Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Монтана штатындағы латын католик шіркеуінің юрисдикциясы, АҚШ.
Latin Catholic ecclesiastical jurisdiction in Montana, USA
Елена епархиясы (Dioecesis Helenensis) – АҚШ-тың батыс Монтанасындағы Католик шіркеуінің Латын шіркеуіне қарасты діни аумағы, яки епархиясы. Ол Орегон штатындағы Портленд архиепископиясының шіркеулік провинциясына бағынышты епархия. Елена епархиясының бас шіркеуі – Елена қаласындағы Сент-Елена соборы. Епархия 1884 жылдың 7 наурызында құрылды.
The Diocese of Helena (Dioecesis Helenensis) is the Latin Church ecclesiastical territory, or diocese, of the Catholic Church in western Montana in the United States. It is a suffragan diocese of the ecclesiastical province of the Archdiocese of Portland in Oregon. The mother church of the Diocese of Helena is the Cathedral of Saint Helena in Helena. The diocese was erected on March 7, 1884.
Аумағы
Елена епархиясы 51 922 шаршы мильді алып жатыр, 21 округті және тағы екеуінің бір бөлігін қамтиды. 2023 жылы епархияда 57 приход және 38 миссия болды, олар алты деканатқа бөлінді: Бозман, Бут, Конрад, Хелена, Калиспелл және Миссула. 2023 жылы епархияға 61 священник, 34 тұрақты дьякон, жеті діни бауырлас және төрт қарындас қызмет етті. 1873 жылы католик миссионерлері Миссулада алғашқы католик капелласын салған, содан кейін 1881 жылы онда Санкт-Франциск Ксавье шіркеуін тұрғызған. Бутте алғашқы католик шіркеуі – Сент-Патрик шіркеуі де 1881 жылы ашылды.
The Diocese of Helena covers 51,922 square miles, encompassing 21 counties and parts of two others. As of 2023, the diocese had 57 parishes and 38 missions divided into six deaneries: Bozeman, Butte, Conrad, Helena, Kalispell, and Missoula. The diocese in 2023 was served by 61 priest, 34 permanent deacons, seven religious brothers and four nuns. In 1873, Catholic missionaries built the first Catholic chapel in Missoula, then constructed St. Francis Xavier Church there in 1881. In Butte, the first Catholic church, St. Patrick's, also opened in 1881.
1880 жылдан 1900 жылға дейін
1883 жылы сәуірде папа Лео XIII Монтананың апостольдық викариатын құрды, оның құрамына қазіргі Монтана штаты кірді. Ол Ванкувер аралы епархиясының епископы Жан Батист Бронделді апостольдық викарий болып тағайындады. Бір жыл өткен соң, сол папа викариаттың орнына Хелена епархиясын құрып, Бронделді оның алғашқы епископы етіп бекітті. Өкілеттік мерзімінде Брондель штаттың барлық аймақтарын аралап, бірнеше жаңа приходтар ашып, шіркеулер салды. Боземан қаласындағы алғашқы католик шіркеуі 1886 жылы салынған Шен ақ шапкелі болды. Ол сондай-ақ дін қызметкерлерінің санын едәуір арттырды; 1903 жылға қарай Монтанадағы семинария студенттерінің саны бірден он үшке дейін өсті. 1889 жылы Монтана штат мәртебесіне ие болды. Қалиспеллдегі алғашқы католик шіркеуі – Сент-Мэтью шіркеуі 1894 жылы қасиеттеп берілді.
In April 1883, Pope Leo XIII erected the Apostolic Vicariate of Montana, including what is present day Montana. He appointed Bishop Jean Baptiste Brondel of the Diocese of Vancouver Island as the apostolic vicar. One year later, the same pope created the Diocese of Helena to replace the vicariate, with Brondel as its first bishop. During his tenure, Brondel traveled throughout the state, establishing several new parishes and building churches. The first Catholic church in Bozeman was the Shèn White Chapel, constructed in 1886. He also significantly increased the number of priests; by 1903, the number of seminarians in Montana increased from one to thirteen. In 1889, Montana achieved statehood. St. Matthew's Church, the first Catholic church in Kalispell, was dedicated in 1894.
