Кіріспе

Су асты кемелерінің тарихы ежелгі заманға дейін барып жетеді. Адамзат су астында саяхаттау үшін зерттеу, демалыс, ғылыми зерттеулер және, ең маңыздысы, соғыс жүргізу мақсатында әртүрлі әдістерді пайдаланған. Ескендір Зұлқарнайынның алғашқы тың бастамалары қарапайым болғанымен, жаңа қозғалтқыш жүйелері, отын түрлері және гидролокатордың (сонар) пайда болуы су асты кемелері технологиясын дамытуға ықпал етті. Дизельді қозғалтқыштың, содан кейін ядролық су асты кемелерінің енгізілуі Бірінші дүниежүзілік соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс және Суық соғыс кезеңдерінде су асты кемелерін пайдаланудың кеңеюіне әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Kriegsmarine флотының Корольдік теңіз күштеріне және азаматтық кемелерге қарсы U-Boat қолдануы, ал Суық соғыста АҚШ пен Ресейдің су асты кемелерін пайдалануы, су асты кемелерінің халық мәдениетіндегі беделін нығайтты. Бұл қақтығыстардың нәтижесінде әскери су асты кемелерінің жасырын соғыс жүргізу және ядролық қарудан ұстап тұру құралы ретіндегі рөлі артты. Су асты кемелерін әскери мақсатта пайдалану бүгінгі күнге дейін жалғасуда, осы салада ең белсенді елдер – Солтүстік Корея, Қытай, АҚШ және Ресей. Соғыстағы қолданысынан өзге, су асты кемелері демалыс және ғылыми мақсаттарда да қолданылады. Олар теңіз түбін және мұхиттың ең терең нүктелерін зерттеуде кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, басқа су асты кемелерін, су үстіндегі кемелерді және ұшақтарды іздеу-құтқару операцияларында да маңызды рөл атқарады, сондай-ақ, зерттеу және демалыс үшін сквабалық теңізге түсу мүмкін емес тереңдіктерге түсуге мүмкіндік береді. Су асты кемелері әлі де халық мәдениетінің назар ортасында және көптеген кітаптар мен фильмдердің тақырыбы болып табылады.

Ерте заманауи

Американың алғашқы әскери су асты кемесі 1776 жылы Turtle болды, ол жалғыз адамды орналастыру үшін америкалық Дэвид Бушнелл жасаған жұмыртқа пішінді (немесе бұрыш пішінді) құрылғы. Бұл су астындағы тәуелсіз жұмыс істеу және қозғалыс қабілеті бар алғашқы су асты кемесі болды, сондай-ақ қозғалыс үшін бұрандаларды пайдаланған алғашқы кеме болды. Алайда британдық теңіз тарихшысы Ричард Комптон Холлдың айтуынша, Turtle-дың тік винті пайдасыз болып қалатын еді. Turtle өзінің мақсатты нысанасына шабуыл жасау үшін алған бағыты, су ағынымен сәл қиылысып, Езра Лидің шаршауына себеп болар еді. Сонымен қатар, британдықтардың соғыста су асты кемелерінің шабуыл жасағаны туралы ешқандай дерек жоқ. Осы және басқа да проблемаларға байланысты Комптон Холл Turtle туралы бүкіл оқиға жалған ақпарат ретінде және моральдық көтеру үшін жасалған пропаганда екенін болжайды. Егер Езра Ли шабуыл жасаса, ол Turtle емес, жабық қайықта болды. Құрылысты сынау үшін Turtle-дың көшірмелері жасалды. Бір көшірме (Acorn), Дюк Райли мен Джесси Бушнелл (Дэвид Бушнеллдің ұрпағы деп мәлімдейді) Нью-Йорктегі 200 фут (61 м) қашықтықтағы нысанаға жету үшін су ағынын пайдаланды (полиция қайығы Acorn-ті қауіпсіздік аймағын бұзғаны үшін тоқтатты). Тарихтағы орнын мойындаған Turtle су асты кемелерінің көшірмелері Коннектикут өзенінің мұражайында, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Су асты кемелері кітапханасы мен мұражайында, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштерінің Су асты кемелері мұражайында және Монаконың Океанографиялық мұражайында орналасқан. 1800 жылы француз әскери-теңіз флоты Роберт Фултонның жобасымен адам күшімен жүретін Nautilus су асты кемесін жасады. Ол сонымен қатар, жер бетінде пайдалану үшін желкенге ие болды және осылайша су асты кемесінде алғашқы қос қозғалтқыштың қолданылуын көрсетті. Ол миналарды қолданып екі әскери кемені жоя алатынын дәлелдеді. Ақырында 1804 жылы француздар, британдықтар сияқты, тәжірибеден бас тартты, Фултон оларға су асты кемесінің жобасын ұсынған кезде. 1834 жылы орыс армиясының генералы Шильдер Карл Андреевич император Николай I-ге алғашқы зымыранмен жабдықталған су асты кемесін көрсетті. Оңтүстік Америкада салынған алғашқы су асты кемесі Submarino Hipopótamo 1837 жылы 18 қыркүйекте Эквадорда сынақтан өтті. Оның дизайны Хосе Родригес Лавандера Хосе Квеведомен бірге Гуаякилдегі Гуаяс өзенінен сәтті өтті. Родригес Лавандера 1823 жылы Эквадордың Әскери-теңіз флотына кірді, 1830 жылы лейтенант болды. Hipopótamo Гуаясты тағы екі рет кесіп өтті, бірақ үкімет тарапынан қаржыландыру мен қызығушылықтың болмауына байланысты тасталды. 1851 жылы бавариялық артиллерияның капралы Вильгельм Бауэр өзінің Brandtaucher (өрт суға түсуші) деп аталатын су асты кемесін Киль портынан теңізге шығарды. Аугуст Хоуолдт салған, дөңгелекпен қозғалатын Brandtaucher суға батып кетті, бірақ үш адамнан тұратын экипаж құтыла алды. Америкадағы Азамат соғысы кезінде екі жақ та су асты кемелерін қолданды. Мысалы, Одақ үшін Alligator, ал Конфедерация үшін Hunley. Hunley қарсыластың әскери кемесіне шабуыл жасап, оны батырған алғашқы су асты кемесі болды. (төменде қараңыз) 1863 жылы Sub Marine Explorer неміс-американдық инженер Джулиус Х. Крухль жасады, ол экипаждың су астына шығуы мен кіруі үшін қысыммен жұмыс істейтін камерамен жабдықталған. Бұл заманауи суға түсудің алдын ала қарастырылған нұсқасы, мысалы, құлыпталған суға түсу камерасы, бірақ сол кезде декомпрессиялық аурудың проблемалары жақсы түсініксіз болды. 1866 жылы алғаш рет суға түскеннен кейін Панама жағалауында Sub Marine Explorer жемшөп іздеу үшін пайдаланылды. Ол бұрын жасалған кез келген су асты кемесінен тереңірек суға түсе алатын еді. Чили үкіметі 1865 жылы Чини аралдары соғысы (1864-1866) кезінде Чили мен Перу Испанияға қарсы соғысқан кезде Flach-ті тапсырды. Неміс инженері Карл Флах салған су асты кемесі 1866 жылы 3 мамырда Вальпараисо шығанағында сынақ кезінде батып кетті, барлық он бір адамнан тұратын экипаж мерт болды. 1879 жылы Тынық мұхиты соғысы кезінде Перу үкіметі Перу инженері Федерико Блюмнің Toro Submarino жобасына сәйкес Перудің Пайта қаласында су асты кемесін жасады. Ол Латын Америкасындағы алғашқы операциялық су асты кемесі болып саналады. Ұзындығы 15 метр, 11 адамнан тұратын экипажпен қолмен басқарылатын, ол желдеткіш жүйесімен 4 метр тереңдікке дейін суға түсе алатын, жылдамдығы және ең жоғары суға түсуі 22 метр болатын. Кальяо блокадасы кезінде теңіз миналарымен шабуылдау мүмкіндігін күтіп, толыққанды жұмыс істеп тұрған ол Чили әскерлерінің қолға түсуінен сақтау үшін 1881 жылдың 17 қаңтарында Лиманың жақын уақытта басылып алынуына дейін суға батырылды.

