Кіріспе

Үнсіздік (link=no) – 1963 жылы түсірілген швед драмалық фильмі. Фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Ингмар Бергман жасаған. Басты рөлдерде Ингрид Тулин мен Гуннель Линдблом ойнаған. Сюжет екі қарындас – кішісі жас ұлы бар сезімтал әйел, үлкені зиялы және ауыр сырқаты бар, және олардың шиеленіскен қарым-қатынасын баяндайды. Олар соғысқа қадам басқан, құрастырылған Орталық Еуропа елінен үйіне жол тартады. Бұл фильм тақырыптық тұрғыдан байланысты фильмдер сериясының үшіншісі, оған «Шыны арқылы қараңғылық» (1961) және «Қысқы жарық» (1963) фильмдері кіреді, кейде олар трилогия деп есептеледі. Рухани мәселелерді түсіндіруден бөлек, «Үнсіздік» кейде екі қарындастың бейнесін бір әйелдің екі жағы ретінде көрсетеді, бірі – физикалық, екіншісі – тілдік жағын ұсынады деп түсіндіріледі. Бергманның шабыты екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа бойынша жасаған саяхаттарынан туындаған. Фильм жасаушылар күткендей болмаса да, бұл фильм кассада сәтті болды. Фильмнің сексуалдық жағдайды ашық бейнелеуі ерекше аталып өтті және ол 1-ші Гулдбагж сыйлығында «Үздік фильм» номинациясын жеңіп алды. Қазіргі сыншылар оны жақсы бағалайды.

Сюжет

Эстер мен Анна деген екі қыз бауырлас, Аннаның 10 жасар ұлы Йохан түнгі пойызда үйлеріне қайтып бара жатыр. Әдебиет аудармашысы әрі үлкен әпкесі Эстер қатты ауырып қалғанда, Анна оған қатты ренжігендей көмектеседі. Олар сапарды соғыстың қарсаңында орналасқан Орталық Еуропа елінде орналасқан "Тимока" деп аталатын келесі қалада тоқтатуға шешім қабылдайды. Эстер кәсіби аудармашы болса да, өзі де, туыстары да бұл елдің тілін білмейді. Бір кездегі керемет қонақ үйдің екі бөлмелі пәтерінен үй алып тұрады. Эстер өз бөлмесінде азап шегіп, жұмыс істеуге тырысқанда арақ пен темекімен өзін-өзі емдейді. Көп ұзамай Йохан қонақ үйдің дәліздерінде жүріп, қонақ үйдің қарт портері мен саяхатшы шоуының бір бөлігі болып табылатын испандық жәндіктер тобын кездестіреді. Осы арада Анна қалаға барады және кафедегі официант оны ашық талдап алады. Кейін ол көпшілік көрмейтін театрда қойылым көреді, ал жақында жас жұп жыныстық қатынасқа түсіп, жақын жердегі орындықта жыныстық қатынасқа түседі. Анна кафеге қайта оралады, официантты басып өтеді және қонақ үйге уақытында оралады. Анасы жоқ кезде Эстер Йоханмен бірге қалып, онымен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысады, бірақ Йохан оның шашын және бетін қолмен сығудан аулақ болады. Анна қайтып келгенде, Эстер әпкесі оның кірлі киімін көргеннен кейін не істегенін білгісі келеді. Ашуланған Анна қызғана отырып, сервермен жыныстық қатынас жасады. Анна сол түні онымен қайтадан кездесуге ниетті екенін айтады, бірақ Эстер жалғыз қалмауды қаламағандықтан, оны істемеуді сұрайды. Анна ер адамды қонақ үйінде кездестіреді, ал Йохан оларды өбісіп, көршілес дәліздегі бөлмеге кіргенін көреді. Бөлмеге оралғаннан кейін ол Эстерден анасының олармен бірге болуды неге ұнатпайтынын сұрайды, өйткені ол әрқашан мүмкіндік болған кезде кетеді. Ол жергілікті тілде бірнеше сөз үйренгенін айтады да, оларды жазып беруге уәде береді. Йохан Эстердің қатты науқастанып жатқанын біледі, сондықтан оны құшақтап, қамқорлық пен жанашырлық танытады. Йохан ұйықтап қалғаннан кейін Эстер Анна мен оның сүйіктісінің есігінде жылап, кіруді сұрайды. Анна оны кіргізіп, жарықты қозғайды, сонда Эстер екеуінің төсекте бірге екенін толық көре алады. Анна Эстерге бір кездері өзі сияқты, моральдық жағынан жоғары болуға ұмтылғандығын айтады, бірақ оның көрнекті игілігі шын мәнінде Эстердің Аннаны және оған тиесілі барлық нәрсені жек көруінің көрінісі екенін түсінді. Эстер оны жақсы көретінін және Аннаның қате екенін айтады. Анна ашуланып, оған бөлмеден шығуын айтады. Кетіп бара жатқанда, Эстер "кедей Анна" деп, одан бетер ашуланады. Аннаның сүйіктісі оған тағы да жақындады. Анна күлімсіреп күледі, бірақ ол жылап-сықтап жылайды. Келесі күні Анна Йоханмен бірге қонақ үйден шығатынын айтады. Эстерлер олар кеткен кезде нашарлайды, олар ауыр дем алуды сезінеді. Оған қарт жүктілікпен айналысатын ер адам көмектеседі. Ол өзінің өлімнен қорқатынын, жалғыздық сезімін, сонымен қатар жыныстық қатынасты жек көретінін айтады. Жохан қоштасу үшін қайтып келгенде, Эстер оған хат береді. Жохан мен Анна пойызға отырғанда, "Жоханға - шет тіліндегі сөздер" деген тақырыпты оқиды. Бірақ Анна қызықпай, терезеден шығып, сырттағы жаңбырдың суығына тоңазытқышы келеді.