1900 жылдан 1933 жылға дейін
Брондел 1903 жылы қайтыс болғаннан кейін Хеленаның келесі епископы – Папа Пий X тағайындаған Дубук епархиясының әйгілі Джон Кэрролл болды. Сол жылы Папа штаттың шығыс жартысын қамтитын Грейт-Фолс епархиясын құрды. 1904 жылы Кэрролл Сент-Елена соборын салуға кірісті. Кэрролл социализмге қарсы күресті, оның пікірінше, ол "адамның қабілеттерін, зиялық сыйларын, шаруашылық санасын және мүмкіндіктерін дамытуға ешқандай мүмкіндік бермейді". Сондай-ақ ол алкогольді "кедейлік пен қайғының ең көп тараған себебі" деп айыптады және Хелена қалалық кеңесіне барларды түнгі жарты сағатқа дейін жабуды міндеттеуге сәтті әсер етті. Кэрролл 1925 жылы Еуропада қайтыс болды. 1927 жылы Папа Пий XI Джордж Финниганды Хеленаның үшінші епископы етіп тағайындады. Финниган АҚШ-тағы Қасиетті Крест конгрегациясының провинциалы болған. Финниган қызметке келген кезде епархияда 104 діни қызметкер, 101 шіркеу, 24 приход мектебі және 64 000 католик тұрғыны болды. 1928 жылы Блэкфут конфедерациясы Финниганді Браунингте тайпаға қабылдады. Тау басшысы Финниганді "На тоа йе ова шин" ("Қасиетті сөз") деп атады. Финниган шіркеулерді, мектептерді және инфрақұрылымды жаңарту үшін қаражат жинады. Епархия 1929 жылғы Уолл-стрит құлауына және ауыр құрғақшылыққа жауап ретінде кедейлерге көмектесуді күшейтті. Хэйстің орнына Папа Пий XI Хеленалық Джозеф Гилморды тағайындады. Гилмор 26 жылдық қызметі барысында епархияның үлкен өсу кезеңіне жетекшілік етті. Материалдық дамудан өзге, діни шақыруларды дамыту, Екінші дүниежүзілік соғысынан келген босқындарды қайта орналастыру, біліктілігі жоқ жұмысшыларды қайта оқыту, бала асырауға көмектесу және мирян апостолдығын дамыту бағдарламалары жасалды. 1969 жылы Гилмор қайтыс болғаннан кейін Рим Папасы Павел VI Хеленалық Монсеньор Раймонд Хантхаузенді епархияның келесі епископы етіп тағайындады. 1976 жылдан бастап Хантхаузен прогрессивті католик тобы "Амалға шақыру" (Call to Action) тобымен жұмыс істеді және олардың бағдарламасын іске асыруға тырысты. Оның Хелена епископы ретіндегі қызметі шіркеу мәселелеріне мирянның белсенді қатысуымен, Гватемалада миссия құрумен, бірнеше католик мектептерін жабумен және діни білім беру бағдарламаларын күшейтумен ерекшеленді. 1975 жылы Хантхаузен Сиэтл архиепископы болып тағайындалды.
