Тентек тоқу өнері: Оңтүстік-Шығыс Азияның дәстүрлі матасы

Кіріспе

Дәстүрлі теңіз Оңтүстік-Шығыс Азия тоқыма матасы

Сонгкет немесе сунгкит – Бруней, Индонезия, Малайзия және Сингапур елдерінің брокат тоқымаларының тобына жататын мата. Ол жібек немесе мақтадан қолмен тоқылады және алтын немесе күміс жіптермен күрделі өрнектермен безендіріледі. Металл жіптері мата фондық бөлігінен көрініп, жылтыраған әсер тудырады. Тоқу процесінде металл жіптер жібек немесе мақта жіптерінің (бойлық) арасына қосымша жіп тоқу техникасы арқылы енгізіледі. Сонгкет көбінесе Шривиджая империясымен байланысты, осы империя Сонгкет дәстүрінің бастауы саналады. Көптеген танымал Сонгкет түрлері бұрын Шривиджая билігінде болған аймақтармен тығыз байланысты, соның ішінде Шривиджая империясының астанасы болған деп саналатын Палембанг (Индонезияның Оңтүстік Суматрасы). Палембангтан басқа, Суматрадағы Пандай Сикк, Силунгканг, Кото Гаданг және Паданг сияқты Минангкабау (Батыс Суматра) аймақтары да Сонгкет өндірісінде ерекше көзге түседі. Суматрадан тыс, Сонгкет Бали, Ломбок, Самбас, Сумба, Макассар, Сулавеси және Индонезияның басқа да аймақтарында өндіріледі. Шривиджая империясының тарихи факторлары, сауда және әртүрлі некелердің нәтижесінде Сонгкет теңіз Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында, әсіресе Индонезияға жақын елдерде – Бруней, Малайзия және Сингапурда кең таралды. Оңтүстік Суматрадағы Бумиаю ғибадатханасының мүсіндерін зерттеу нәтижесінде, Сонгкеттің Оңтүстік Суматра халқы VIII ғасырдан бері, Шривиджая Палембангта орналасқан кезден бастап кигені анықталды. Бұл мүсін Муси өзеніне құятын Лематанг өзенінің жағасындағы Бумиаю ғибадатханасының археологиялық қазбаларында табылған, ол Палембангтен батысқа қарай 120 шақырым қашықтықтағы Тана Абанг ауданы, Пенокал Абаб Лематанг Илер аймағында орналасқан. Индонезияда бес Сонгкет дәстүрі Индонезияның Білім және мәдениет министрлігі тарапынан Материалдық емес мәдени мұра ретінде танылды: 2013 жылы тағайындалған Палембанг және Самбас Сонгкеттерінің дәстүрлері; 2014 жылы тағайындалған Батыс Суматраның Пандай Сик Сонгкеті; 2018 жылы тағайындалған Балидің Бератан Сонгкеті дәстүрі; және 2019 жылы тағайындалған Батыс Суматраның Силунгканг Сонгкеті дәстүрі. 2021 жылы ЮНЕСКО (Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы) Малайзияның Сонгкетін Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі ретінде ресми түрде мойындады.

Songket or sungkit is a tenun fabric that belongs to the brocade family of textiles of Brunei, Indonesia, Malaysia, and Singapore. It is hand woven in silk or cotton, and intricately patterned with gold or silver threads. The metallic threads stand out against the background cloth to create a shimmering effect. In the weaving process the metallic threads are inserted in between the silk or cotton weft (latitudinal) threads in a technique called supplementary weft weaving technique. Songket is often associated with the Srivijaya Empire as the origin of the songket tradition, several types of popular Songket can not be separated from locations that were once under Srivijaya rule, one of the dominant locations which is also believed to be the capital of the Srivijaya Empire in the past, namely Palembang, which located in South Sumatra, Indonesia. Besides Palembang, several areas in Sumatra are also the best in class Songket producing locations, which include areas in Minangkabau or West Sumatra such as Pandai Sikek, Silungkang, Koto Gadang, and Padang. Outside of Sumatra, songket is also produced by regions such as Bali, Lombok, Sambas, Sumba, Makassar, Sulawesi, and other areas in Indonesia. Due to the historical factors of the Srivijaya Empire, trade, and mixed marriages, Songket has also become popular in the Maritime Southeast Asia region, especially in countries around Indonesia such as Brunei, Malaysia, and Singapore. Based on the analysis conducted on the statues at the Bumiayu temple, South Sumatra, it can be seen that songket has been worn by the people of South Sumatra since the 8th century CE, when Srivijaya was based in Palembang. This statue was found at the Bumiayu Temple Archaeological Site which is located on the downstream bank of Lematang River which empties into Musi River, precisely in Tanah Abang District, Penukal Abab Lematang Ilir Regency approximately 120 km to the west of Palembang City. In Indonesia, five songket traditions are recognised as Intangible Cultural Heritage by the Indonesian Ministry of Education and Culture. They are songket traditions of Palembang and Sambas, both appointed in 2013; Pandai Sikek songket of West Sumatra, appointed in 2014; songket tradition of Beratan, Bali appointed in 2018; and Silungkang songket tradition of West Sumatra, appointed in 2019. In 2021, UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) officially recognized Songket Malaysia as a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity.

