Үндістанның Тода тайпасы: Традициялар мен демографиялық өзгерістер

Кіріспе

Тамил Наду, Үндістан этносы.

Дәстүрлі Тода қоғамында бауырлас полиандрия кең таралған, бірақ қазір бұл әдет толығымен тоқтатылды, сондай-ақ қыз бала өлтіру де тоқтатылды. 20 ғасырдың соңғы тоқсанында Тода жайылымдарының бір бөлігі сырттан келгендердің егіс шаруашылығына пайдалануы салдарынан жоғалды.

Халық саны

М. Б. Эменоудың 1984 жылғы мәліметтері бойынша, Тода халқының Индияның кезекті онжылдық санақтары бойынша көрсеткіштері: 1871 (693), 1881 (675), 1891 (739), 1901 (807), 1911 (676) (748-ден түзетілген), 1951 (879), 1961 (759), 1971 (812). Оның пікірінше, бұл деректер «700 мен 800 арасындағы көрсеткіш нормаға жақын болуы мүмкін деген қорытындыға келтіреді, ал екі жаққа да болатын ауытқулар бір жағынан жұқпалы аурулар мен одан кейінгі жай қалпына келу (1921 (640), 1931 (597), 1941 (630)) болса, екінші жағынан екі рет санаудың қателігінен (1901 және 1911 жылдардағы санақ қызметкерлерінің ұсынысы бойынша, сондай-ақ мүмкін 1951 жылғы санақта да) болуы мүмкін. Сандардың нақтылығына әсер ететін тағы бір фактор – әртүрлі санақшылардың христиан тодаларын санауға кіргізуі немесе кіргізбеуі. 700 мен 800 арасындағы көрсеткіш беру өте субъективті және қазіргі және болашақ уақытта пессимистік болуы мүмкін, себебі қауымға қатысты денсаулық сақтау шараларының нәтижесінде туу көрсеткіші артып, халық санының да өсуі күтілуде. Дегенмен, қауымның азайып бара жатқаны туралы бұрынғы болжамдар тым пессимистік болды және олардың негізі болмаған болуы мүмкін».

Мәдениет және қоғам

Тодалар коталармен этникалық және тілдік жағынан ең жақын туыс.

Киім-кешек

Тода киімі бір бөлік матадан тұрады, ол ерлер үшін дхоти үстінен оралып киіледі, ал әйелдер үшін шалмен бірге юбка ретінде киіледі.

Экономика

Олардың жалғыз мамандығы – мал өсіру және сүт өнімдерін өндіру. Бұқа сүтін сақтау үшін қасиетті сүт өңдеу орындары салынады.

Неке

Олар бір кезде бауырластық полиандрияны қабылдаған, яғни әйел бір отбасының барлық бауырларына үйленген, бірақ қазір бұл практика тоқтатылды. Мұндай некелерден туған барлық балалар ең үлкен бауырдан тараған деп есептелген. Әйелдер мен еркектер арақатынасы шамамен үшке бес дейін. Бұл мәдениетте тарихи түрде қыз балаларды өлтіру болған. Тода тайпасында отбасылар жұбайлар үшін келісімшартты балалық неке рәсімдейді.

Үйлер

Тодалар мундс деп аталатын шағын елді мекендерде тұрады. Тода үйлері – доглес деп аталады, олар сопақша, бесбұрышты пішіндес және жылжымалы есігі бар. Бұл жылжымалы есік үйдің ішіне орналастырылып, екі мықты қазыққа бекітіледі, осылайша оны оңайрақ алға-артқа жылжытуға болады. Доглес үйлері әдетте 3 метр биіктікте, 5 метр ұзындықта және 3 метр енінде болады. Олар бамбуктан салынып, ратанмен байланыстырылып, сабанмен жабылады. Жұқа бамбук таяқтары үйге дөңгелек пішін беру үшін иіліп орнатылады. Осы қаңқаның үстіне жіңішке бамбук таяқтары (раттан) тығыз және параллель етіп байланады. Одан кейін құрғақ шөп қабаттап салынып, шатыр жабылады. Әр үйдің айналасы бос тастармен қоршалады. Үйдің алдыңғы және артқы жағы көбінесе өңделген тастардан (көбінесе граниттен) тұрады. Үйдің алдында шамамен 1 метр ені және 3 метр биіктігі бар кішкентай кіреберіс бар, одан ішке кіру үшін иіліп өтуге тура келеді. Бұл ерекше кішкентай кіреберіс – жабайы жануарлардан қорғану үшін жасалған. Үйдің алдыңғы бөлігі Тода өнерінің элементтерімен, тасқа салынған суреттермен безендірілген.

