Кіріспе

Дыбыс жазу тарихы, жаңа технологиялардың ойлап табылуы және коммерциялық қолданысқа енгізілуімен итермеленген толқындармен дамыған – оны шамамен төрт негізгі кезеңге бөлуге болады:
Акустикалық дәуір (1877–1925)
Электрлік дәуір (1925–1945)
Магниттік дәуір (1945–1975)
Цифрлық дәуір (1975 – қазіргі уақытқа дейін)

Дыбысты сақтау және көбейту үшін жазу ортасына түсіру бойынша тәжірибелер 1800 жылдардағы Өнеркәсіптік революция кезінде қарқынды басталды. 19-ғасырдың екінші жартысында дыбысты жазуға және қайта өндіруге көптеген алғашқы қадамдар жасалды – әсіресе Эдуард Леон Скотт де Мартинвилльдің 1857 жылғы фонографы, және бұл күш-жігер Томас Эдисонның 1877 жылы фонографты ойлап табуымен аяқталды. Цифрлық жазу 20-ғасырдың соңында пайда болды және цифрлық музыканың және онлайн-стриминг қызметтерінің танымалдылығымен қатар дамып келеді.

Акустикалық дәуір (18771925)

Ең алғашқы практикалық дыбыс жазу технологиялары толығымен механикалық құрылғылар болды. Бұл жазғыштар әдетте адам дауысы немесе музыкалық аспаптар тудырған дыбыс толқындарының физикалық ауа қысымын жинап, шоғырландыру үшін үлкен конус тәрізді мүйізді пайдаланған. Конус төбесінде орналасқан сезімтал мембрана немесе диафрагма, буыны бар жазу қаламы (стилус) арқылы байланысқан, ал ауа қысымының өзгеруі диафрагманы алға-артқа қозғалтқанда, қалам қозғалатын жазба ортасына – мысалы, қапталған қағаз рулонына, немесе балауыз немесе жұмсақ металл сияқты жұмсақ материалмен жабылған цилиндр немесе дискіге дыбыс толқындарының аналогын сызып немесе ойып жазған. Бұл алғашқы жазбалардың сапасы мен дыбыс деңгейі төмен болды және естілетін дыбыс спектрінің тар диапазонын ғана қамтыды – әдетте 250 Гц-тен 2500 Гц-ке дейін. Сондықтан музыканттар мен инженерлер осы дыбыстық шектеулерге бейімделуге мәжбүр болды. Сол кезеңдегі музыкалық топтар көбінесе керней, корнет және тромбон сияқты күшті аспаптарды таңдады; туба және эвфоний сияқты төмен регистрлі мыс аспаптар контрабасты екі есе көбейтті немесе алмастырды, ал бас барабандардың орнына ағаш блоктар қолданылды. Орындаушылар да дыбысты теңестіру үшін мүйіздің айналасына стратегиялық түрде орналасып, мүмкіндігінше қатты ойнауға тырысты. Үйге арналған фонографтардың дыбыс шығару мүмкіндігі де жиілік диапазоны мен дыбыс деңгейі тұрғысынан шектеулі болды. Акустикалық дәуірдің соңына қарай диск дыбыс жазудың стандартты құралына айналды және оның отандық аудио нарығындағы басымдығы 20 ғасырдың соңына дейін сақталды.

Электр дәуірі (19251945) (пленкадағы дыбысты қоса алғанда)