Механикалық қуат

Алғашқы, адам күшіне тәуелсіз қозғалған су асты кемесі – 1863 жылы суға түсірілген француз әскери-теңіз флотының «Плонжур» су асты кемесі болды. Ол 23 резервуардан алынған қысылған ауаны пайдаланатын поршеньді қозғалтқышпен жабдықталған. Бірақ іс жүзінде, су асты кемесі су астында басқаруға өте қиын, жылдамдығы және маневрлеу қабілеті нашар болды. 1870-ші жылдары көптеген елдер «Уайтхед» торпедасын сатып алды. Ол алғаш рет орыс-түрік соғысы кезінде, 1878 жылдың 16 қаңтарында, «Уайтхед» торпедаларын тасымалдаған ресейлік торпедалық катерлер түрік кемесі «Интибахты» батырғанда өзінің тиімділігін дәлелдеді. 1870-ші және 1880-ші жылдары ағылшын өнертапқышы және пастор Джордж Гарретт, оның өнеркәсіп қаржыгері Торстен Норденфелт және ирланд өнертапқышы Джон Филип Холланд жасаған өнертабыстардың арқасында қазіргі заманғы су асты кемелерінің негізгі пішіні қалыптаса бастады. 1878 жылы Гарретт 4,5 тонна салмақты, 4 метрлік қолмен айналдырылатын су асты кемесін жасады және оны «Резургам» деп атады. Одан кейін 1879 жылы Англияның Биркенхед қаласында Кокран және компаниясы салған екінші (және әлдеқайда танымал) «Резургам» пайда болды. Оның ұзындығы 14 метр, диаметрі 3 метр, салмағы 1 тонна, экипажы 3 адамнан тұрды. «Резургам» жабық циклды бу қозғалтқышымен жұмыс істеді, ол бір пропеллерді 4 сағатқа дейін айналдыруға жеткілікті буды өндірді. Ол оңғышқа ие болу үшін жасалған, ал суға батуы екі гидроұшақпен басқарылды. Оның құны сол кезде 1538 фунт стерлинг болды. Дизайны өте практикалық болмаса да (бу қазандығы кеменің тар кеңістігінде қатты жылу шығарды және бойлық тұрақтылығы болмады), ол швед өнеркәсіпшісі Торстен Норденфелттің назарын аударды. Екеуі арасындағы келіссөздердің нәтижесінде алғашқы практикалық бумен жұмыс істейтін, торпедамен жабдықталған және әскери қолдануға дайын су асты кемелері жасалды. Алғашқы осындай кеме – 1885 жылы салынған 56 тонналық «Норденфелт I», ол Гарреттің апатты «Резургам» кемесіне ұқсас және бір торпедамен қаруланған. «Резургам» сияқты, «Норденфелт I» де су бетінде бумен жұмыс істеді, содан кейін суға бату үшін қозғалтқышын өшірді. Су астында кеме, қозғалтқыш су бетінде жұмыс істеген кезде пайда болған қысымды босату арқылы қозғалды. Османдықтардың қайта оралуынан қорқып, Грекия оны сатып алды. Норденфелт 1886 жылы Англиядағы Барроу кеме жасау шебіне «Норденфелт II» (Османдық су асты кемесі «Абдул Хамид») және 1887 жылы «Норденфелт III» («Абдул Меджид») су асты кемелерін салуды тапсырды. Олар бір винтті айналдыратын көмірмен жұмыс істейтін «Ламм» бу қозғалтқышымен жабдықталған, екі 356 мм торпеда түтігі және екі 35 мм пулеметі болған. Олар отын ретінде 8 тонна көмірмен жүктелген және 160 фут (49 метр) тереңдікке суға батуға қабілетті болды. Оның ұзындығы 30,5 метр, ені 6 метр, салмағы 100 тонна болды. Ол әдетте 7 адамнан тұратын экипажды алып жүретін. Оның ең жоғары беткі жылдамдығы 11 км/сағ, ал су астындағы ең жоғары жылдамдығы 7 км/сағ болды. «Абдулхамид» су астында торпеда атып, тарихқа енген алғашқы су асты кемесі болды. 1884 жылы Джевецкий 2 механикалық су асты кемесін қайта жаңартты, әрқайсысына сол кездегі жаңа энергия көзі – аккумуляторлар орнатты. Сынақтар кезінде су асты кемелері Нева өзенінің ағысына қарсы 8 км/сағ жылдамдықпен жүрді. Олар әлемдегі алғашқы электрмен жұмыс істейтін су асты кемелері болды. Эш және Кэмпбелл 1886 жылы «Наутилус» атты кемесін жасады. Оның ұзындығы 18 метр, ал қозғалтқышы 52 аккумулятордан тұратын. Ол сол кездегі прогрессивті дизайн болды, бірақ сынақтар кезінде лайға батып, өндірісі тоқтатылды. Уоддингтонның «Порпоиза» кемесі көбірек үміт берді. Уоддингтон бұрын Гарретт белсенді болған кеме жасау шебінде жұмыс істеген. Уоддингтонның кемесі «Резургамға» ұқсас болды және оның қозғалтқыш жүйесі әрқайсысы 660 ампер-сағат сыйымдылығы бар 45 аккумуляторлық жасушадан тұрды. Олар пропеллерді шамамен 750 айналыммен айналдыратын моторға тізбектей қосылды, бұл кемеге кем дегенде 8 сағатқа дейін жылдамдық берді. Кемеге екі сыртқы торпеда және электронды түрде жарылатын миналық торпеда орнатылған. Кеме сынақтарда жақсы нәтиже көрсеткенімен, Уоддингтон одан әрі келісімшарттар ала алмады және банкрот болды. Францияда алғашқы электрлік су асты кемелері «Губ I» және «Губ II» инженер-құрылысшы Клод Губ жасаған. Бұл кемелер де сәтсіз болды, бірақ олар атақты кеме құрылысы архитекторы Дюпю де Ломге өзінің су асты кемесін – 20 метрлік электрмен жұмыс істейтін су асты кемесін жасауға түрткі болды. Ол өзінің жобасының жасалғанын көрмей қалды, бірақ кеме 1888 жылы Густав Зедемен аяқталды және француз су асты кемесі «Гимнота» деп аталды. Бұл алғашқы, толыққанды сәтті электрмен жұмыс істейтін су асты кемелерінің бірі болды және ол ерте перисскоппен және навигация үшін электрлік гирокомпаспен жабдықталған. Ол 204 ұялы аккумуляторды пайдалана отырып, 2000-нан астам сәтті суға батуды орындады. «Гимнотаның» шектеулі қашықтығына байланысты ол жарамсыз деп танылса да, оның бүйірлік гидроұшақтары болашақ су асты кемелерінің дизайны үшін стандартқа айналды. Исаак Пераль жасаған «Пераль» су асты кемесі сол жылы, 1888 жылы испан әскери-теңіз флотымен суға түсірілді. Онда үш «Шварцкопф» торпедасы және мұрын бөлігінде бір торпеда түтігі, жаңа ауа жүйелері, корпустың пішіні, винт және кейінгі дизайнды күткен крест тәрізді сыртқы басқару элементтері болды. Пераль – толыққанды электрмен жұмыс істейтін су асты кемесі, су астындағы жылдамдығы 11 км/сағ. Екі жылдық сынақтардан кейін теңіз шенеуніктері, басқа себептермен қатар, аккумуляторларының қамтамасыз ететін қашықтығына қатысты алаңдаушылықтарын айтып, жобаны тоқтатты. Сол кезде түрлі өнертапқыштар көптеген басқа да дизайнды жасады, бірақ 20 ғасырдың басына дейін су асты кемелері теңіз күштеріне енгізілген жоқ.

