырды. Бұл аймақтан Компанияның кірісі 22 есеге өсуіне әкелді. Алайда, Санталдар егіншілікпен көбірек айналысқан сайын, заминдарлар тарапынан қанаушылыққа ұшырады. Санталдардан өзгеше, британдықтар ынтымақтастықтан гөрі жеке бәсекелестікті бағалады және Санталдардың көпшілігі білетін ауылдық кеңестің салыстырмалы түрде жеңілдікпен келген нормаларынан мүлдем өзгеше, қатаң заң жүйесіне ие болды. Бенгалдың махаджан саудагерлері мен Бихардың баниялары басқа жерден тауар әкеліп сата бастады, ал көптеген Санталдар оларды ерекше деп санап, оларды сатып алу үшін қарызға түсті, көбінесе жерлерін кепілге қойып. Санталдар қарыздарын төлей алмағанда, жер иелері олардың жерлеріне ие болды, ал Санталдар жерсіз шаруаларға айналды. Бания саудагерлері мен басқа да сырттан келгендер Санталдарды брахмандар жүйесінде төмен дәрежелі деп қарастыра бастады. Ақырында, осы қанаушылық әрекеттер, британдық салық саясаты және жемқор салық жинаушылардың салдарынан Санталдардың наразылығы күшейді. 1855 жылы олар Сантал көтерілісі деп белгілі болған Сантал Хул көтерілісін бастады. Сидху мен Канху Мурму басшылық еткен 30 000 Санталдар заминдарларға және олардың өмірін қиындыққа толы еткен басқа да сырттан келгендерге (диккустарға), сондай-ақ британдық билікке шабуыл жасады. Ақырында, 10 000-ға жуық британдық әскер көтерілісті басуға қол жеткізді. Көтерілістің әсері 1857 жылғы Үндістан көтерілісінің әсерімен салыстырғанда көлеңкеде қалғанымен, Сантал көтерілісі Санталдың мақтанышы мен ұлттық санасының өзгеруіне әкелді. Бұл бір жарым ғасырдан астам уақыт өткен соң Үндістан Республикасының тайпалық провинциясы Жарханд құрылғанда расталды. 1858 жылы Британ тажы Үндістанды ресми түрде өз бақылауына алғаннан кейін Санталдар өздерінің үкімет жүйесі мен дәстүрлерін сақтап қалды. Жаңадан құрылған христиан миссиялары білім беруді ұсынды, ал көптеген Санталдар Ассам мен Солтүстік Бенгалдағы шай плантацияларына көшіп барды, олар әлі күнге дейін сол жерде тұрып жатыр. Алайда, көпшілігі бұрынғы өмірін жалғастырды, бірақ олар өркендемеді. Сонымен қатар, Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана жалпы білім кеңінен тарады. 19 ғасырдың соңында Сантал Парғанасынан көптеген Санталдар Бихар мен Солтүстік Бенгалдың Пурния, Малда және Динажпур сияқты аудандарына көшіп барды. Санталдар Сантал Хулдан кейін де қудалауға ұшырады және заминдарлар оларды Солтүстік Бенгалдың көптеген бөліктерін өңдеуге шақырды, олар бұталы жерлерге айналды, ал Санталдар осы жерлерді өңдеуде шебер болды. 1930 жылдары бұл аймақтағы Санталдардың саны екі жүзге жетті. Көпшілігі жалдау ақысы құнарлы ылғалды жерлерге қарағанда арзан болған шалғынды жерлерге қоныстанды. Алайда, олар заминдарлардан ауыр салық төледі және қарыз берушілер, жоғарғы касталар және жалпы бюрократия тарапынан қысымға ұшырады. 1924 жылы Джиту Сардар басшылығымен, Ганди идеологиясының ықпалымен бірнеше Сантал сардарлары элиталық бенгалдықтар мен британдық үкіметтің қанаушылық жүйесіне қарсы наразылықтарды бастады. Санталдар заминдарларға жалдау ақысын төлеуді тоқтатты, салық инспекторларын ұрып-салып, қарыз берушілерге қарсы наразылықтар ұйымдастырды. 1928 жылы Санталдар чаукидари салығын төлеуді тоқтатты және 1929 жылы Такургаонда наразылықтар өткізді. 1932 жылы бірнеше Санталдар Джиту Сардар басшылығымен өз мемлекетін құруға тырысты, бастапқыда Гандидің Рам Раджы негізінде, бірақ ол оларға көмектеспегендіктен Гандини сынады. 1933 жылы Солтүстік Бенгалдың Санталдарының шағымдарын қарау үшін британдық комиссар тағайындалды.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