After Brondel died in 1903, the next bishop of Helena was Reverend John Carroll of the Diocese of Dubuque, named by Pope Pius X. That same year, the pope erected the Diocese of Great Falls to cover the eastern half of the state. In 1904, Carroll started the construction of the Cathedral of Saint Helena. Carroll was a vocal opponent of socialism, which he believed made "no allowance for the development of man's talents, intellectual gifts, his spirit of economy or his ability." He also condemned alcohol as "the most prolific source of poverty and misery" and successfully lobbied the Helena City Council to require bars to close by midnight. Carroll died in Europe in 1925. Pope Pius XI named Reverend George Finnigan in 1927 to be the third bishop of Helena. Finnigan had been the provincial for the US Province of the Congregation of Holy Cross. When Finnigan took office, the diocese had 104 priests, 101 churches, 24 parochial schools, and a Catholic population of 64,000. The Blackfoot Confederacy adopted Finnigan into the tribe in Browning in 1928. Mountain Chief gave Finnigan the name "Na toa ye owa shin" ("Holy Word"). Finnigan raised money to upgrade their churches, schools and infrastructure. The diocese also responded to the Wall Street Crash of 1929 and a severe drought by increasing its care for the poor. To replace Hayes, Pope Pius XI appointed Monsignor Joseph Gilmore of Helena. During his 26 year long tenure, Gilmore presided over a period of great growth for the diocese. In addition to the material development, programs were developed to foster vocations, help resettle refugees from World War II, retrain unskilled workers, aid in adoptions, and promote the lay apostolate. After Gilmore died in 1969, Pope Paul VI named Monsignor Raymond Hunthausen of Helena as the next bishop of the diocese. Starting in 1976, Hunthausen worked with Call to Action, a progressive Catholic group, and sought to implement their program. His tenure as bishop of Helena was marked by increased lay involvement in church matters, the establishment of a mission in Guatemala, the closure of several Catholic elementary and high schools, and the strengthening of religious education programs. Hunthausen was named archbishop of the Archdiocese of Seattle in 1975.
1975 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Бейкер епархиясының пасторы Элден Куртисс 1976 жылы Пауыл VI тағайындаған Хеленаның келесі епископы болды. Хелена епископы қызметін 17 жыл атқарғаннан кейін, 1993 жылы Куртисс Омаха архиепископы болды. Папа Иоанн Павел II Детройт архиепископиясының монсеньоры Александр Брунетті Куртистің орнына тағайындады. Хеленаға келгеннен кейін Брунетт епархия бойынша саяхаттап, құттықтау рәсімдеріне қатысып, приходтарды аралады. Ол жергілікті үнді резервацияларына үнемі барып, Блэкфит тайпасына қабылданды, «Қасиетті Құс қанаты» деген есім алды. 1997 жылы Брунетт Сиэтл архиепископы болып тағайындалды. 1999 жылы Иоанн Павел II Каламазу епархиясының монсеньоры Роберт С. Морлиноны Хелена епископы етіп тағайындады. 2003 жылы Морлино Мэдисон епархиясының епископы болды. 2004 жылы Иоанн Павел II тағайындаған Сиэтлдің көмекші епископы Джордж Томас Морлиноның орнын басты. 2014 жылдың 31 қаңтарында епархия, дін қызметкерлерінің сексуалдық зорлық-зомбылығының 362 құрбанына 15 миллион доллар төлеу мақсатындағы келісімнің бір бөлігі ретінде 11-тарау бойынша банкроттықтан қорғауға өтініш берді. 2018 жылы Папа Франциск Томасты Лас-Вегас епархиясының епископы етіп таңдады. 2023 жылғы деректер бойынша, Хеленаның қазіргі епископы – Бисмарк епархиясынан Остин Веттер. Ол 2018 жылы Франциск тарапынан тағайындалды. 2022 жылы епархия өздерінің бір мүлкін – бұрынғы Емануэль ғибадатханасын Монтана еврей жобасына сатты. Бұл штаттың ең көне синагогы.