Этимология

"Сонгкет" термині малай тіліндегі "сунгкит" сөзінен туындаған, ол "ілу" дегенді білдіреді. Бұл сонгкет тоқу әдісіне сілтеме жасайды: жіптерді тізбектеп ілу және содан кейін алтын мен күміс жіптерді олардың арасына өткізу. Тағы бір теория бойынша, бұл екі сөздің – "тусук" (тігу) және "цукит" (ұстау) – бірігуінен пайда болған, олар "сукит" болып бірігіп, кейін "сукит" және соңында "сонгкет" болып өзгерген. Кейбір деректерде сонгкет сөзінің шығу тегі Палембангтың бас киімі – "сонгкадан" деп айтылады, онда алғаш рет алтын жіптер тоқылған. Малай мәтіндеріндегі осы киім туралы ең ерте жазбаша дәлелдерде "сунгкит" сөзі "сонгкеттен" бұрын қолданылған, мысалы, 1620 жылдардағы "Ачех хикаяты" және 1660 жылдардағы "Банджар хикаяты". Малай тілінде "меньсонгкет" сөзі "алтын немесе күміс жіппен кестелеу" дегенді білдіреді. Сонгкет – салтанатты шараларда саронг, иыққа жабу, бас киім (танжак) ретінде киілетін сәнді өнім. Сонгкет Суматрадағы патшалықтарда, әсіресе Шривиджаяда, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы малай мәдениетінің отаны ретінде кең таралған. Ерте патшалық дәуірінде сонгкет Суматрадағы малай патшалықтарында, мысалы, Медандағы Дели сұлтанатында, Серданг сұлтанатында, Палембанг сұлтанатында, Жамбидегі жаңадан қалпына келтірілген патшалық үйінде, сондай-ақ Малай түбегіндегі Паттани, Келантан және Теренггану сияқты сұлтанаттарда киілетін киім болған. Бруней патшалығының сарайлық киімінің бір бөлігі ретінде де қолданылған, тіпті Омар Али Сайфуддин III тұсында міндетті болып саналған. Дәстүр бойынша сонгкетті әйелдер тоқиды, бірақ қазіргі заманда ерлер де тоқумен айналысады. 7-13 ғасырлардағы Суматрадағы бай теңіз сауда империясы. Палембанг және Минангкабау Пандай Сикк аймақтары Индонезиядағы ең жақсы және ең танымал сонгкет өндірушілері болып табылады. Палембанг халықтық дәстүріне сәйкес, сонгкеттің шығу тегі қытай саудагерлеріне қарызды, олар жібек жіптерді, ал үнді немесе Таяу Шығыс саудагерлері алтын жіптерді әкелген. Кейін тоқылған бұл комбинация тамаша жылтыр алтын сонгкетке айналған. Суматрадағы Шривиджая қираған орындарында алтын жіптер, жылтыратылмаған рубиндер мен алтын табақтардың бөліктері табылғанымен, жергілікті тоқымашылардың 7-8 ғасырларда алтын жіптерді қолданғанын растайтын дәлел жоқ. Бұл, Индонезияның Оңтүстік Суматра провинциясындағы Панукаль-Абаб Лематанг Илир аймағындағы Бумиаю ғибадатхана кешенінен табылған көне мүсіндердегі мата мотивтерінде көрінеді. Сол кезде сонгкет тек ақсүйектерге арналған, мүсіндерде көрініп тұрады. Сонгкеттің бар екендігіне дәлел Bumiayu ғибадатхана кешеніндегі 1-суреттегі жилеттен табылған лепус мотивтерінен көрінеді. Лепус мотивін қолдану осы мотивтің 9 ғасырдан бері сақталғанын көрсетеді. Индонезиядағы индуизм-буддизм дәуірінен (8-15 ғасырлар) сақталған яван мүсіндерін зерттеу сол кезеңдегі сән туралы мәлімет береді. Бұл мүсіндер тоқыма үлгілерімен әшекейленген. Маланг маңындағы 13 ғасырлық Сингхасари ғибадатханасындағы Дурга Махисасурамардини киімінің детальдары алтынмен жасалған әшекейлерді көрсетеді. Бұл костюм екі белбеумен толықтырылған, олар "бунга багинг" немесе "жұлдыз гүлі" мотивтерімен өрнектелген, бұл мотив бүгінгі сонгкет дизайнында да қолданылады. Тастан ойылған матаның дәлдігі дизайнның мүсіншінің қиялынан тумағанын, ал сол кездегі матаның көшірмесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонгкет тоқу Кота Бару мен Теренгганудың шетінде шағын өнеркәсіп ретінде жалғасуда. Алайда, Теренггану тоқымашылары сонгкет тоқу техникасы Малайзияға Үндістан арқылы Суматраның Палембанг және Жамби қалаларынан келгенін, онда ол Шривиджая дәуірінде (7-11 ғасырлар) пайда болған болуы мүмкін деп санайды. Лянг әулетінің жазбасына (502-557 жж.) сүйенсек, сонгкеттің тағы бір шығу тегі Малай түбегінде орналасқан ежелгі Лангкасука патшалығынан болуы мүмкін. Оның патшасы "алтын гүлдері бар қызыл мата" киген, бұл сонгкеттің бір түрі болуы мүмкін, өйткені қызыл сонгкеттің дәстүрлі түсі. Соңкеттің шығу тегі туралы көптеген құжаттарда мәлімет жоқ, бірақ сонгкет тоқу ісі патшалық отбасылардың аралас некелері арқылы Малайзия түбегіне әкелінген болуы мүмкін. Бұл 15 ғасырда стратегиялық одақтарды бекіту үшін жиі кездесетін жағдай болды. Өндіріс материалдардың жоғары құнына байланысты саяси маңызы бар патшалықтарда орналасқан, өйткені қолданылған алтын жіптер бастапқыда нағыз алтын жапырақтарымен оралған.