Қазіргі заманғы

20 ғасырдың басында су асты кемелерін дамытудың шешуші кезеңі болды. Осы кезеңде бірқатар маңызды технологиялар пайда болды, сондай-ақ көптеген елдер су асты кемелерін кеңінен қабылдап, пайдалануға кірісті. Дизельдік-электрлік жетегі басым күш жүйесіне айналды, ал перископ сияқты құралдар стандартталып, жиі қолданылатын болды. Су астында жүру үшін аккумуляторлар, ал су бетінде бензин (газолин) немесе дизельдік қозғалтқыштар қолданылып, аккумуляторларды зарядтау үшін пайдаланылды. Алғашқы кемелер бензинмен жұмыс істеді, бірақ оның тұтанғыштығы жоғары болғандықтан, тез арада керосинге, содан кейін дизельге ауысты. Ғасырдың басында тиімді тактика мен қару-жарақ жетілдірілді, ал су асты кемелері 20 ғасырдағы соғысқа зор әсер етті. Ирландиялық өнертапқыш Джон Филип Холланд 1876 жылы су асты кемесінің моделін, ал 1878 жылы толық көлемді су асты кемесін жасады, одан кейін бірнеше сәтті болмаған үлгілер жасалды. 1896 жылы ол "Холланд" VI типіндегі су асты кемесін жобалады. Бұл кеме су бетінде ішкі жану қозғалтқышымен, ал су астында электрлік аккумуляторлармен жұмыс істеді. 1897 жылдың 17 мамырында Нью-Джерси штатының Элизабет қаласында Льюис Никсонның кеме жасау шеберханасында суға түсірілген Holland VI кемесі 1900 жылдың 11 сәуірінде АҚШ Әскери-теңіз күштері сатып алып, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы ресми су асты кемесіне айналып, USS Holland деп аталды. А класты су асты кемелерінің (Фултон) прототипі 1900 жылы жаңадан құрылған Electric Boat Company үшін Ұлыбританиядан келген кеме құрылысшысы және кеме жасаушы Артур Леопольд Буштің жетекшілігімен Crescent Shipyard кеме жасау шеберханасында жасалды. Фултон АҚШ Әскери-теңіз күштерімен пайдаланылмады және 1905 жылы Ресей империясының Әскери-теңіз күштеріне сатылды. Су асты кемелері АҚШ-тың екі жағалауындағы екі түрлі кеме жасау шеберханасында салынды. 1902 жылы Холланд су асты кемелерін жетілдірудегі үздіксіз ізденісі үшін марапатталды. Көптеген елдер Холландтың (қару) өнімдеріне қызығушылық танытып, осы кезеңде оларды жасау құқығын сатып алды. Корольдік теңіз күштері 1901-1903 жылдары Голланд торпедалық қайық компаниясынан лицензия бойынша Викерстен (Барроу) Холланд класты су асты кемелерін тапсырыс берді. Кемелерді салу күтілгеннен ұзаққа созылды, ал алғашқысы теңізде суға түсу сынағына 1902 жылдың 6 сәуірінде ғана дайын болды. Құрылым толықтай АҚШ компаниясынан сатып алынған болса да, іс жүзінде қолданылған жоба жаңа бензинді қозғалтқышпен жасалған бастапқы Холланд жобасының сынақтан өтпеген жетілдірілген нұсқасы болды. Осы арада француздық бу және электрлік Narval 1900 жылдың маусым айында іске қосылып, сыртқы қабықтың ішінде қысымды корпус бар классикалық қос қабық дизайнын енгізді. Бұл 200 тонналық кемелер су астында 161 шақырымға дейін жүре алатын. 1904 жылы француз су асты кемесі Aigrette су бетіндегі қуат үшін бензинді емес, дизельді қозғалтқышты қолдану арқылы бұл тұжырымды одан әрі жетілдірді. 1914 жылға дейін көптеген кемелер салынды, жеті жүз алпыс кеме аяқталды. Британдықтар басқа да қуат көздерін сынап көрді. Мұнаймен жұмыс істейтін бу турбиналары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейінгі жылдары салынған британдық "К" класты су асты кемелерін қуатты етті, бірақ олар өте сәтті болмады. Мақсаты - британдық әскери флотына қарсы жылдамдықпен жүруге қажетті жылдамдықты қамтамасыз ету болды. Немістер бұл жаңа қарудың маңыздылығын білуге асықпады. 1904 жылы Киль кеме жасау шеберханасынан Ресей империясының Әскери-теңіз күштері су асты кемесін тапсырыс берді, бірақ орыс-жапон соғысы аяқталғаннан кейін ол тоқтатылды. Бір үлгі өзгертіліп жетілдірілді, содан кейін 1906 жылы Императорлық неміс теңіз күштеріне алғашқы U 1 қайығы ретінде тапсырылды. Оның екі қабатты корпусы болды, ол Körting керосинді қозғалтқышымен жабдықталды және бір торпеда түтігімен қаруланды. Ал, 50 пайызға үлкен SM U 2 екі торпеда түтігіне ие болды. Неміс әскери кемелеріне дизельді қозғалтқыш 1912-13 жылдардан кейін ғана орнатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Германияда 13 класты 20 су асты кемесі қызметте болды, ал тағы басқалары құрылыс кезеңінде болды.

Соғыс аралығы

Дизельдік су асты кемелері қозғалтқыштарын іске қосу үшін ауа қажет болды, сондықтан су астында жүруге арналған өте үлкен аккумуляторлар болды. Бұл су астындағы кемелердің жылдамдығы мен қашықтығын шектеді. Алғашқы су асты кемесіндегі шнорхельді 1916 жылы Шотландияның Гринок қаласындағы Скоттс кеме құрылысы және инженерлік компаниясының менеджерінің көмекшісі Джеймс Ричардсон жасаған. Шнорхель су асты кемесіне электр қуаты қолданбайтын қозғалтқышты пайдалана отырып, су астында ұзақ уақыт бойы анықталмай жүруге мүмкіндік берді. Компания жобаға британдық патент алғанмен, ол одан әрі қолданылмады, себебі Британдық Әскери-теңіз министрлігі оны Корольдік теңіз күштерінің су асты кемелерінде пайдалануға қабылдамады. Шнорхельмен жабдықталған алғашқы неміс U 58 қайығы 1939 жылы теңізге түсті, ал 1943 жылдың жазында Балтық теңізінде жабдықты сынақтан өткізді. Бұл технология соғысқа дейінгі голландтық тәжірибелердегі "snuiver" (иіс сезгіш) деп аталатын құрылғыға негізделген. 1938 жылы су асты кемелеріне қарапайым құбыр жүйесі орнатылды, ол оларға дизельдік қозғалтқыштармен жұмыс істей отырып, аккумуляторларды зарядтай келе, су астында шексіз қашықтыққа жүруге мүмкіндік берді. U қайықтары оны 1944 жылдың басында операциялық түрде қолдана бастады. 1944 жылдың маусым айына дейін Франциядағы базаларда орналасқан қайықтардың шамамен жартысы шнорхельмен жабдықталған. Соғыс аралық жылдары түрлі жаңа су асты кемелері жасалды. Ең танымалдарының бірі – суастына ұшақ тасымалдайтын су асты кемелері, олар су өткізбейтін ангармен және бір немесе бірнеше шағын гидропландарды ұшыру және қалпына келтіруге арналған бу катапультімен жабдықталған. Су асты кемесі мен оның ұшағы флоттың алдында барлау тобы ретінде әрекет ете алатын, радарлардың жоқ кезінде маңызды рөл атқаратын. Бірінші мысалы – британдық, содан кейін француздық "Сюркуф" су асты кемесі, және Жапон императорлық теңіз күштеріндегі көптеген ұшақ тасымалдайтын су асты кемелері. Алғашқы су асты кемелері дизельдік және электрлік қозғалтқыштарды бір біліске орнатқан, олардың арасында винтті айналдыру үшін ілеспелер болған. Бұл қозғалтқышқа аккумуляторларды зарядтау үшін генератор ретінде электрлік қозғалтқышты қосуға және қажет болған жағдайда су асты кемесін қозғауға мүмкіндік берді. Суасты кемесі суға түскенде қозғалтқыш пен электрлік қозғалтқыш арасындағы ілеспе ажыратылды, сонда электрлік қозғалтқыш винтті айналдыруға қолданылатын. Электрлік қозғалтқышта білісте бірнеше якорь болуы мүмкін – олар баяу жылдамдық үшін тізбектей, ал жоғары жылдамдық үшін параллель түрде электрлік жағынан қосылатын (сәйкесінше "төменге жинақтау" және "жоғарыға жинақтау" деп аталады). 1930 жылдары бұл принцип кейбір су асты кемелерінің жобаларында, әсіресе АҚШ Әскери-теңіз күштерінің және британдық U класының су асты кемелерінде өзгертілді. Қозғалтқыш енді қозғалтқыш-винт білігіне тікелей қосылмады, бірақ жеке генераторды қозғалтты, ол су бетінде электрлік қозғалтқыштарды қозғалтатын және/немесе аккумуляторларды зарядтайтын. Бұл дизельдік-электрлік қозғалтқыш әлдеқайда икемділікке мүмкіндік берді. Мысалы, су асты кемесі аккумуляторларды мүмкіндігінше тез зарядтау үшін қозғалтқыштар толық қуатпен жұмыс істеп тұрғанда баяу жылдамдықпен жүре алатын, бұл су бетінде болу уақытын қысқартатын немесе шнорхельді пайдалану қажеттігін азайтатын. Сонымен қатар, енді шулы дизельдік қозғалтқыштарды қысымды корпусшадан оқшаулауға болады, бұл су асты кемесін тыныш етеді. Аэробикалық қозғалтқыштың алғашқы түрі 1864 жылы "Ictíneo II" су асты кемесінде қолданылған. Қозғалтқыш бумен қозғалыс үшін жылу өндіретін, сонымен бірге тыныс алу үшін герметикалық контейнерде оттегіні жаңарту мәселесін шешетін пероксид қосылысы бар химиялық қоспаны қолданды. Бұл жүйе 1940 жылға дейін қолданылмады, ол кезде неміс теңіз күштері сол принциптерді қолданатын жүйені сынады, "Уолтер турбинасы", тәжірибелік V 80 су асты кемесінде, кейіннен әскери U 791 су асты кемесінде. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін британдықтар мен ресейліктер сутек пероксиді/керосин (парафин) қозғалтқыштарын сынады, оларды су бетінде де, су астында да қолдануға болады. Нәтижелер сол кезде бұл техниканы қабылдауға жеткілікті болмады, бірақ ресейліктер осы қозғалтқыш түрімен кодталған су асты кемелерінің класын құрды, олар НАТО-да "Квебек" деп аталды. Олар сәтсіздікке ұшырады. Бүгінде бірнеше әскери-теңіз күштері, әсіресе Швеция, сутек пероксиді орнына сұйық оттегі қолданатын ауадан тәуелсіз қозғалтқыштары бар су асты кемелерін пайдаланады.