Reverend Elden Curtiss of the Diocese of Baker was the next bishop of Helena, named by Paul VI in 1976. After 17 years as bishop of Helena, Curtiss became archbishop of the Archdiocese of Omaha in 1993. Pope John Paul II appointed Monsignor Alexander Brunett of the Archdiocese of Detroit to replace Curtiss. Shortly after his arrival in Helena, Brunett began touring the diocese, attending welcoming ceremonies and visiting parishes. He regularly visited local Indian reservations, and was initiated into the Blackfeet Nation, receiving the name "Holy Eagle Feather". Brunett was named archbishop of Seattle in 1997. Monsignor Robert C. Morlino of the Diocese of Kalamazoo was named bishop of Helena by John Paul II in 1999. In 2003, Morlino became bishop of the Diocese of Madison. Auxiliary Bishop George Thomas of Seattle replaced Morlino in 2004, appointed by John Paul II. On January 31, 2014, the diocese filed for Chapter 11 bankruptcy protection as part of a $15 million settlement intended to go to 362 victims of sex abuse by clergy. In 2018, Pope Francis selected Thomas to serve as bishop of the Diocese of Las Vegas. The current bishop of Helena, as of 2023, is Austin Vetter from the Diocese of Bismarck. He was named by Francis in 2018. The diocese in 2022 sold one of their properties, the former Temple Emanu El in Helena, to the Montana Jewish Project. It is the oldest synagogue in the state.
Жыныстық зорлық-зомбылық
1993 жылы епископ Куртисс рев. Уилсон Смартқа қатысты сексуалдық зорлық-зомбылық айыптауларын қарау жолындағы қателіктері үшін қоғам алдында кешірім сұрады. 1989 жылы бір құрбан болған адам Смартты балаларды сексуалдық тұрғыдан зорлауда айыптады. 70-жылдардың соңында Смартты алкогольге тәуелділігі үшін емдеу орталығына жібергеннен кейін, Куртисс оны емделген соң приходқа қайтаруға келісім берді. Куртистің сөзіне қарағанда, ол бұл шешімді "оның іс қағаздарын қарастырмай, сексуалдық мәселелерге ешқандай сілтеме болмаған күйде" қабылдады. Смарт 1957 жылдан 1978 жылға дейін 30-дан астам ұл балаға зорлық көрсеткенін мойындады. Куртисс епархияның 1959 жылы Смарттың ұл балаларға деген тартымдылығын білгенін, бірақ ешқандай шара қолданбағанын анықтады. Епархия Смарттың төрт құрбанымен соттан тыс келісімге келді, олардың біреуіне 1,7 миллион доллар төленді. 2001 жылы Куртисс балалар порнографиясына қатысы бар деген айыпталған дін қызметкеріне байланысты ұқсас сынға ұшырады. Куртисс бұл істі билік органдарына жеткізбегені айтылды, оның орнына дін қызметкерін кеңеске жіберіп, оны қайта тағайындады, жоғары мектептегі оқытушы лауазымынан алып тастап, орта мектепке жіберді.
In 1993, Bishop Curtiss apologized to the public on the handling of sexual abuse accusations against Reverend Wilson Smart. In 1989, a victim accused Smart of sexual abuse of children. After sending Smart to a rehabilitation center for alcohol abuse in the late 70s, Curtiss had resigned him to a parish after treatment. According to Curtiss, he made this decision "without ever having examined his file and with no indication of any sexual problem." Smart admitted molesting more than 30 boys from 1957 to 1978. Curtiss discovered that the diocese knew in 1959 about Smart's attraction to boys and did nothing about it. The diocese settled with four of Smart's victims out of court, one for $1.7 million. Curtiss faced similar criticism in 2001 in regard to a priest accused of accessing child pornography. Curtiss, it was alleged, had failed to bring the case to the attention of the authorities, and had chosen to send the priest for counseling and to reassign the priest, removing him from his high school teaching position but reassigning him to a middle school.
Монтананың апостолдық орынбасар
Жан Батист Брондель (1883–1884) Августин Равукс, С. Ж. (1868 жылы тағайындалған), қабілетсіздіктен қызметке кіре алмады.
Jean Baptiste Brondel (1883–1884) Augustin Ravoux, S. J. (appointed in 1868), incapacitated, unable to assume office
Білім
Елена епархиясында бір колледж, үш жоғары мектеп және алты бастауыш мектеп бар. 2023 жылғы мәлімет бойынша колледж емес білім беру ұйымдарындағы студенттердің жалпы саны 1150 адамды құрады.
The Diocese of Helena has one college, three high schools and six primary schools. The total non college enrollment as of 2023 was 1150 students.