Тағам

Тодалар вегетариандықтар, ет, өнім бере алатын жұмыртқалар мен балық жемейді. Бұқаларды қасиетті сүтханада сауатын, онда дін қызметкері/сүтші олардың сыйлықтарын да өңдейтін. Бұқа сүті әртүрлі түрде қолданылады: май, айран, йогурт, ірімшік және таза ішіледі. Күріш – сүт өнімдері мен карримен желетін негізгі тағам.

Дін

Барлық діни өмір мен амалдар құдайлар пантеонынан бастау алады. Осы пантеонның басында Токиси құдайы мен жер асты әлемінің құдайы Өн тұрады. Бұл екі құдай көптеген діни ғұрыптар мен дәстүрлердің негізін құрайды, бірақ әрбір Тода руының өзіндік нòдрочиі бар – Тодалар мен құдайлар бірге болған кезде сол рудың билеушісі саналған құдай. Барлығында 1600-1800 құдай бар. Тода дініне сүйенсек, Өн мен оның әйелі Пинаркүр Нилгири тауларының бір бөлігі – Кундаларға келіп, бір жағынан екінші жағына дейін темір жолақты орнатқан. Өн бір жақта тұрып, жерден бұқаларды шығарған, олар қасиетті бұқаларға айналған. Пинаркүр екінші жақта тұрып, қарапайым малға айналатын бұқаларды шығарған. Алғашқы Тода адамы да жерден шығып, Өн шығарған соңғы бұқаның құйрығынан ұстап, оны тартып шығарған. Содан кейін ол адамнан қабырға алып, алғашқы Тода әйелін жаратқан. Олардың туған жеріндегі таулар мен төбелер олардың дінінің маңызды бөлігін құрайды, себебі бұқа малдары үшін шөптің маңызы зор және төбелер құдайлардың мекені деген сенім бар. Құдайлар Тодаларды жаратудан бұрын тауларда мекендеген, ал арнайы жиналыстар бір төбеде өткен деген сенім бар. Әрбір құдайға байланысты төбеде тас шеңбер – пун орналасқан. Бұл шеңберлерді кім салғаны белгісіз, бірақ тас ескерткіштермен байланысты дәстүрлердің жоқтығынан Тодалар салған сияқты емес. Тода діни дәстүрі бұқа шаруашылығымен тығыз байланысты. Сүт өндірісінің барлық кезеңі – күндізгі екі рет сауудан бастап, май шығаруға дейін, мал жайылымдарының маусымдық ауысуынан, құрғақ жайылымдарды өртеуден және малға тұз беруге дейін ғұрыптасқан. Сүт зауыттары Тода дінінде ғибадатхана рөлін атқарады. Сүт зауыттарында бұқа сүті екі сапаға бөлінеді: төмен сапалы сүт – тарвали және жоғары сапалы сүт – кудрпали. Тарвали немесе кудрпали өндіруге қабілетті бұқалардың арасында ешқандай айырмашылық жоқ, тек кудрпали жасау үшін қолданылатын бұқаларға кигізілетін қасиетті қоңырау ғана бар. Сонымен қатар, Тодалар ғұрыптық бұзау құрбандығын жасауға көшкен. Бұл ғұрыптың бастауы құдай Квотоның құдайларды алдап, сойылған бұзаудың етін жеуге мәжбүрлеген оқиғасына байланысты. Содан бері бұл рәсім жыл сайын өткізіліп келеді. Тода дініндегі жерлеу рәсімі батыстық жерлеу рәсімдерімен салыстырғанда әлдеқайда тойлы. Марқұмдар өлгеннен кейінгі әлемге бірге баратын сойылған бұқамен бірге дайындалады. Бұл процеске арналған бұқалар сойылатын жерге қуалап жеткізіліп, сойылады, бұл еркектерге өз батылдығын көрсетуге мүмкіндік береді. Адамдар мерекелік шаралар мен билерге ең жақсы киімдерін киіп жиналады. Тода дінінде болжау да бұқаға байланысты әдет-ғұрыптардан бөлек қарастырылады. Болжаушылар жұп болып жұмыс істейді және Тода ауылдарында болған бақытсыздықтарды, мысалы, сүт зауытының өртенуін түсіндіреді. Мұның себебі, түсіндіруді сұраған адам қандай да бір құқық бұзушылық жасаған немесе сиқыршы бақытсыздыққа себеп болған болуы мүмкін. Егер адам құқық бұзса, болжаушы оның құқық бұзушылығын өтеу үшін рәсім немесе дұға жасайды. Ал егер сиқыршы болса, болжаушы бақытсыздыққа себеп болған сиқыршыны анықтайды. Сиқыршылық және сиқыршылар туралы ақпарат Тода мәдениетінде шектеулі, себебі бұл тыйым салынған практика болып көрінеді. Алайда, сиқыршылық әкеден балаға беріліп отыратын отбасылық дәстүр деп есептеледі. Тода сиқыршылығынан Тодалардың өзі де, Бадағайлар сияқты басқа тайпалар да қорқады. Тода діні жоғары санаттағы адамдарды қасиетті сүтшілер ретінде жоғарылатып, оларға қасиетті сүт зауытының діни қызметкерлері ретінде қасиетті мәртебе берді. 1922 жылы сэр Джеймс Фрейзердің айтуынша (төмендегі «Алтын тармақтан» алынған цитатаны қараңыз), қасиетті сүтші қызметте болған кезде көпірлерден өтуге тыйым салынды. Ол өзендерді жаяу немесе жүзіп өтуге мәжбүр болды. Халыққа аяқ киім немесе аяқ жамылғысын киюге тыйым салынды. Тода ғибадатханалары индуистік ғибадатханалардан ерекшеленеді және тастармен қапталған дөңгелек шұңқырда салынған. Олар сыртқы келбеті мен құрылысы жағынан Тода үйлеріне ұқсас. Әйелдер ғибадатхана ретінде белгіленген осы үйлерге кіруге немесе жақындауға рұқсат етілмейді.