Сантал қауымы, аймақтың басқа тұрғындары сияқты, Бөлініс кезінде Үндістанның Батыс Бенгалиясы мен Пәкістанның Шығыс Бенгалиясы арасында қалды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Санталдар Үндістандағы жоспарланған тайпалар тізіміне енгізілді. Шығыс Пәкістанда Санталдардың саны көп болатын батыстағы аймақтар болды. Сол жерде және көршілес Батыс Бенгалда Санталдар Тебхага қозғалысына маңызды қолдау көрсетті. Пәкістан армиясы көтерілісті жаншып, көптеген Сантал үйлерін өртеп тастағаннан кейін, олардың көпшілігі Үндістанның Малда қаласына қашып өтті. Батыс Бенгалияның солтүстігіндегі тайпалық шаруалар Сантал коммунистік көшбасшысы Жангал Сантал басқарған Нақсалбари көтерілісіне қатысты. Кедейлік геваристік идеяларға негіделген Наксалиттік бүлікке алып келді, ол көбінесе "Қызыл дәліз" деп аталады. 2000 жылы Бихардан Жарханд бөлінгеннен кейін Сантал Парғанасы штаттың жеке әкімшілік бөлімі болды.

Қоғам

Сантал қоғамының негізі – «аға-іні» (боеха) мен «қонақ» (пера) арасындағы айырмашылық, бұл Орталық және Шығыс Үндістанның көптеген басқа тайпалық қоғамдарында да кездеседі. Бір әкенің балалары (кейде атасының), nij boeha деп аталады, көбінесе біріне-бірі жақын тұрып, көршілес жерлерге ие болады. Сингхумда «бір үйдің адамдары» (мит орак хор) деп аталатын ең жақын туыстық байланыстағы адамдар бір-бірімен неке қия алмайды және бір құдайға құлшылық ете алмайды, себебі «үй» – барлық отбасылардың тегінен тараған ортақ ата-бабаны білдіреді. Тек мит орак хор некелері ғана қатты айыпталады. Басқа бір туыстық байланыс – руға мүшелік, ол экзогамиялық. Туыстықтың үшінші түрі – фул, басқа этностық топтардың мүшелерімен ритуалдық достық. Фул ағайындарының балалары бір-бірін ағайынды санайды және үйлену, жерлеу сияқты өмірлік оқиғаларда бір-біріне перә ретінде қатысады. Олар қиын жағдайларда да көмектеседі. Туыстық байланысы жоқ адамдарды пера, яғни қонақтар деп атайды. Сантали қоғамына сіңген жергілікті Кармакар, Махали немесе Лохар сияқты қауымдарды қоспағанда, сантали тілінде сөйлейтін болмаған басқа қауымдардың мүшелері бұл топтан мүлдем шығарылады. Осы қарым-қатынастағы адамдар неке қия алады және үлкен мерекелерге қонақ ретінде қатыса алады. Неке арқылы туысқандар, болғанмен перә, өмірлік оқиғаларда ерекше рөл атқарады. Әйелдер перға келгенде арнайы қарсы алу рәсімдерін орындайды. Неке арқылы туысқандардың екі түрлі байланысы болуы мүмкін: бала, яғни әкелерінің арасындағы қарым-қатынас, немесе саят, яғни жұбайлардың әпке-бауырлары