Ядролық қозғалтқыш және зымыран платформалары

Ядролық су асты кемелері туралы толық ақпаратты «Ядролық су асты кеме» бетінен таба аласыз. Круиздік зымыранды (SSM N 8 Regulus) су асты кемесінен алғаш рет 1953 жылғы шілдеде «Тунни» кемесінің палубасынан ұшырған. «Тунни» және оның бірдей «Барберо» кемелері АҚШ-тың алғашқы ядролық ескерту патрульдік су асты кемелері болды. 1958 жылы оларға екі арнайы салынған «Регулус» су асты кемесі – «Грейбек», «Граулер» және кейіннен ядролық қуатты «Халибут» қосылды. Ешқандай нысана қалып қоймауы үшін, төрт «Регулус» зымыраны кез келген уақытта теңізде болуы керек еді. Сондықтан «Барберо» мен «Тунни» екі-екіден «Регулус» зымыранын алып жүріп, бір уақытта патрульдеді. «Граулер» мен «Грейбек» төрт зымыранмен, ал «Халибут» бесеумен жеке патрульдеуге қабілетті болды. Осы бес су асты кемесі 1959 жылдың қазаны мен 1964 жылдың шілдесі аралығында 40 рет «Регулус» стратегиялық ескерту патрулін жүргізді. Олар 1961 жылдан бастап әлдеқайда жетілдірілген жүйемен – ядролық баллистикалық зымыран су асты кемелерінен (SSBN) ұшырылатын «Полярис» зымыранымен алмастырылды. КСРО Әскери-теңіз күштері АҚШ-тан бірнеше жыл бұрын конвенциялық су асты кемелерінен баллистикалық зымырандарды ұшыруды әзірледі және осы саладағы АҚШ-тың кейінгі дамуын қайталады. 1950 жылдары ядролық энергия дизельдік-электрлік жетекті ішінара алмастырды. Бірінші ядролық су асты кемесі – USN «Наутилус» 1955 жылы пайда болғаннан кейін, оған ұқсас британдық, француз және ресейлік кемелер де пайда болды. Теңіз суынан оттегі алуға арналған жабдықтар да жасалды. Бұл екі жаңалық, инерциялық навигациялық жүйелермен бірге, су асты кемелеріне апталар немесе айлар бойы су астында қалуға мүмкіндік берді және 1958 жылы USS «Наутилус» Арктика мұздықтарының астынан Солтүстік полюске өту сияқты бұрын мүмкін емес сапарларды жасауға мүмкіндік берді. Сол уақыттан бері АҚШ пен КСРО және оның мұрагері Ресей Федерациясында салынған әскери-теңіз су асты кемелерінің көпшілігі ядролық реакторлармен қуатталған. Бұл кемелердің су астында қалу мерзімін шектеуші факторлар – тағамдық жарақаттар және шектеулі кеңістіктегі экипаждың моральдық жағдайы. КСРО Әскери-теңіз күштері 1970 жылдардың басында 705 «Лира» жобасында (НАТО «Альфа» класы) өте жетілдірілген қорғасынмен салқындатылатын жылдам реакторды пайдалануға тырысты, бірақ оны күтіп ұстау тым қымбат деп есептелді және осы кластағы барлық алты су асты кемесі ғана аяқталды. Барлық ядролық қуатты су асты кемелері атмосфералық оттегіне деген қажеттілікті жойғандықтан, тағамдық жарақаттар жеткілікті болса, шексіз уақыт бойы су астында қалуы мүмкін (ауа қайта өңделеді және теңіз суынан тұщы су дестилленеді). Бұл кемелерде реакторлар тоқтатылған жағдайда авариялық жағдайда пайдалану үшін кішкентай аккумулятор және дизельдік генератор орнатылған. Ядролық реакторлардың жоғары төзімділігі мен өнімділігі ядролық су асты кемелерінің ұзақ қашықтыққа арналған миссияларға немесе авиатасымалдаушы күштерін қорғауға жақсырақ екенін көрсетеді, бірақ ядролық энергияны пайдаланатын және пайдаланбайтын елдердің екеуі де конвенциялық дизельдік-электрлік су асты кемелерін өндіруді жалғастырады, өйткені оларды жасыруға болады, тек дизельдік қозғалтқышты кеме аккумуляторын зарядтау үшін іске қосу қажет болғанда ғана. Дауысты басу, шуды оқшаулау және жою саласындағы технологиялық жетістіктер бұл артықшылықты едәуір азайтты. Жылдамдық және қару-жарақ жағынан кем болғанымен, конвенциялық су асты кемелерін салу да арзан. Ауадан тәуелсіз қозғалтқыштары бар кемелердің пайда болуы осындай су асты кемелерінің сатылымын арттырды. 1958 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері «Альбакор» кемесімен бірқатар сынақтар жүргізді. Су астындағы жылдамдық пен маневрлеуді арттыру үшін корпус пен басқарудың әртүрлі конфигурациялары сынақтан өтті, сондай-ақ суға қарсы соғуды азайту мақсатында. Осы сынақтардың нәтижелері алғашқы және кейінгі су асты кемелеріне енгізілді. Сол дәуірдің алғашқы SSBN – «Джордж Вашингтон» кемесі де осыдан пайда болды.

Жақында

212 типті неміс су асты кемесі – ауадан тәуелсіз қозғалыс үшін отын ұяшықтарын қолданған алғашқы сериялық өндірісті су асты кемесі. Ол 34 киловатт қуатты тоғыз сутек отын ұяшықтарымен жабдықталған. Қазіргі заманғы көптеген шағын коммерциялық су асты кемелері дербес жұмыс істеуге арналмаған және әр суға батқаннан кейін аналық кемемен қайта зарядталатын аккумуляторларды пайдаланады. 20 ғасырдың соңында кейбір су асты кемелері пропеллердің орнына сорғы-реактивті жылғыштармен жабдықталды. Бұл жылғыштар пропеллерге қарағанда ауыр, қымбат және көбінесе тиімділігі төмен болғанымен, айтарлықтай тыныш, бұл маңызды тактикалық артықшылықты қамтамасыз етеді. Су асты кемелері үшін мүмкін болатын жылғыш жүйе – магнитогидродинамикалық жетек, немесе "қазаншаң жетек", ол жылдамдауыш бөліктері жоқ. Ол Том Клэнсидің жазған "Қызыл қазанға аңшылық" фильмінің нұсқасында кеңінен танымал болды, онда ол дерлік дыбыссыз жүйе ретінде бейнеленді. (Кітапта MHD емес, жылғыштың басқа түрі қолданылған.) Осы жылғыш жүйесімен бірнеше тәжірибелік су үсті кемелері құрастырылғанмен, жылдамдық күтілгендей жоғары болған жоқ. Сонымен қатар, көпіршіктердің тудыратын шуы және су асты кемесінің реакторына қажетті жоғары қуат деңгейлері оны әскери мақсаттар үшін қарастырудың қиын екенін көрсетеді.

Датчиктер

Алғашқы су асты кемелерінде навигацияға көмектесу үшін бір ғана қарау терезесі болған. Саймон Лейк 1893 жылы алғашқы перископты патенттеген. Қазіргі заманғы перископты 20-ғасырдың басында өнеркәсіпші сэр Говард Групб жасады және ол Корольдік теңіз күштерінің көптеген кемелеріне орнатылды. Пассивті сонар бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде су асты кемелеріне енгізілді, бірақ белсенді сонар ASDIC соғыс аралық кезеңде ғана қолданысқа кірді. Бүгінде су асты кемелерінде кең ауқымды сонарлық жүйелер болуы мүмкін, мысалы, кеменің алғы бөлігіне орнатылған немесе артта сүйреліп келетін жүйелер. Мұздың астында жұмыс істейтін және тереңдікті өлшейтін құрылғылар да жиі кездеседі. Су астында дыбысты қолданып, жартастарды табу тәжірибелері 19-ғасырдың соңында басталды, бұл жартастарды табу үшін дыбысты қолданатын жануарлардың (мысалы, тарақандардың) навигациясына ұқсас. Ағылшын метеорологы Льюис Фрай Ричардсон «Титаник» кемесі суға батқаннан бір ай өткен соң су астындағы эхоны анықтау құрылғысының алғашқы патентын алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс осы саладағы зерттеулерді серпілтті. Британдықтар алғашқы гидрофондарды қолданды, ал француз физигі Пол Ланжевин 1915 жылы кварцты пайдаланып, су асты кемелерін анықтауға арналған белсенді дыбыс құрылғыларын жасаумен айналысты. 1916 жылы, Ұлыбританияның Өнертабыс және зерттеулер кеңесі аясында, канадалық физик Роберт Уильям Бойль А.Б. Вудпен бірге белсенді дыбыс табу жобасын жүзеге асырды және 1917 жылдың ортасында сынақтар үшін прототип жасады. Бұл жұмыс Ұлыбритания Теңіз күштерінің Су асты кемелерге қарсы бөлімі үшін жоғары құпияда жүргізілді, кварцтың пьезоэлектрлік кристалдарын қолданып, әлемдегі алғашқы практикалық су асты белсенді дыбыс табу аппаратын жасады. 1918 жылға қарай Франция мен Ұлыбритания белсенді жүйелердің прототиптерін жасады. Британдықтар өздерінің ASDIC жүйесін 1920 жылы сынақтан өткізді және 1922 жылы өндірісті бастады. 1923 жылы 6-шы эсминецтер флотилиясында ASDIC құрылғылары бар кемелер болды. 1924 жылы Англияның Портленд аралында HMS Osprey атты су асты кемелерге қарсы мектеп және төрт кемеден тұратын оқу флотилиясы құрылды. АҚШ-тың "Сонар" QB жиынтығы 1931 жылы жеткізілді.