Тақырыптар

"Тыныштық" кейде "Шынық арқылы қараңғылық" және "Қысқы жарық" фильмдерін қамтитын трилогияның үшінші фильмі деп есептеледі және рухани мәселелерге ден қояды. Бергман былай жазады: "Бұл үш фильм қысқарту туралы. "Шынық арқылы қараңғылық" – сенімділікті жеңу. "Қысқы жарық" – сенімділікті түсіну. "Тыныштық" – Құдайдың үнсіздігі – теріс із. Сондықтан олар трилогияны құрайды". Кейін ол фильмдер трилогияны құрайды деген пікірін қайтарып алды. Бергманның қайтыс болғаннан кейін, кинорежиссер Вуди Аллен "The New York Times" газетінде Эстер мен Анна бір әйелдің екі қарама-қарсы жағын көрсетеді деген теория ұсынды. Ағылшын тілінің профессоры Лео Брауди одан бұрын да осы пікірді айтқан, Аннаны денелі жағымен байланыстырған, оны жуынып, жыныстық қатынаста көрсетеді. Ол Эстерді тілдің өкілі деп санады, себебі ол аударады және жазады, жыныстық қатынастан жиренеді, денесі нашар және тек өзін-өзі қызықтырады. Брауди Анна мен Эстердің инцест қарым-қатынаста болу мүмкіндігін де айтты. Йохан кейіпкері – қабылдайтын адам. Бергман атаудың "Тыныштығын" "Құдайдың үнсіздігі" деп атаса да, ол басты кейіпкерлер мен Тимока халқы арасындағы байланыс жоқтығын да білдіре алады. Кейіпкерлердің арасындағы жалғыз ортақ түсінік – Иоганн Себастьян Бахтың музыкасына деген құрмет. Бір сахнада Йохан терезден қарап тұр, түнде көшеден жалғыз танк өтіп барады. "Түсіндіруге қарсы" еңбегінде Сьюзан Сонтаг былай деп мәлімдейді: "Ингмар Бергман "Тыныштықта" көшеде дөңгелейтін танкті фалликалық символ ретінде білдірген болуы мүмкін. Бірақ егер ол солай ойласа, онда бұл ақымақтық ой болған". Ол одан әрі былай дейді: "Танкті Фрейдтік тұрғыдан түсіндіруге тырысатындар, экрандағы нәрсеге жауап беруге дайын емес екенін көрсетеді".