арасындағы байланыс. Сантал қоғамында әлеуметтік жіктелу деңгейі төмен және жақын орналасқан касталық индуистік қоғамға қарағанда теңдікке бейім, бірақ статустық айырмашылықтар бар. Сантал қоғамында адамдармен қарым-қатынас жасағанда ең маңызды көрсеткіш – олардың маранг («үлкен») немесе худин («кіші») мәртебесі. Бұл мәртебе туыстық байланыс арқылы анықталады: мысалы, егер біреу әкесінің ағасының ұлымен сәлемдессе, онда ол жасына қарамастан кіші болып саналады. Сол сияқты, егер біреу ағасының әйелімен сәлемдессе, әйелі маранг болады. Алайда, туысы жоқ жат адамдар мен қонақтар үшін маранг немесе худин мәселесі жасқа қарай шешіледі. Сантали тілінде сәлемдесу (god) өте маңызды және перә келгенде үйдің ауласында жасалады. Сәлемдесу жынысқа және сәлемдесуші кіші немесе үлкен екендігіне қарай өзгереді. Худиннің сәлемдесу рәсімдері құрмет көрсетуді («жұмба» - добок' жохар) қамтиды, ал маранг осы құрметті «қабылдайды». Бұл сәлемдесуді асығыс жасауға болмайды және балаларға оны дұрыс орындауды кішкентай кезінен үйрету қажет. Алайда, худин-маранг айырмашылығы фул мен балаға қатысты емес, олар бір-бірін марангпен сәлемдескендей сәлемдеседі. Санталдардың «пари» деп аталатын тотемистік рулары да бар. Бұл 12 ру екі санатқа бөлінеді: 7 үлкен және 5 кіші. Үлкен рулар алғашқы еркек пен әйелдің 7 ұлы мен қызынан тараған деп есептеледі және үлкендік тәртібімен: Хансда (қаз), Мурму (Нилгай), Маранди (Ишаэмум ругосум), Киску (балықшыл құс), Сорен (Жұлдыздар шоқшасы), Хембрам (бетел пальмасы) және Туду (бірқазан). Кіші рулар: Баскей (ескі күріш), Бесра (қаршыға), Чауре (кеске), Паурия (көгершін) және Донкер. Үлкен рудың мүшелері кіші рудың мүшелерімен неке қия алмайды, сондай-ақ Маранди мен Киску арасындағы неке сияқты тыйым салынған некелер де бар. Сонымен қатар, Бесралар төмен мәртебесіне байланысты кейде басқаша қаралады, бірақ некеден басқа жағдайларда олар әлеуметтік өмірде рөл атқармайды. Рулар өз рулық тотеміне зиян келтіруден де сақтануға тырысады, себебі оларға жамандық тиюі мүмкін. Санталдардың тағы бір маңызды әлеуметтік ұйымы бар, ол құнты немесе Оңтүстік Чота Нагпурда густи деп аталады. Бұл термин жақын жерде тұратын, бірнеше ұрпақтан аспайтын ортақ ата-бабаның ұрпақтарын білдіреді. Хунти ата-бабасының ерекше белгілерімен танылады, мысалы, поэта, ғибадатта көкіректеріне жіп тағатын адамдар. Көп жағдайда густидің барлық адамдары өздерінің ата-бабалары тұрған ауылда тұрады, бірақ кейбір мүшелері көршілес ауылдарға көшіп кеткен болуы мүмкін.