The term songket derived from the Malay word of sungkit, which means "to hook". It is referred to the method of songket making; to hook and pick a group of threads, and then slip the gold and silver threads in it. Another theory suggested that it was constructed from the combination of two terms; tusuk (prick) and cukit (pick) that combined as sukit, modified further as sukit and finally songket. Some says that the word songket was derived from songka, a Palembang cap in which gold threads was first woven. The earliest confirmable written proof of this clothing in Malay texts always mentioned sungkit instead of songket, for example the Hikayat Aceh of 1620s and Hikayat Banjar of 1660s. The Malay word menyongket means ‘to embroider with gold or silver threads’. Songket is a luxury product traditionally worn during ceremonial occasions as sarong, shoulder cloths or head ties and tanjak, a headdress songket. Songket were worn at the courts of Kingdoms in Sumatra especially the Srivijaya, as the source and the origin of Malay culture in Southeast Asia. In the early kingdom age, Songkets are also traditionally worn as an apparel by the Malay royal families in Sumatra such as the Deli Sultanate in Medan, Serdang Sultanate, Palembang Sultanate in Palembang and the recently restored royal house in Jambi and sultanates in Malay Peninsula such as Pattani, Kelantan and Terengganu. The fabric is even mandated as part of the ceremonial court dress of Bruneian royalty since the time of Omar Ali Saifuddien III. Traditionally women are the weavers of songket, however in this modern time men also are known to weave it as well. a wealthy 7th to 13th century maritime trading empire based on Sumatra. Palembang and Minangkabau Pandai Sikek area are the best and the most famous songket producers in Indonesia. According to a Palembang folk tradition that has been narrated for generations, the origin of songket came from the Chinese traders who brought silk threads, while the Indian or Middle Eastern traders brought gold threads. Subsequently, the woven combination has become the exquisitely shimmering golden songket. Although gold threads were found buried in the Srivijaya ruins in Sumatra, along with unpolished rubies and pieces of gold plate, there is no corroborating evidence that the local weavers used gold threads as early as 7th century to early 8th century. as seen in ancient statues cloths motifs from the site of the Bumiayu temple complex in Penukal Abab Lematang Ilir Regency, South Sumatra Province, Indonesia. At that time the use of songket was reserved only for the nobility, as seen from the statues which were probably the deified personification of a king. The evidence for the existence of songket can be seen on the lepus motifs found on the vest worn by Figure 1 at the Bumiayu temple complex. The use of lepus motif shows the continuity of that motif that has been around since the 9th century. Studies of Javanese statues dated from Indonesian Hindu Buddhist period between 8th to 15th centuries provides a glimpse of the fashion during that period. These statues were decorated elaborately including textiles pattern. The details of kain lower garment of Durga Mahisasuramardini form the 13th century Singhasari temple near Malang, shows elaborately carved tassels which suggests goldwork decoration. The costume is completed with two sashes draped over the legs carved with bunga bintang or "star flower" motifs, a pattern that continues today in songket design. The precision of stone carved textile suggests the designs are unlikely an invention of sculptor's imagination, and more likely to have replicated a cloth that existed at the time. The weaving of songket continues as a small cottage industry on the outskirts of Kota Bharu and Terengganu. However, Terengganu weavers believe that songket weaving technique was introduced to Malaysia from India through Sumatra's Palembang and Jambi where it probably originated during the time of Srivijaya (7th to 11th century). Another possible of origin of songket based on Liang dynasty record (502 557) is from Langkasuka kingdom, an ancient kingdom dressed in the Malay Peninsula. It's King dressed ‘rose colored cloth with gold flowers’, which could have been a songket of some kind, as red is traditional color of Songket. Much documentation is sketchy about the origins of the songket but it is most likely that songket weaving was brought to Peninsular Malaysia through intermarriages between royal families. This was a common occurrence in the 15th century for sealing strategic alliances. Production was located in politically significant kingdoms because of the high cost of materials; the gold thread used was originally wound with real gold leaf.