Toda religious life and practices stem from a pantheon of gods. The heads of this pantheon are the goddess Tökisy and the god of the underworld Ön. These two deities form the basis of many religious practices and rituals, but each Toda clan has their own nòdrochi, a deity seen as that clan’s ruler during the time that the Todas and gods lived together. In total, there are between 1,600 and 1,800 gods. According to the Toda religion, Ön and his wife Pinârkûrs went to a part of the Nilgiri hills, known as the Kundahs, and set up an iron bar from one end to the other. Ön stood at one end and pulled buffalos out from the earth, which became the sacred buffalos. Pinârkûrs stood on the other end, and she pulled out the buffalos that would form the ordinary herd. The first Toda man also came from the earth, holding onto the tail of the last buffalo Ön pulled out. He then pulled out a rib from the man and created the first Toda woman. The mountains and hills of their home region are a large part of their religion for two reasons: the importance of grass for buffalo herds and the belief that the hills are the homes of the gods. There is a belief that the gods lived on the hills prior to the creation of the Todas, and that special meetings would take place on a single hill. Each hill associated with a god features a stone circle called a pun. It is unknown who created the puns, but it seems that the Todas did not due to their lack of traditions associated with the stone monuments. Toda religious tradition is directly tied to the buffalo herding practices. Every part of the dairy process is ritualized including “the twice daily milking and churning of butter to the great seasonal shifting of pastures, the burning over of the dry pastures, and the giving of salt to the herd.” Dairies take up the role of temples in Toda religion. At the dairies, the milk of the buffalos is separated into two qualities: low grade milk, called tarvali, and high grade milk, called kudrpali. There is not a distinction between what buffalos can produce tarvali or kudrpali other than a sacred bell worn by buffalos used to make kudrpali. Additionally, the Todas practice ritual calf sacrifice. The practice is derived from a story where the god Kwoto tricked the gods into eating the flesh of a slain buffalo calf. Since then, this ceremony has taken place every year. Funerals in the Toda religion are far more celebratory compared to western funerals. The dead are prepared with slaughtered buffalo to accompany them to the afterworld. The buffalos for this process are chased and captured before slaughter as an opportunity for the men to demonstrate their prowess. People also gather in their best clothes for festivities and dancing. In Toda religion, divination exists as a separate entity from the buffalo centric practices. Diviners work in pairs and explain misfortunes that have occurred in the Toda villages like the burning down of a dairy. The reasons typically would be that the one seeking explanation committed some offense or that a sorcerer caused the misfortune. In the case of one committing an offense, the diviner would offer a ritual or prayer to make amends for their offense. In the case of a sorcerer, the diviner would identify which sorcerer cast the spell that caused the misfortune. Information about sorcery and sorcerers is limited as it seems to be a taboo practice in Toda culture. However, sorcery is believed to be a familial practice that is passed down from father to son. Toda sorcery is feared by the Todas themselves as well as other tribes like the Badagas. The Toda religion exalted high class men as holy milkmen, giving them sacred status as priests of the holy dairy. According to Sir James Frazer in 1922 (see quote below from Golden Bough), the holy milkman was prohibited from walking across bridges while in office. He had to ford rivers by foot, or by swimming. The people are prohibited from wearing shoes or any type of foot covering. Toda temples are distinct from Hindu temples and are constructed in a circular pit lined with stones. They are similar in appearance and construction to Toda huts. Women are not allowed to enter or go close to these huts that are designated as temples.