Фестивальдар

Сохрай – Сантал қауымының басты мерекесі. Одан бөлек, Баха, Карам, Дашайн, Сакрат, Махмор, Рундо және Магсим де маңызды мерекелер болып саналады. Олар осы мерекелерде көптеген билерін екі барабанмен – Тамак пен Тумдакпен сүйемелдейді. Шадар-бадар – Сантал қуыршақ театры деп те аталатын халықтық өнер түрі. Онда кішкентай қозғалыссыз қорапта орналасқан ағаштан жасалған қуыршақтар қолданылады, ол сахна қызметін атқарады. Ауыл ішіндегі мәселелерді манжи басқаратын ауылдық кеңес шешеді. Сантал үйлерінің қабырғаларында жануарлардың, аң аулау сахналарының, билердің және геометриялық өрнектердің ою-өрнектері бейнеленген. Сантал қалыңдықтеріне арналған паланкин де әдемі өрнектелген. Келін мен күйеудің некеге тұруға міндеттілігі жоқ. Осы кезде жог маджи ауылда қалып, келіннің әкесіне барлық ақпаратты береді: қандай қалың мал сұраған дұрыс және неке қысқа уақытта аяқталуы мүмкін бе деген мәліметтерді анықтау үшін. Келісімге келгеннен кейін тойлар басталады және мерекелік ішімдік түнгі уақытқа дейін жалғасады. Біраз уақыттан кейін күйеудің туысы және күйеу ауылының жог маджиі қалың малды келін отбасына тапсырады. Кесимек арқылы жасалған некелерде рәсім өте аз болады: Сантал қоғамы некеге қатысты рөлдерді анық белгілейді және жұбайлардың таңдауы құрметтеледі. Отбасылар шешімдерді қарсылық емес, келісім рухында қабылдайды, ал неке бүкіл ауыл үшін де, жұбайлар үшін де маңызды болып саналады. Бұл игі рухтар ауыл, үй, ата-бабалар және тайпа деңгейінде әрекет етеді, сондай-ақ ауру тудыратын және ауыл шекараларында, тауларда, суда, жолбарыстарда және орманды мекендейтін зұлым рухтармен бірге болады. Бонганың бірнеше санаттары бар: ең маңыздылары Маранг Бурумен тығыз байланысты және барлық Санталдар оларға табынады. Оларға Маранг Буру бонгасы, Жахер Эра бонгасы және Госаэ Эра бонгасы жатады. Басқа бонгалар, олар аз күшті деп есептеледі, ауылдың маңызды адамдарының рухтары, олар кейіннен құдайлыққа ие болған. Тағы бір бонгалар класы бар, олар зұлымдық әкелушілер ретінде қорқыныш тудырады. Бұл рухтарды діни қызметкер емес, оджа деп аталатын емші бауыры тыншытады. Қазіргі кезде осы зиянды бонгаларға сенім қазіргі заманғы медицина ғылымының енуіне байланысты азайып барады. Зұлым бонганың жеке атауының болмауы көптеген ерте колониялық ғалымдарды Сантал дінін зұлым рухтарды қанағаттандыруға немесе бонганы тек зиянды деп көрсетуге мәжбүр етті. Алайда бонганың өзі әлемдегі табиғаттан тыс күшті білдіреді және жақсылыққа немесе жамандыққа ешқандай қатысы жоқ. Сонымен қатар, бұл бонгалар нақты заттарды емес, сол заттарды басқаратын немесе олармен байланысты көзге көрінбейтін күшті білдіреді. Сантал жаратылыс мифінде бастапқыда әлем судан тұрған, ал Маранг Буру мен басқа кіші құдайлар жалғыз тұрғындары болған делінеді. Кейбір рухтар адамдар жасауға рұқсат сұрағанда, Маранг Буру Малан Будхиден адам денесін жасауды өтінді. Ол сәттілікке жеткеннен кейін, Маранг Буру оған қора төбесіндегі адам рухтарын пайдалануды тапсырды. Ол адам рухына жете алмады, оның орнына құс рухын алды. Маранг Буру рухтарды денелермен біріктіргенде, олар ұшып кетіп, ұя салуға орын іздеді. Маранг Буру жер бетіне жерді әкелетін ешкімді таба алмады, сондықтан тасбақа ерікті болып, Жерді өзінің арқасына тигізді. Содан кейін екі құс ұл мен қыз тудырып, оларды Пилчу Харам және Пилчу Будхи деп атады. Осы екеуінің жеті ұлы мен жеті қызы болды, бірақ көп ұзамай жұбайлар айтысып, ажырасып кетті. Пилчу Харам мен оның ұлдары ұлы аңшылар болды, және бір күні қыздарына кездесті, олар қызға айналып, танылмайтын болды. Олар танысып, махаббатқа түсті. Ұлдарын іздеп жүрген Пилчу Харам қарт әйелді тауып, от сұрады, одан әңгімелескеннен кейін ол әйелі екенін білді және онымен татуласты. Тағы бір нұсқада Пилчу Буди қыздарының жоғалып кеткеніне көзі жетіп жылап жатқаны айтылады, бірақ Маранг Буру олардың аман-есен екеніне сендіріп, күйеуімен татуласуға алып келді. Ұлдары олардың өз әпкелеріне үйленгенін білгенде, қатты ашуланып, егер Маранг Буру оларды үңгірге жасырмаса, ата-аналарын өлтірер еді. Осы жеті жұптың балалары Сантал тайпаларының түп аталары болды. Сантал ауылының ерекшелігі – ауылдың шетінде қасиетті тоғай (жахер деп аталады), онда көптеген рухтар тұрады және жыл сайынғы фестивальдер өтеді. Маджхи таны, яғни бас діни қызметкердің үйінің сыртындағы сабанмен шатыры қапталған жер үйіндісінде, маджхи ата-бабаларының рухтары тұрады. Жаз айларында су құйылған құмыраны сол жерге қойып, рухтар су іше алады. Осы жерде ауылдың ең маңызды шешімдері, соның ішінде сот үкімдері қабылданады. Жылдық ауыл шаруашылығымен байланысты рәсімдер, сондай-ақ туған кезде, некеде және қайтыс болғанда өмірлік рәсімдерге рухтарға тілектер мен құрбандықтар, әдетте құстардың құрбандығы кіреді.