Дәстүр

Сонгкет дәстүрлі түрде ерекше жағдайларда, діни мерекелерде және дәстүрлі әлеуметтік шараларда киілетін таңғажайып, сәнді және беделді мата болып саналады. Ол Палембанг, Минангкабау және Бали халықтарының дәстүрлі той киімдеріндегідей, күйеулер мен қалыңдықтар үшін үйлену тойында міндетті киімге айналды. Индонезия дәстүрінде сонгкет әлеуметтік мәртебенің белгісіне айналды. Шын мәнінде, сонгкет киген адамның әлеуметтік көрсеткіші ретінде қолданылады, тіпті оның отбасылық жағдайы туралы ақпарат беруге дейін. Ежелгі Палембангта жесірлер өз әлеуметтік және некелік жағдайларын көрсету үшін ерекше селенданг (иық матасы) сонгкет киетін. Жесірлер үшін екі түрлі мотив бар: қайтадан тұрмысқа шығуға құқылы жесірлерге арналған songket janda berias (әшекейленген жесір сонгкеті) және жесір келіндерге арналған songket janda pengantin (жесір келіннің сонгкеті). Бүгінде сонгкет көбінесе таза алтынның орнына нейлоннан жасалған жасанды алтын жіптер сияқты қолжетімді материалдардан жасалады. Дегенмен, нағыз алтын жіптерден жасалған сирек сонгкеттер де бар. Бұл – ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан құнды мүліктер. Бүгінде сонгкет көбінесе дәстүрлі ортада, үйлену тойында немесе басқа дәстүрлі рәсімдерде киіледі. Сонгкетті жергілікті және шетелде сәнге арналған танымал мата ретінде насихаттау үшін бірнеше күш-жігер жұмсалды. Голланд отарлау дәуірінде Батыс Суматраның сонгкеттері Нидерландыда көрмеге қойылды. 2015 жылдың тамызында Савалунто, Батыс Суматрада Савалунто сонгкетінің карнавалы өтті. Карнавалға Батыс Суматраның әртүрлі сонгкет студияларынан келген қатысушылардың парады мен көрмесі кірді. 2015 жылдың 28 тамызында өткен карнавал Индонезия рекордтар мұражайына бір уақытта сонгкет киген ең көп адамдар ретінде тіркелді – іс-шара кезінде 17 290 адам Силунканг сонгкетін киді. Сонгкет жасаудың дәстүрлі өнерін сақтау және насихаттау үшін бірнеше көрмелер өткізілді, мысалы, 2015 жылы Джакарта тоқыма мұражайында өткен сонгкет көрмесінде Индонезияның әртүрлі провинцияларынан 100-ге жуық сонгкет экспонаттары қойылды. Бүгінде сонгкет осы дәстүрлі өнерден шабыт алып, идеялар қабылдайтын заманауи сән дизайнерлері үшін шабыт көзіне айналды.