Дыбыс жазу тарихының "екінші толқыны" 1925 жылы АҚШ-тың ірі жазба компаниялары қабылдаған Western Electric компаниясының электр микрофондары, электрондық сигнал күшейткіштері және электромеханикалық жазғыштардың біріктірілген жүйесін енгізумен басталды. Дыбыс жазу енді гибридтік процесс болды – дыбыс электрондық түрде түсірілуі, күшейтетілуі, сүзгіленуі және теңдестірілуі мүмкін болды, ал дискіні кесу басы электрмен қуаттандырылды, бірақ жазу процесі негізінен механикалық қалды – сигнал әлі де физикалық түрде балауыз "мастер" дискісіне жазылды, ал тұтынушыларға арналған дискілер балауыздан жасалған металл электроформын, бастапқыда шеллак негізіндегі қоспаға, кейін поливинил пластикке басып шығару арқылы механикалық түрде өндірілді. Western Electric жүйесі дыбыс жазудың сапасын айтарлықтай жақсартты, қайта жаңғыртылатын жиілік диапазонын кеңейтіп (60 Гц мен 6000 Гц аралығында) және аудио инженерлерінің жаңа класына көп микрофондарды пайдалану арқылы толық, бай, егжей-тегжейлі және теңгерімді дыбысты жазуға мүмкіндік берді, олар көп арналы электрондық күшейткіштерге, компрессорларға, сүзгілерге және микшерлерге қосылған. Электр микрофондары әншілердің орындау стилін күрт өзгертіп, "кронер" дәуірін бастады, ал электрондық күшейту радио хабарларын тарату, қоғамдық дауыс шығару жүйелері және электрондық күшейтілген үй жазбаларын дамытуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, музыкалық аспаптар үшін электрондық күшейткіштердің дамуы гитара және скрипка сияқты тыныш аспаптардың жел және мүйіз аспаптарымен тең дәрежеде бәсекелесуіне мүмкіндік берді, ал музыканттар мен композиторлар термен, ондес мартенот, электрондық орган және Хэммонд Новакорд сияқты жаңа электрондық музыкалық аспаптармен тәжірибе жүргізе бастады. Осы жетістіктермен қатар бірнеше өнертапқыштар фильмдермен синхрондалған дыбысты қамтамасыз етудің практикалық әдістерін әзірлеу жарысына қатысты. Кейбір ертедегі дыбыстық фильмдер – мысалы, 1927 жылғы "Джаз әншісі" сияқты маңызды фильмдер – проектормен механикалық түрде байланыстырылған айналмалы тақтада ойналатын үлкен дыбыстық жазбаларды қолданды. 1930 жылдардың басында киноиндустриясы кино технологиясын толығымен қабылдады, онда жазылған дыбыс сигналы тар саңылау арқылы жылжымалы фильмге түсірілген жарық көзін модуляциялау үшін пайдаланылды, оны фильмнің арнайы бөлігі бойымен жүретін дыбыс жолағының тығыздығының немесе енінің өзгеруі ретінде суретке түсіруге мүмкіндік берді. Проектор тұрақты жарық пен фотоэлектрлі элементті пайдаланып, өзгерістерді электр сигналына айналдырды, ол күшейтіліп, экранның артындағы дыбыс шығарушыларға жіберілді. Дыбысты киноға енгізу киноиндустриясының аудио инженерлеріне қазір біз білетін көпжол жазу процесінде жылдам жетістіктерге жетуге көмектесті, осы арқылы бірнеше жеке жазылған дыбыс көздерін (мысалы, дауыстар, дыбыс эффектілері және фондық музыка) бір мезгілде ойнатуға, араластыруға және фильмдегі оқиғалармен синхрондауға болады, соның нәтижесінде жаңа, күрделі дыбыс жолдары құрылды. Сол дәуірдегі "құрастырылған" дыбыстың ең танымал мысалы – Джонни Вайсмуллер ойнаған "Тарзан" фильмдері үшін жасалған атақты "Тарзан айқайы". Соңғы ғасырда аудио жазбада орын алған үлкен және жиі тез өзгерістердің ішінде "Электр дәуірінің" басында ойлап табылған, 1920 жылдары енгізілгеннен бері іс жүзінде өзгермеген бір маңызды аудио құрылғысы бар екендігі байқалады: электроакустикалық түрлендіргіш, яғни дыбыс шығарушы. Оның ең көп таралған түрі – динамикалық дыбыс шығарушы, ол динамикалық микрофонның кері нұсқасы болып табылады. Бұл құрылғы әдетте, икемділігін арттыру үшін концентрлі қабатталған, қатаң қағаз тәрізді материалдан жасалған, терең емес конустық диафрагмадан тұрады, оның шеті бекітілген, ал ортасында қозғалмалы катушкалы электромагниттік драйвердің катушкасы орналасқан. Жазбадан, микрофоннан немесе электрлі аспаптан келетін дыбыс сигналы күшейткіш арқылы дыбыс шығарушыға берілгенде, катушкадағы өзгермелі электромагниттік өріс оны және конусты алға-артқа қозғалтады, ал бұл қозғалыс ауа арқылы құлақтарымызға жететін дыбыс толқындарын тудырады, біз оларды дыбыс ретінде естиміз. Технологияны көптеген жетілдірулер жүргізілгеніне және басқа да технологиялар енгізілгеніне қарамастан (мысалы, электростатикалық дыбыс шығарушы), динамикалық дыбыс шығарушының негізгі дизайны мен функциясы 90 жылдан бері айтарлықтай өзгерген жоқ және ол электрондық дыбыс сигналдарын естілетін дыбысқа түрлендірудің ең көп таралған, сапалы және сенімді құралы болып қала береді.