Қарулар мен қарсы шаралар

Алғашқы су асты кемелері торпедаларды сыртқы жағынан орнатып тасыды. Кейінірек жасалған кемелерде қару-жарақтар су асты кемесінің ішкі құрылымына енгізілді. Бастапқыда, мұрын және корпусқа орнатылған торпедалық түтіктер қолданылды, бірақ соңғысы уақыт өте келе қолданудан шықты. Бүгінде тек мұрынға орнатылған қондырғылар ғана қолданылады. Қазіргі заманғы су асты кемесі өз түтіктерінен көптеген түрлі қару-жарақтарды, оның ішінде ұшқышсыз әскери аппараттарды (UAV) атуға қабілетті. Арнайы мина орнатуға арналған су асты кемелері де салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін, су асты кемелерінің шектеулі торпедаларын ысырап етпеу үшін, кемелерді батыруға мүмкіндік беру мақсатында, палубаға артиллериялық қарулар орнату кең таралған. Қаруды нысанаға алуға көмектесу үшін механикалық есептегіштер қолданылды, олар кемедегі қару-жарақтардың атуын бақылауды жақсартты. Ату есебі нысананың бағыты мен жылдамдығын перископ арқылы өлшенген бұрыш пен қашықтық бойынша анықталды. Бүгінде бұл есептеулер цифрлық компьютерлер арқылы жүзеге асырылады, олар торпеда мен кемелердің жағдайы туралы қажетті ақпаратты дисплей экранында көрсетеді. Екінші дүниежүзілік соғыста неміс су асты кемелері резеңке жабынмен жабдықталған және шабуылға ұшырағанда, алдау үшін химиялық құрылғыларды іске қоса алатын. Бірақ бұл тиімсіз болып шықты, себебі сонар операторлары жабынды мен су асты кемесін ажырата білді. Қазіргі заманғы су асты кемелері осы мақсатта түрлі құрылғыларды қолдана алады.

Қауіпсіздік

1904 жылы А1 су асты кемесінің батып кетуінен кейін британдық су асты кемелеріне көтеру ілмектері орнатылды, ал 1908 жылы ауа құлыптары және эвакуациялық шлемдер берілді. Корольдік теңіз күштері түрлі құтқару құралдарын сынақтан өткізді, бірақ 1924 жылға дейін экипаж мүшелері үшін "Дэвис су астынан құтылу аппараты" жасалмады. АҚШ теңіз күштері ұқсас "Момсен өкпесін" пайдаланды. Француздар "Жубер аппаратын", ал немістер "Дрейгер аппаратын" қолданды. Мүгедек су асты кемесінің экипажын эвакуациялауға арналған құтқару су асты кемелері 1970 жылдары құрылды. 2005 жылы британдық пилотсыз аппарат ресейлік су асты кемесі экипажының ілігіп қалғанда құтқаруға жәрдемдесті. 2007 жылы жаңа НАТО су асты кемесін құтқару жүйесі қолданысқа енгізілді.

Байланыс және навигация

Бірінші дүниежүзілік соғыста су асты кемелерімен байланыс үшін сымсыз байланыс пайдаланылды. 1907 жылы D класты су асты кемелері сымсыз хабар тарату құралдарымен жабдықталған алғашқы су асты кемелері болды. Уақыт өте келе байланыс жүйелерінің түрі, қашықтығы және өткізу қабілеті артты. Ақпараттардың ұсталмауы үшін су асты кемелерінен берілетін хабарлар ең аз мөлшерде ұсталады. Су бетіне шықпай байланыс жасау үшін түрлі перископқа орнатылатын антенналар жасалды. Ерте замандағы су асты кемелерінің стандартты навигациялық жүйесі көзбен бағыттау және компастың қолданылуынан тұрды. Гирокомпас 20 ғасырдың басында, ал инерциялық навигация 1950 жылдары енгізілді. Су асты кемелері үшін спутниктік навигацияның пайдасы перископ тереңдігінде немесе су бетінде болғанда ғана шектеулі.

Әскери

Бірінші әскери су асты кемесі 1776 жылы "Тортл" болды. Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде "Тортл" (Континенталдық армия сержанты Эзра Ли басқарды) 1776 жылдың 7 қыркүйегінде Нью-Йорк портында британдық HMS Eagle (блокадалаушылардың флагманы) әскери кемесін батыруға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Кемелердің бортындағы жазбаларда осы шабуыл туралы ешқандай мәлімет жоқ. 1812 жылғы соғыс кезінде 1814 жылы Силас Халси Нью-Лондон портында тұрған британдық әскери кемеге жасаған сәтсіз шабуылда су асты кемесін пайдаланамын кезінде қаза тапты.

Америка Азаматтық соғысы

Америка Азамат соғысы кезінде одақ алғашқы рет суасты кемесін қолданды. Француздар жасаған Alligator – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы суасты кемесі, сонымен қатар қысылған ауамен (ауамен қамтамасыз ету үшін) және ауа тазалау жүйесімен жабдықталған алғашқы кеме. Бұл суасты кемесіне дайверлік шлюз орнатылған алғашқы мысал, ол дайверге жау кемелеріне электрмен жарғызылатын миналарды орнатуға мүмкіндік берді. Бастапқыда ескектермен қолмен қозғалған, 6 айдан кейін қолмен айналдырылатын винтке айналдырылды. 20 адамдық экипажы Конфедерацияның суасты кемелерінен үлкен болды. Alligator-дың ұзындығы 14 метр, диаметрі шамамен 1 метрді құрады. 1863 жылдың 1 сәуірінде Хатеррас мүйісі жанындағы дауылда, экипажы болмаған күйде және Чарльстонға алғашқы жауынгерлік тапсырмасына сүйреліп бара жатқанда жоғалып кетті. "Ақылды кит" Оливер Холстед жасаған, ол АҚШ Әскери-теңіз күштерімен Азамат соғысынан кейін сынақтан өтті және сынақтар кезінде 39 адамның өліміне себеп болды. Америка Конфедерациясы бірнеше адам күшімен жұмыс істейтін суасты кемелерін, соның ішінде CSS H. L. Hunley (оның дизайны мен бас қаржыландырушысы Гораций Лоусон Ханлидің құрметіне аталған) пайдаланды. Конфедерацияның алғашқы суасты кемесі 9 метрлік Pioneer болды, ол Поншартрейн көлінде сынақтар кезінде сүйретілетін минаны қолданып, мақсатты шхунаны батырды, бірақ ол жауынгерлік мақсатта қолданылмады. Жаңа Орлеан басып алынғаннан кейін батырылды және 1868 жылы металл терісіне сатылды. Ұқсас Bayou St. John суасты кемесі Луизиана штатының мұражайында сақталады. CSS Hunley Конфедерация порттарын блокадалаған одақтың кемелеріне шабуыл жасау үшін жасалды. Суасты кемесінің алдында жарылғыш заряд бар ұзын темір шоғы бар, ол "мұқыр торпеда" деп аталды. Суасты кемесі жау кемесіне жақындасып, жарылғыш затты бекітіп, алыстап, содан кейін оны жару керек болды. Оны басқару өте қауіпті болды және негізгі бөлімдегіден басқа ауамен қамтамасыз ету болмады. Екі рет суасты кемесі суға батып, біріншісінде экипаждың жартысы, екіншісінде сегіз адамның барлығы (Ханлидің өзі де) суға батып кетті. 1864 жылдың 17 ақпанында Hunley Чарльстон портынан USS Housatonic кемесін батырды, бұл суасты кемесінің басқа кемені сәтті батырғанының алғашқы реті болды, бірақ ол сәттілік туралы сигнал бергеннен кейін көп ұзамай сол шайқаста суға батып кетті. Суасты кемелері соғыстың нәтижесіне елеулі әсер етпеді, бірақ теңіз соғысында олардың маңыздылығының артуын және теңіз соғысында оларды пайдалануға қызығушылықтың өсуін болжады.