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін режиссер Ингмар Бергман Еуропаның басқа елдеріндегі көптеген қалаларды аралаған. Ол «Тыныштық» фильмінің дизайнын осы сапарларында көргендеріне сүйенді. 2003 жылдың 19 тамызында «The Criterion Collection» компаниясы фильмді 1-ші аймақта DVD форматында, Бергманның «Шынық арқылы қараңғылық» және «Қысқы жарық» фильмдерімен, сондай-ақ Вилгот Сёманның «Ингмар Бергман фильм түсіреді» деректі фильмімен бірге шығарды. 2018 жылы Criterion компаниясы 2018 жылдың 20 қарашасында «Ингмар Бергманның киноөнері» жинағында Бергманның тағы 38 фильмімен бірге А аймағында Blu-ray нұсқасын жариялады.

Қаражаты

Швецияда алғашқы көрсетілімі кезінде фильмді аптасына 100 000 көрермен тамашалады. Фильмнің қаржылық табысы "айқын сәттілік" деп сипатталды. Ол басқа да елдерде де сәтті болды. Синтия Греньер фильмнің алғашқы көрсетілімінен кейінгі бірнеше ай ішінде 12 елде билет алуға тырысқан адамдар кинотеатрлардың айналасында ұзын кезекке тұрғанын жазды. АҚШ-та фильм 350 000 долларлық табыс әкелді.

Сыни қабылдау

The Monthly Film Bulletin журналының шолуында фильм Бергман үшін тым жеке, көрерменді шеттетуге ұласқан, бірақ актерлік құрам мен бірқатар сахналар өте жақсы болғандығы айтылған. Босли Краутер: "Бұл жалғыздық пен құштарлықтың әртүрлі күйлерінің ерекше қоспасы қандай да бір хабарды жеткізеді ме, жоқ па, күмәнді, бірақ ол кем дегенде, адамды кездейсоқ симфония сияқты әсер ететін, сезімдік тәжірибеге айналдырады" деп жазған. Краутер сондай-ақ Ингрид Тулин, Гуннел Линдблом және Йорген Линдстромды "тамаша шеберлікпен сомдаған" деп атады. "Нью-Йорк Журнал Америка" газетінің Роуз Пелсвик хабарламаның "Тұмандылықта" жасырылғанын айтса да, Тулин мен Линдблом "күшті" екенін мойындады. 1964 жылы фильм Cahiers du Cinéma журналының "Жылдың үздік 10 фильмі" тізімінде 8-орынды иеленді. Фильм Ален Реснестің "Мариенбадтағы соңғы жыл" (1961), Микеланджело Антонионидің "L'avventura" (1960) және Луис Бунюэльдің "Белле де Жур" (1967) фильмдерімен бірге "модернистік киноның маңызды туындысы" деп есептеледі. Танымал киносыншы Вернон Янг (критик) Бергманға қатыстығы ұстанымын өзгертіп, 1971 жылы "Сытыраудың" "өз саласындағы ерекше жетістік" екенін мойындады. Роджер Эберт 2008 жылы фильмді "Ұлы фильмдер" тізіміне қосып, "алдын ала сезімнің тоны" және "Сытырауда теология жоқ, тек одан құр қалған әлем ғана бар" деп жазды. Rotten Tomatoes веб-сайтында "The Silence" фильміне 19 рецензия негізінде 84% мақұлдау көрсетілген, ал орташа бағасы 8.00/10 құрайды.