Магниттік дәуір (1945-1975)

Аудиожазудың үшінші толқыны 1945 жылы одақтас елдердің жаңа неміс өнертабысы – магниттік таспаға жазу технологиясына қол жеткізген кезде басталды. Технология 1930 жылдары ойлап табылған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Германияда (мұнда ол кеңінен қолданылды) қолдануға шектеулі болды. Магниттік таспа аудио сапасы жағынан үлкен қадам жасады. Шындығында, одақтас елдердің бақылаушылары жаңа технологияның бар екенін алғаш рет байқағанда, алдын ала жазылған бағдарламалардың дыбыс сапасы тікелей эфирден ешқандай айырмашылықсыз екенін анықтады. 1950 жылдан бастап магниттік таспа радио және музыка индустриясында аудио жазба жасаудың стандартты құралына айналды, сондай-ақ тұтынушылар нарығы үшін алғашқы Hi-Fi стерео жазбалардың, музыка үшін көп тректі таспаға жазу технологиясының дамуына және дыбыстың негізгі мастеринг құралы ретінде дисктердің қолданыстан шығуына әкелді. Магниттік таспа жазу процесін де түбірінен өзгертті – ол бұрынғыдан әлдеқайда ұзақ және жоғары сапалы жазбаларды жасауға мүмкіндік берді, сонымен қатар жазу инженерлеріне фильмдік монтажшыларға ұқсас, ерекше икемділікті ұсынды. Таспаға жазылған дыбысты оңай өңдеуге, монтаждауға және жаңадан үйлестіруге болады, бұл дисктерде мүмкін емес еді. Осы тәжірибелер 1950 жылдары Лес Пол мен Мэри Фордтың жазбаларында ең жоғары деңгейге жетті. Олар өз дауыстарында және аспаптарында жасаған көптеген жазбалардан құралған үлкен «виртуалды» топтарды жасау үшін таспаны өңдеу және көп тректі жазу әдістерін алғаш рет қолданды. Магниттік таспа халықтық музыка және басқа жанрлардың күрделілігін тездетіп, кеңейтті, композиторларға, продюсерлерге, инженерлерге және орындаушыларға бұрын қол жеткізе алмаған деңгейдегі күрделілікке қол жеткізуге мүмкіндік берді. Аудио технологиясындағы басқа да маңызды жетістіктер дисктер мен таспалардағы жаңа тұтынушылық аудио форматтары мен құрылғыларын енгізуге әкелді, соның ішінде толық жиілік диапазонындағы дисктерді ойнату, дисктерді жасауда шеллактан поливинил пластигіне ауысу, 33 айналымдық 12 дюймдік ұзақ ойналатын (LP) диск пен 45 айналымдық 7 дюймдік «синглдің» ойлап табылуы, тұрмыстық және кәсіби портативті таспа жазғыштардың (тікелей орындаулардың жоғары сапалы жазбаларын жасауға мүмкіндік берді), танымал 4 тректік картридждер мен компакт-кассета форматтары, тіпті әлемдегі алғашқы «сэмплерлік пернетақталар» – таспаға негізделген пернетақта аспаптары Чемберлин және оның одан да танымал жалғасы Мелотрон да осылардың қатарында.