Ресей-жапон соғысы

1904 жылғы 14 маусымда Жапон императорлық әскери-теңіз флоты (IJN) Куинсиде, Массачусетс штатында, Фор-Ривер-Ярдта салынған және Йокогамаға, Жапонияға бөліктерге бөлініп жеткізілген бес Holland Type VII су асты кемесіне тапсырыс берді. Бес машина 1904 жылғы 12 желтоқсанда келді. Кеме құрылысшысы Артур Л. Буштың қадағалауымен импортталған Holland су асты кемелері қайта құрастырылды және алғашқы су асты кемелері 1905 жылдың тамызына дейін жауынгерлік операцияларға дайын болды, бірақ сол кездегі жағдайларда соғыс аяқталуға жақын болды, сондықтан соғыс барысында ешбір су асты кемесі қолданылмады. Осы аралықта Ресей императорлық әскери-теңіз флоты (IRN) Германияның Киль қаласындағы Germaniawerft кеме жасаушылық зауытында салынған неміс су асты кемелерін сатып алды. 1903 жылы Германия алғашқы толыққанды қозғалтқышты су асты кемесін, Forelle (Троут) жасап аяқтады. Ол 1904 жылы Ресейге сатылып, Транссибір темір жолы арқылы орыс-жапон соғысы кезіндегі ұрыс аймағына жеткізілді. Порт-Артурдың теңіздік блокадасының салдарынан Ресей қалған су асты кемелерін Владивостокқа жіберді, ал 1904 жылдың соңына қарай онда жеті су асты кемесі орналасқан еді. 1905 жылғы 1 қаңтарда IRN осы жеті су асты кемесі негізінде әлемдегі алғашқы операциялық су асты кемелер флотын құрды. Жаңа құрылған IRN су асты кемелер флотының алғашқы жауынгерлік патрулі 1905 жылғы 14 ақпанда Delfin және Som су асты кемелерімен жүзеге асырылды, әдетте әр патруль шамамен 24 сағатқа созылды. Som алғаш рет 29 сәуірде жаумен байланысқа түсті, сол кезде IJN торпедалық катерлері оған оқ атты, бірақ атыстан кейін дереу шегініп, екі тараптың да зардап шегуіне себеп болмады. Екінші байланыс 1905 жылғы 1 шілдеде Тартар бұғазында болды, онда IJN-нің екі торпедалық катері IRN су асты кемесі Кетті байқады. Keta жеткілікті жылдамдықпен суға батып үлкірмеді, тиісті ату позициясын ала алмады, нәтижесінде екі тарап та байланысты үзіп жіберді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери су асты кемелері соғысқа маңызды әсер етті. Германияның U- қайықтары сияқты күштер одақтас саудасына (Handelskrieg) қарсы күресті; су асты кемелерінің практикалық соғыс машинасы ретінде жұмыс істеу қабілеті жаңа тактикаға, олардың санына және алдыңғы жылдары жасалған дизельдік-электрлік қуат жүйесі сияқты су асты кемелерінің технологияларына байланысты болды. Қазіргі су асты кемелеріне қарағанда суастына батуға көбірек ұқсайтын су асты кемелері негізінен стандартты қозғалтқыштармен су бетінде жұмыс істеді, ал батарея қуатымен шабуыл жасау үшін кейде суға батып жүрді. Олар көлденең қимасы бойынша үшбұрышты пішіндес, су бетінде дұрыс бағытталған және айқын кильге ие болды, сондай-ақ жау кемелерін анықтау үшін ерекше мұрындықтары болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін итальяндық Regia Marina итальян-түрік соғысында, ал грек теңіз күштері Балқан соғыстарында қолданылды, онда француз жасаған грек су асты кемесі «Дельфин» жау кемесіне торпеда атып, бірақ сәттілікке жете алмады. Соғыс басталған кезде Германияда 48 су асты кемесі қызметте немесе құрылыста болды, оның 29-ы қолданысқа енгізілді. Олардың арасында U 19 класындағы дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған кемелер бар еді, олар бүкіл британ жағалауында тиімді жұмыс істеуге қабілетті болды. Бастапқыда Германия халықаралық «Сыйлық ережелерін» сақтады, ол кеме экипажына кемесін батырудан бұрын тастап кетуге рұқсат беруді талап етті. U- қайықтары Бірінші Атлантика шайқасында қатысты. Британдықтар көлік кемелерін қосымша крейсерлер ретінде пайдалануға бұйрық бергеннен кейін, неміс теңіз күштері ескертусіз шектеусіз су асты кемелері соғысын қабылдады. Соғыс кезінде 360 су асты кемесі салынды, бірақ 178-і жоғалып кетті. Қалғандары соғыс аяқталғаннан кейін тапсырылды. Неміс U- қайығы батып, АҚШ-тың соғысқа кіру себептерінің бірі ретінде жиі айтылады. 1914 жылдың тамызында он U- қайықтың флотилиясы Хелиголандтағы базасынан Солтүстік теңіздегі Корольдік теңіз күштерінің кемелеріне шабуыл жасау үшін тарихтағы алғашқы су асты кемелері патруліне шықты. Олардың мақсаты Ұлыбританияның Ұлы флотының негізгі кемелерін батыру және Ұлы флоттың неміс теңіз күштеріне қарағанда сандық артықшылығын азайту болды. Стратегияға қарағанда сәттілікке көбірек сүйенгендіктен, алғашқы шабуыл сәтті болмады. Тек бір шабуыл жасалды, U 15 торпеда атып (өтпеді), ал он U- қайығының екеуі жоғалып кетті. Оларға сәттілік келді. 1914 жылдың 22 қыркүйегінде Солтүстік теңіздің оңтүстігіндегі Broad Fourteens аймағын қарауылдаған кезде U 9 британдық үш ескірген бронекерлерді (, , және) тапты, олар неміс кемелерінің Англияға енуіне кедергі келтіру үшін тағайындалған. U 9 су астында қалғанда торпедаларын қайта толтырып, алты торпедасын атып, үш крейсерді бір сағаттан кем уақыт ішінде батырды. Британдықтар соғыстың басында 77 су асты кемесіне ие болды, оның 15-і құрылыста болды. Басты түрі E класы болды, бірақ бірнеше тәжірибелік үлгілер салынды, соның ішінде жаман сәттілікке ұшыраған K класы және үлкен палубаға орнатылған қаруы бар M класы. R класы басқа су асты кемелеріне шабуыл жасауға арналған алғашқы кеме болды. Британдық су асты кемелері Балтық, Солтүстік және Атлант теңіздерінде, сондай-ақ Жерорта және Қара теңіздерде жұмыс істеді. Соғыс кезінде әртүрлі себептермен 50-ден астам кеме жоғалып кетті. Франция соғыс басталғанда 14 түрлі кластағы 62 су асты кемесіне ие болды. Олар негізінен Жерорта теңізінде жұмыс істеді, соғыс барысында 12 кеме жоғалып кетті. Ресейліктер соғысты 58 су асты кемесімен бастады. Басты класы 24 кемеден тұратын болды. Соғыс кезінде 24 су асты кемесі жоғалып кетті.

Германия

Версаль келісімі Германияға су асты кемелерін ұстауға тыйым салғанмен, 1930 жылдары құрылыс жасырын түрде басталды. Бұл мәлім болғаннан кейін, 1936 жылғы Англо-Германиялық теңіз келісімі Германияға Ұлыбританиямен теңдестіруге мүмкіндік берді. Германия соғысқа бар болғаны 65 су асты кемесімен кірісті, соғыс басталғанда 21-і теңізде болды. Германия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ең ірі су асты кемелері флотын құрды. Версаль келісімімен шектелген теңіз күштерінің қайта құрылысы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға бір жыл ғана бұрын басталды. Жер бетіндегі шайқаста Ұлыбританияның күшті теңіз күштерін жеңуге үміті болмағандықтан, неміс жоғарғы басшылығы "Guerre de course" (сауда соғысы) науқанын жоспарлады және барлық капиталдық кемелердің құрылысын тоқтатты, жаңа аяқталған кемелер мен екі крейсерді сақтап, ресурстарды су асты кемелеріне жұмсады, оларды жылдам салуға болатын. 1940 жылы өндіріс қуатын кеңейтуге және жаппай өндіріс бастауға көп уақыт кетіп, соғыс аяқталғанға дейін мыңнан астам су асты кемесі салынды. Германия Атлантика шайқасында су асты кемелерін тиімді пайдаланды, Ұлыбританияның жабдықтау жолдарын кесіп, олардың кемелерін батыруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Бұл жолдар Ұлыбританияға азық-түлік, өнеркәсіптік өнімдер, сондай-ақ Канада мен АҚШ-тан қару-жарақ жеткізу үшін маңызды болды. U- қайықтары жаңартылғанымен, маңызды жаңалық – танымал «Энигма» шифрлау машинасымен шифрланған байланыстың жақсаруы болды. Бұл «құс үйірлері» (Rudel) тактикасын пайдалануға мүмкіндік берді, бірақ сонымен бірге U- қайықтарының құлдырауына себеп болды. Теңізге шыққаннан кейін U- қайықтары Жоғарғы басшылық белгілеген аймақтарда конвойлерді іздеуге тырысып, көбінесе дербес жұмыс істеді. Конвой табылған жағдайда, су асты кемесі бірден шабуылға көшпеді, оны көлеңкелеп, аймақтағы басқа су асты кемелеріне хабарластырып, конвойді табуға көмектесті. Содан кейін су асты кемелері үлкен күшке біріктіріліп, конвойға бірдей уақытта шабуыл жасады, әсіресе түнде, ASDIC-тен қашу үшін су бетінен. Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдары Ubootwaffe («U- қайық күштері») осы тактикалармен («Алғашқы бақытты кезең») үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бірақ шешуші жеңіске жеткізу үшін жеткіліксіз болды. 1943 жылдың көктеміне қарай неміс U- қайықтарының құрылысы толық қуатпен жүрді, бірақ конвойлерді сүйемелдеуші кемелер мен ұшақтардың санының артуы, сондай-ақ радар мен сонар сияқты техникалық жетістіктер бұл артықшылықты жойды. Жоғары жиілікті бағыттау (HF/DF, «Хафф Дафф» деп те аталады) және «Ultra» одақтастарға U- қайықтарының радиохабарларын анықтағанда, конвойлерді құс үйірлерінің айналасынан өткізуге мүмкіндік берді. Нәтижесі ауыр болды: наурыз бен шілде аралығында 130-дан астам U- қайығы жоғалып кетті, олардың 41-і тек мамыр айында ғана. Одақтастардың шығындары да күрт төмендеді, наурызда 750 000 тоннадан шілдеде 188 000 тоннаға дейін азайды. Атлантика шайқасы соғыстың соңғы күніне дейін жалғасқанымен, U- қайық күштері адамдар мен жабдықтаулардың ағынын тоқтата алмады, бұл «Факел», «Хаски» операцияларына және соңында D күніне жол ашты. Уинстон Черчилль U- қайықтарының «қауіпі» одақтастардың жеңісіне күмәндануға себеп болған жалғыз нәрсе деп жазды. Соғыс аяқталған кезде U- қайықтары одақтастардың шамамен 3000 кемесін (175 әскери кеме, 2825 сауда кемесі) батырды. U- қайық қызметіндегі 40 000 адамның 28 000-ы (70%) қаза тапты. Немістер бірнеше жаңа су асты кемелерін жасады, соның ішінде XVII типті, ол қозғалтқыштың жұмысын қамтамасыз ету үшін Валтер турбинасында сутек пероксидін пайдаланды (оның авторы – доктор Хеллмут Валтер). Сондай-ақ, олар үлкен батареясы мен механикалық торпеда жүктеуі бар XXII типті де жасады.