Тіл

Тода тілі дравид тілдер отбасының құрамына кіреді. Бұл тіл типологиялық тұрғыдан ерекше және фонетикалық жағынан күрделі. Тіл білімі мамандары Тода тілін (соседті Кота тілімен бірге) тарихи прото-Оңтүстік дравид тілдер отбасының Оңтүстік тармағының мүшесі деп санайды. Тода тілі Оңтүстік дравид тілінен Kannada тілінен кейін, бірақ Malayalam тілінен бұрын бөлініп шықты. Қазіргі лингвистикалық тұрғысынан алғанда, Тода тілінің ерекшелігі – басқа Оңтүстік дравид тілдерінде кездеспейтін (Кота тілінде шамалы дәрежеде болса да) синтаксистік және морфологиялық ережелердің өте көп болуынан туындайды.

Мәдениет

Технологияның басқа халықтармен мәжбүрлі байланысы тодалардың өмір салтына көп өзгерістер әкелді. Бұрын олар негізінен мал өсірумен айналысқан халық болған, бірақ қазір олар көбірек ауыл шаруашылығы және басқа да жұмыстарға белеңдеп жатыр. Бұрын олар қатаң вегетариандықтар болған, ал қазір кейбіреулері ет жейді. Көптеген тодалар дәстүрлі ерекше үйлерін бетон үйлерге алмастырғанмен, 21-ші ғасырдың басында дәстүрлі шатырлы үйлерді салуға бағытталған қозғалыс пайда болды. 1995 жылдан 2005 жылға дейін осы үлгіде қырық жаңа үй салынды, сондай-ақ көптеген тода қасиетті сүт жинау орындары жөнделді. Әрқайсысының айналасында тар тас шұңқыр бар, ал кішкентай есігі ауыр таспен жабылады. Оған тек қана дін қызметкері кіре алады. Ол қасиетті бұқа сүтін сақтау үшін қолданылады.

Тігу

Географиялық көрсеткілер тіркеушісі осы ерекше кестелеу өнеріне географиялық көрсеткіш статусын берді, бұл өнер ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан тәжірибе. Бұл статус Toda кестесінен жасалған өнімдердің біркелкі бағалануын қамтамасыз етеді және өнердің сапасыз көшірмелерінен қорғайды.