Табыс статусы

Сантал халқы Конституция бойынша тек Бихар, Джаркханд, Батыс Бенгал, Одиша және Трипура сияқты Бесінші кестедегі аудандарда ғана Жадты Тектес (Scheduled Tribes) деп танылады. Бесінші кестедегі аймақтардан Алтыншы кестедегі аймақтарға, әсіресе Ассамға, британдық үстемдік кезінде шай плантацияларында жұмыс істеу үшін көшіп келген санталылар Жадты Тектес саналмайды. Олар Ассамда Басқа Артта Қалған Топ (Other Backward Class) ретінде жіктеледі, ал қалған халқы басқа штаттарда тұратын болса, жалпы халықтың құрамына кіреді. Жадты Тектес тізіміне қосылуға тиісті штаттар мен тайпалық белсенділер ұйымдары, мысалы, Ассамның Тайпалық Ұйымдар Координациялық Комитеті (CCTOA) қарсылық білдірді. Бұл ұйым санталылар мен тағы 40 көшіп келген тайпалық қауымдастықтарға Жадты Тектес мәртебесі берілсе, штаттың "ірі тайпалары" – жергілікті халықтың мүмкіндіктері шектеледі деп опасызданып отыр.

Діндік мәртебесі

Сантал халқы табиғатқа табынуға сенеді, ал олардың қасиетті орны индустар ғибадатханаларынан өзгеше, Сарна деп аталатын қасиетті тоғайларда орналасқан. Олар құдайларын құрметтеу үшін жануарларды құрбан етеді және ет жейді, оның ішінде сиыр мен шошқа етін де қабылдайды, бұл индуизмде көбінесе тыйым салынған амал. Сондықтан олар өзін индуизм емес, Сарна дінінің жақтастары деп есептейді. Дегенмен, Сарнасизм мен индуизм арасында идеология, сенім, мәдениет және дәстүрлер ортақ.