Италия

Соғыс басталған кезде Италияда 24 түрлі кластағы 116 су асты кемесі қызметте болды. Олар негізінен Жерорта теңізі аймағында жұмыс істеді. Бір бөлігі оккупацияланған Франциядағы Бордо қаласындағы базаға жіберілді. Эритреяның Массава колониялық портынан да бірнеше су асты кемелерінен тұратын эскадрилья операциялар жүргізді. Италиялық конструкциялар Атлант мұхитында пайдалануға қолайсыз екенін көрсетті. Италияның шағын су асты кемелері Гибралтар портының жанындағы британдық кемелерге шабуыл жасауда қолданылды.

Ұлыбритания

1939 жылы Корольдік теңіз күштерінің 70 су асты кемесі қызмет етті. Жапсарып өндіріске үш класс таңдалды: теңізге шығатын S класы, мұхитқа шығатын T класы және жағалауға арналған U класы. Соғыс кезінде осы класс кемелерінің барлығы көптеп салынды. Француз су асты кемелерінің флоты соғыс басталғанда 70-тен астам кемеден (бірі қырылып жатқандарымен) тұрды. Францияның құлауынан кейін, француз-неміс келісімі бойынша барлық француз су асты кемелері Германия бақылауындағы Франция порттарына қайтарылды. Бірақ, кейбір кемелер британдық күштер тарапынан күштеп тартып алынды. Британдық су асты кемелерінің негізгі операциялық аймақтары Норвегия жағалауы, Жерорта теңізі болды. Онда су асты кемелерінің флотилиясы Мальтадағы базасынан Солтүстік Африкаға жөнелтілетін жаудың жабдықтау жолын табысты түрде тоқтатып, Солтүстік теңізде де қиындықтар тудырды. Германия континенттік держава болғандықтан, британдықтардың Атлант мұхитындағы осы аймақта неміс кемелерін батыруға көп мүмкіндік болмады. 1940 жылдан бастап, U класты су асты кемелері Солтүстік Африкаға баратын жаудың жабдықтауын тоқтату үшін Мальтада орналастырылды. Үш жыл ішінде бұл күш 1 миллион тоннадан астам кемелерді баттырып, генерал Эрвин Роммельді тиісті деңгейде қолдау көрсетуге Германияның жоғарғы басшылығының әрекеттерін күйретіп жіберді. Роммельдің штаб бастығы Фриц Байерлейн: «Егер сіздің су асты кемелеріңіз болмаса, біз Александрияны басып алып, Суэц каналына жетер едік» деп мойындады. Осы науқанда 45 кеме жоғалып кетті, ал бес Виктория кресі осы аймақта қызмет еткен су асты кемешілерге табысталды. Сонымен қатар, британдық су асты кемелері Тынық мұхитында жапондық кемелерге шабуыл жасады. Шығыс флоты Бенгал шығанағында, Малакка бұғазында Сингапурға дейін, Суматраның батыс жағалауында Экваторға дейін су асты кемелерінің операцияларына жауапты болды. Бұл аймақта жапондық үлкен жүк кемелері аз болды, сондықтан британдық су асты кемелерінің негізгі нысаны жағалау суларындағы шағын кемелер болды. Су асты кемелері барлау жұмыстарын жүргізу, Бирмаға баратын жапондық жабдықтауды тоқтату және Пенангтан шығатын U- қайықтарына шабуыл жасау үшін жөнелтілді. 1944 жылы Шығыс флотының су асты кемелері күштерін кеңейтуді жалғастырды, ал 1944 жылдың қазан айына қарай бір крейсерді, үш су асты кемесін, алты шағын әскери кемені, сауда кемелерін және 100-ге жуық шағын кемені баттырды. Осы аймақта су асты кемесінің су асты кемесін батырудың жалғыз құжатталған жағдайы орын алды. U864 қайығы іске қосылды және «Венчур» экипажы үш өлшемді маневр жасайтын нысанаға қарсы қазіргі заманғы торпедалық компьютерлік нысаналау жүйелерінің негізі болған әдістерді қолдана отырып, сәтті ату шешімін қолмен есептеді. 1945 жылдың наурызына қарай британдық кемелер Малакка бұғазын бақылауға алып, жапондық әскерге теңіз арқылы жеткізілетін жабдықтың жолын кесті. Бұл кезде аймақта жапондық үлкен кемелер аз болды, сондықтан су асты кемелері негізінен палубадағы пушкаларымен шабуылдайтын кіші кемелерге қарсы әрекет етті. Су асты кемесі Банка бұғазында ауыр крейсерді, япониялық крейсер «Ашигараны» торпедалап, шағылыстырып, 1200-ге жуық жапондық әскерді жойды. Соғыс кезінде үш британдық су асты кемесі (, , және) жапондықтар тарапынан батырылды.

Жапония

Жапония Екінші дүниежүзілік соғыста ең әртүрлі су асты кемелеріне ие болды, оның ішінде адам басқаратын торпедалар (Каитен), кішкентай су асты кемелері (Ко-хиотеки, Кайрю), орташа қашықтықтағы су асты кемелері, мақсатты жабдықтау үшін арнайы салынған су асты кемелері (көптегені әскер үшін), ұшақ тасымалдайтын ұзақ қашықтықтағы су асты кемелері (көпшілігі ұшақпен жабдықталған), соғыстың ең жоғары су асты жылдамдығына ие су асты кемелері (Сентака I 200) және бірнеше ұшақ тасымалдай алатын су асты кемелері (Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі су асты кемесі, Sentoku I 400). Бұл су асты кемелері соғыстың ең жетілген торпедасымен – оттегімен жұмыс істейтін 95-ші үлгісімен (соғыстан кейін АҚШ тарихшысы Сэмюэл Э. Морисон "Ұзын сүңгі" деп атаған) жабдықталған. Жалпы алғанда, техникалық қабілеттеріне қарамастан, жапондық су асты кемелері Императорлық теңіз күштерінің "Guerre D'Escadre" (Флоттық соғыс) жоспарына енгізілді, бұл Германияның "Guerre De Course" (Круиздік соғыс) жоспарынан өзгеше болды. Жапондық су асты кемелері негізінен соғыс кемелеріне қарсы шабуылдық міндеттерде қолданылды, олар сауда кемелерімен салыстырғанда жылдам, маневрлі және жақсы қорғалған. 1942 жылы жапондық су асты кемелері екі авианосецті, бір крейсерді, бірнеше эсминецтерді және басқа да соғыс кемелерін батырып, оның ішінде екі линкорды зақымдады. Бірақ олар осы нәтижелерді сақтап қала алмады, себебі одақтас флоттар күшейтіліп, жақсы ұйымдастырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін су асты кемелері көбінесе аралдық гарнизондарға жабдықтарды тасымалдау үшін пайдаланылды. Соғыс барысында Жапония шамамен 1 миллион тонна сауда кемесін (184 кеме) батырды, ал Ұлыбритания – 1,5 миллион тонна (493 кеме), АҚШ – 4,65 миллион тонна (1079 кеме) және Германия – 14,3 миллион тонна (2840 кеме). Алғашқы үлгілер су астында жақсы маневрлеуге, терең суға батуға және радармен жабдықталмаған. Соғыстың соңында радармен жабдықталған кемелер кейде АҚШ радарларының олардың сәулеленуін анықтау қабілетіне байланысты батырылды. Мысалы, "Батфиш" төрт күннің ішінде мұндай үш су асты кемені батырды. Соғыстан кейін Жапонияның бірнеше ерекше су асты кемелері "Жолдың соңы" операциясы аясында (I 400, I 401, I 201 және I 203) тексеру үшін Гавайиге жіберілді, ал 1946 жылы АҚШ теңіз күштері оларды суға батырып жіберді, себебі кеңес одағы да осы су асты кемелеріне қол жеткізуді талап етті.