Цифрлық дәуір (1975 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Төртінші және қазіргі "фаза", "цифрлық" дәуір, аудио жазба тарихындағы ең жылдам, күрт және кең ауқымды өзгерістерге куә болды. 20 жылдан аз уақыт ішінде барлық алдыңғы жазба технологиялары жылдамдықпен сандық дыбыс кодтауышпен алмастырылды, ал жапондық Sony электроника корпорациясы 1970 жылдары бірінші тұтынушы (жақсы табанды) PCM кодтауышы PCM F1-ді 1981 жылы таныстырды (https://www.kenrockwell.com/audio/sony/pcm_f1.htm). Бұрынғы технологиялардан айырмашылығы, дыбыс жазбасының үздіксіз аналогты түсірілуі, цифрлық жазу дыбысты дыбыстың өте тығыз және жылдам сериясы арқылы дискретті үлгілер түрінде түсірді. Цифрлық-аналогтық түрлендіргіш арқылы ойнатылғанда, бұл дыбыс үлгілері үздіксіз дыбыс ағынын қалыптастыру үшін қайта қосылады. Алғашқы цифрлық түрде жазылған танымал музыка альбомы, Ry Cooder's Bop 'Til You Drop, 1979 жылы жарық көрді, және сол кезден бастап, цифрлық дыбыс жазуы мен қайта жаңғыртуы әр деңгейдегі жаңа стандартқа айналды, кәсіби студиядан бастап үйдегі Hi-Fi-ға дейін. Бұл кезеңде қысқа өмір сүретін "гибридтік" студиялық және тұтынушы технологиялардың саны пайда болғанымен (мысалы, сандық аудио таспасы немесе DAT, стандартты магниттік таспаға сандық сигнал үлгілерін жазған), Sony өзінің жаңа сандық жазба жүйесінің басымдығын Philips-пен бірге сандық компакт-дискіні (CD) енгізу арқылы қамтамасыз етті. Компакт-диск 12" альбом мен 7" синглдің орнын жаңа стандартты тұтынушылар форматы ретінде тез алмастырды және жоғары сапалы тұтынушылар аудиосының жаңа дәуірін бастады. CD-дискілер кішкентай, тасымалданатын және берік, олар үлкен динамикалық диапазонмен (~96 дБ), керемет анықтығымен және бұрмаланбаумен барлық естілетін дыбыс спектрін қайта шығара алады. CD дискілері лазер сәулесі арқылы оптикалық түрде оқылып, кодталғандықтан, диск пен ойнату механизмі арасында физикалық байланыс болмағандықтан, жақсы күтілетін CD дискісі ешбір бұзылу немесе адалдық жоғалтусыз қайта-қайта ойнатылуы мүмкін. CD дискілері сонымен қатар, олардың физикалық көлемі мен сақтау қабілеті жағынан да елеулі жетістіктерге қол жеткізді. ЛП-тер бір жағына шамамен 20–25 минут аудионы ұстай алады, өйткені олар дисктің көлемімен және оған кесілетін саңылаулардың тығыздығымен физикалық жағынан шектелген. Жазу неғұрлым ұзақ болса, саңылаулар бір-біріне неғұрлым жақын болады, сондықтан жалпы сапасы төмендейді. CD-лер, екінші жағынан, 12" LP форматының жалпы көлемінің жартысынан аз, бірақ орташа LP-ден екі есе ұзақтықты, 80 минутқа дейін дыбыспен қамтамасыз етті. Компакт-диск 20-ғасырдың аяғында тұтынушылардың аудио нарығында толығымен басым болды, бірақ тағы бір онжылдықта есептеу технологиясының жылдам дамуы оны аудиожазу тарихындағы ең маңызды жаңа өнертабыс – цифрлық аудио файлмен (.wav, mp3 және басқа да форматтар) бірнеше жылда шамамен артық болды. Жаңадан жасалған цифрлық сигналдарды сығылу алгоритмдерімен біріктірілгенде, файл өлшемін едәуір азайтатын цифрлық аудио файлдар Apple-дің iTunes медиа қосымшасы және олардың танымал iPod портативті медиа ойнатқышы сияқты коммерциялық инновациялардың арқасында ішкі нарыққа үстемдік етті. Алайда, үйдегі компьютерлік технологияның жылдам дамуымен қатар цифрлық аудио файлдардың енгізілуі көп ұзамай күтпеген салдарымен аудио және басқа да цифрлық медиа файлдарды лицензиясыз кеңінен таратумен аяқталды. Көп көлемді цифрлық медиа файлдарды жоғары жылдамдықпен жүктеу мен жүктеуді Napster және BitTorrent сияқты файлдарды ортақтастыру технологиясы жеңілдетті. Құқық