Songket is traditionally considered an exquisite, luxurious and prestigious traditional fabric, only worn for special occasions, religious festivals, and traditional social functions. It has become a required garment for brides and grooms for their weddings, as in the traditional wedding costumes of Palembangese, Minangkabau and Balinese people. In Indonesian tradition, songket has become a marker of social status. Indeed songket is employed as the social marker of the wearer, even as far as to inform the marital status of the wearer. In old Palembang, widows wore outstanding selendang (shoulder cloth) songket to disclose their social and marital status. There are two kinds of specific songket motifs for widows; those for widows eligible for remarriage is called songket janda berias (dress up widow songket), and those for widow brides is called songket janda pengantin (widow bride songket). Today, songket are usually made from affordable materials, such as using artificial gold threads made of nylon instead of pure gold threads. Nevertheless, there are few rare songket that is actually made from real gold threads. These are precious textiles that are held as pusaka or heirloom passed down for generations within a family. Today, songket is mostly worn in traditional settings as traditional costumes for weddings or any traditional ceremonies. Several efforts has been conducted to promote songket as a popular fabric for fashion, either locally and abroad. During the Dutch colonial era, West Sumatran songket were exhibited in the Netherlands. The Sawahlunto Songket Carnival was held in Sawahlunto, West Sumatra in August 2015. The songket carnival featured a parade and exhibition with participants from numbers of songket studios across West Sumatra. The carnival, held on 28 August 2015, was recorded in the Indonesian Museum of Records for the most people wearing songket at a same time, with 17,290 people wearing Silungkang songket during the event. Several exhibitions has been held to preserve and promote the traditional art of songket making, such as the songket exhibition held in 2015 by Jakarta Textile Museum, which showcased around 100 pieces of songket from various Indonesian provinces. Today, songket has become a source of inspiration for contemporary fashion designers who draw ideas from this traditional art.

Жабдықтар мен материалдар

Биязы тоқу жабдықтарының екі категориясы бар: ағаш немесе бамбуктан жасалған негізгі тоқу станогы; және жіп созу құралы, өрнек жасау құралы, жіп салу және таңдау құралдарын қамтитын қосалқы жабдықтар. Сонгкеттің материалы мақта немесе жібек жіптерден, немесе басқа талшықтардан жасалған негізгі матадан, ал алтын, күміс немесе жібек жіптерден жасалған әшекейлік жіптерден тұрады. Ежелгі заманда сонгикет жасау үшін нағыз алтын жіптер қолданылған деп саналады; мақта жіптер ыстық ерітілген алтын арқылы өткізіліп, мақта алтынмен қапталып, алтын жіп жасалған. Бірақ бүгінде нағыз алтын жіптердің сиректігі мен жоғары бағасының салдарынан, олардың орнына көбінесе алтын немесе күміс жіптердің имитациясы қолданылады.

Техника

Сонгкет техникасының өзі тоқымаға бекітілген жіптерге тоқыма тоқылатын кезде, тоқыма арасына әсемдік жіптерді енгізуді қамтиды. Олар тоқу процесінің бір бөлігі ретінде енгізіледі, бірақ мата жасау үшін міндетті емес. Қосымша тоқыма техникасының төрт түрі бар: үздіксіз, үзіліспен, кіріктірілген және орау. Агам ауданындағы Кото Гаданг, сондай-ақ Батыс Суматрадағы Савалунтодағы Силунгканг аймағы да бар. Бали сонгкетін сатып алуға Клунгкунг базары танымал орын, себебі ол осы дәстүрлі маталардың кең ассортиментін ұсынады. Осы ауылда сасак әйелдері үшін жақсы сонгкет тоқуды үйрену міндетті. Сонгкет тоқуды әдетте әйелдер бос уақытында жасайды, және осы дәстүрлі шеберлік оларға отбасыларына ақша табуға мүмкіндік берді. Малайзиядағы өндіріс аймағына Малай түбегінің шығыс жағалауы, әсіресе Куала-Теренггану, Теренггану және Кота-Бхару, Келантан қалалары кіреді.