Америка Құрама Штаттары

Перл-Харборға шабуылдан кейін АҚШ Теңіз күштерінің Тынық мұхитындағы жетекші флоттың көптеген кемелері жойылды немесе ауыр зақымдар алды. Су асты кемелері шабуылдан аман қалды және соғысты жауға жеткізді. Қолдау кемелері болмағандықтан, су асты кемелеріне жапон кемелері мен су асты кемелерін тәуелсіз түрде іздеп табу және жою міндеті жүктелді. Олар бұл міндетті өте тиімді орындады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде су асты кемелері американ арсеналындағы ең тиімді кемеге қарсы және су асты кемесіне қарсы қару болды. АҚШ Теңіз күштерінің жалпы құрамының шамамен 2 пайызын құраған су асты кемелері, жапон Теңіз күштерінің 30 пайыздан астамын жойды, оның ішінде 8 әуе тасымалдағыш, 1 линкор және 11 крейсер болды. АҚШ су асты кемелері жапон сауда флотының 60 пайыздан астамын жойып, Жапонияның әскери күштерін және өнеркәсіптік соғыс өндірісін қамтамасыз ету мүмкіндігін шектеді. Тынық мұхитындағы одақтас су асты кемелері жапондық кемелерді барлық басқа қарулардың жиынтығынан көп жойды. Бұл жетістікке жапон императорлық теңіз күштерінің елдің сауда флотына жеткілікті эскорт күштерін ұсына алмауы көмектесті. Соғыстағы жапон су асты кемелерінің торпедалары ең жақсы деп есептелсе, АҚШ Теңіз күштерінің торпедалары ең нашар деп саналды. Мысалы, АҚШ-тың Mark 14 торпедасы әдетте 3 метрге (10 фут) тым терең түсіп, магниттік және тікес әсер ететін Mk VI жарылғышымен жабдықталған еді, екеуі де сенімсіз болды. Mark 14 торпедасының тереңдікті бақылау механизмі 1942 жылдың тамызында түзетілді, бірақ жарылғыштарды сынау 1943 жылдың ортасына дейін бұйырылмады, сонда Гавайи мен Австралиядағы сынақтар ақауларды растады. Сонымен қатар, Mark 14 кейде дөңгелек жолмен жүріп, кем дегенде бір АҚШ су асты кемесін – Tullibee-ді батырды. Толық жұмыс істейтін Mark 14 торпедалары 1943 жылдың қыркүйегіне дейін қолданысқа енгізілмеді. АҚШ су бетіндегі жауынгерлері қолданған Mark 15 торпедасы да сол Mk VI жарылғышымен жабдықталған және 1943 жылдың соңына дейін жөнделмеді. Проблемаларды шешуге жасалған бір әрекет нәтижесінде электрлік торпеда (Mark 18) су асты кемелеріне орналастырылды. Tang осындай торпедалардың бірінің дөңгелек жолынан жоғалды. Дөңгелек жолдардың көптеп кездесуін ескере отырып, жай ғана жоғалып кеткен басқа да су асты кемелері болуы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Теңіз күштерінде 314 су асты кемесі қызмет етті, оның 260-ы Тынық мұхитына жіберілді. 1941 жылдың 7 желтоқсанында 111 кеме комиссияда болды және соғыс кезінде , , және эскадрильяларынан 203 су асты кемесі комиссияланды. Соғыс кезінде 52 АҚШ су асты кемесінің барлық себептерге байланысты жоғалғаны белгілі болды, оның 48-і тікелей жаулық әрекеттерге байланысты; 3,505 теңізші қаза тапты, бұл Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ қызметінің кез келген түріндегі қаза тапқандардың ең жоғары пайызы. АҚШ су асты кемелері 1,560 жау кемесін батырды, оның ішінде 8 әуе тасымалдағыш, бір линкор, үш ауыр крейсер және 200-ден астам басқа соғыс кемелері, сондай-ақ жапон линкоры Яматоны (Skate-тен ауыр зақымдалған) және жапон линкоры Мусашиді (Tunny-ден зақымдалған) сынды бірнеше кемелерге зақым келтірді. Сонымен қатар, су асты кемелері салдарынан жапон сауда флоты 16,200 теңізшіні жоғалтты, 53,400-і жараланды, соғыс басталған кездегі 122,000-ға жуық сандардан.

Соғыстан кейінгі кезең

Салқын соғыс кезінде АҚШ және Кеңес Одағы ірі су асты кемелер флотын ұстап, «мысық пен тышқан» ойынына қатысты. Бұл қазір де жалғасуда, бірақ бұрынғыдан әлдеқайда төмен деңгейде. Кеңес Одағы осы кезеңде кем дегенде төрт су асты кемесін жоғалтты: 1968 жылы К-129 советтік су асты кемесі (оны ЦРУ Говард Хьюз жобалаған Glomar Explorer атты кемесімен мұхит түбінен құтқаруға тырысты), 1970 жылы К-8 советтік су асты кемесі, 1986 жылы К-219 советтік су асты кемесі және 1989 жылы «Комсомолец». Көптеген басқа советтік су асты кемелері, мысалы, К-19 советтік су асты кемесі өрт немесе радиациялық ағып кету салдарынан қиын жағдайға түсті. Осы кезеңде АҚШ екі ядролық су асты кемесін жоғалтты: «Трешер» және «Скорпион». «Трешер» жабдықтың істен шығуынан, ал «Скорпион» жоғалуының нақты себебі әлі белгісіз. 1971 жылғы Үнді-Пакистан соғысында ПНС «Газидің» батуы Оңтүстік Азия аймағындағы алғашқы су асты кемесінің жоғалуы болды. 1982 жылғы Фолкленд соғысында Ұлыбритания Аргентинаға қарсы ядролық қуатты су асты кемелерін қолданды. «АРА Генерал Белграно» крейсерінің батуы – ядролық су асты кемесінің соғыста батып кеткен алғашқы жағдайы. Бұл қақтығыс кезінде Аргентинаның конвенциялық «АРА Санта Фе» су асты кемесі Sea Skua зымыранымен зақымдалды, ал «АРА Сан Луис» британдық флотқа сәтсіз шабуылдар жасағанын мәлімдеді.

Үлкен оқиғалар

Бірнеше кездейсоқ батып кету оқиғалары болды, сондай-ақ су асты кемелерінің арасындағы соқтығысулар да орын алды. 1914 жылдың тамызына дейін 68 су асты кемесі апатқа ұшырады. Оның ішінде 23 соқтығысу, 7 аккумуляторлық газ жарылысы, 12 бензин жарылысы және 13 батып кету – кеме корпусының тесіктері дұрыс жабылмағаннан болды. 1951 жылы ағылшын каналында мачтаның сынуынан, ал 1963 жылы сынақ сүңгісі кезінде құбырдың дәнекерленген жерінің зақымдануынан жоғалды. Басқа да көптеген жағдайлар батып кетудің ықтимал себептері екені дәлелденді, ең бастысы – аккумулятордың істен шығуы торпеданың іштен жарылуына әкелді, ал 2000 жылдың 12 тамызында Ресейдің «Курск» су асты кемесінің жоғалуы, мүмкін, торпеда жарылысынан болды. Соңғысының мысалы – 1992 жылдың ақпан айында Ресейдің K-276 және «Baton Rouge» су асты кемелері арасындағы оқиға. 2000 жылдан бері су асты кемелеріне қатысты 9 ірі теңіз оқиғасы тіркелді. Оның ішінде үш рет Ресей су асты кемелері апатқа ұшырады, олардың екеуі жоғалып кетті, сондай-ақ үш рет АҚШ, бір рет Қытай, бір рет Канада және бір рет Австралия су асты кемелері қатысқан оқиғалар болды. 2005 жылдың тамызында Ресейдің «Приз» класындағы AS-28 құтқару су асты кемесі Петропавл маңында кабельдермен және/немесе торлармен ілініп қалды, бірақ британдық ROV оларды үлкен халықаралық күш-жігермен босатып алды.