бұзушылық авторлық құқық иелері үшін маңызды мәселе болып қала берсе де, цифрлық аудионың дамуы тұтынушылар мен брендтер үшін елеулі пайда әкелді. Бұл жаңа технология аудио файлдарды цифрлық түрде көп көлемде, арзанда беруді және сақтауды жеңілдетумен қатар, лейблдер ескі жазбаларды конвертациялап, цифрлық түрде тарата алады, бұл LP немесе CD-де альбомдарды қайта шығарудың бір бөлігіне ғана жұмсалады. Цифрлық аудио сондай-ақ акустикалық және цифрлық электрлік жазбаларды қалпына келтіру мен қайта өңдеуде айтарлықтай жақсаруға мүмкіндік берді, тіпті тегін тұтынушы деңгейіндегі цифрлық бағдарламалық қамтамасыз ету ескі 78rpm және винилдік жазбалардан сызықтарды, бет шуын және басқа да қажетсіз дыбыстық артефактілерді өте тиімді жоюға және барлық дыбыс сапасын арттыруға мүмкіндік береді, бірақ ең нашар зақымдалған жазбалар үшін де. Тұтынушы деңгейіндегі цифрлық деректерді сақтау саласында қуаттылықты арттыру мен құнның төмендеуіне қарай жалғасып жатқан үрдіс тұтынушылардың қазіргі заманда үлкен мөлшерде жоғары сапалы цифрлық медианы (аудио, бейне, ойындар және басқа да қосымшалар) алуға және сақтауға мүмкіндік береді, сондай-ақ ондаған немесе тіпті жүз мыңдаған әндер, альбомдар немесе бейнелерден тұратын медиа кітапханаларын құруға мүмкіндік береді, мұндай жинақтар барлық ең байлар үшін де 78 немесе LP форматында физикалық және қаржылық жағынан мүмкін емес болар еді, бірақ қазір орташа мөлшердегі қатты мұқабалы кітаптан артық емес сақтау құрылғыларында сақталуы мүмкін. Цифрлық аудио файлы жазбадағы бір дәуірдің аяқталуын және жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Цифрлық файлдар негізгі құрал ретінде диск, немесе таспаның катушкасы сияқты арнайы физикалық жазба ортасын жасау немесе пайдалану қажеттілігін жойды, коммерциялық дыбыс жазбаларын жасау, өндіру және тарату үшін. Осы цифрлық файл форматтарының дамуымен қатар, үйдегі компьютерлік технологиядағы айтарлықтай жетістіктер және Интернеттің жылдам кеңеюі цифрлық дыбыс жазбаларын толығымен электрондық түрде, магниттік және оптикалық жазба орталарында жасауға, өңдеуге, көбейтуге, таратуға және сақтауға мүмкіндік береді, оларды әлемнің кез келген жеріне адалдығын жоғалтпай және ең бастысы, оларды сату үшін тасымалдау және сату үшін кейбір тұрақты жазба ортасына аудармай таратуға болады. Музыка ағымдағы қызметтері 2000 жылдардың соңынан бері танымал болып келеді. Ағымдағы аудио тыңдаушыға аудио файлдарына ие болуды қажет етпейді. Олар оның орнына интернет арқылы тыңдайды. Ағымдағы қызметтер музыканы тұтынудың балама әдісін ұсынады және кейбіреулері премиум бизнес моделін ұстанады. Көптеген музыка ағымдағы қызметтері, мысалы Spotify және Apple Music қолданатын премиум модель, тегін мазмұнның шектеулі мөлшерін ұсынады, содан кейін ақылы премиум қызметтерді ұсынады. Ағымдағы қызметтер екі санатқа бөлінеді: радио немесе сұраныс бойынша. Pandora сияқты ағымдағы қызметтер радио моделін пайдаланады, пайдаланушыларға плейлисттерді таңдауға, бірақ тыңдауға арналған нақты әндерді емес, ал Apple Music сияқты қызметтер пайдаланушыларға жеке әндерді де, алдын ала жасалған плейлисттерді де тыңдауға мүмкіндік береді.

Акустикалық жазба

Дыбысты жазу мен қайта өндірудің ең алғашқы әдісі орындауды тікелей жазу құралына толық механикалық процесс арқылы жазуды қамтиды, бұл әдіс көбінесе "акустикалық жазу" деп аталады. 1920 жылдардың ортасына дейін қолданылған стандартты процедурада орындаушылардың тудырған дыбыстары, оған қосылған жазу ұшы бар диафрагманы қозғайды, ал ұш оның астында айналатын жұмсақ жазу ортасына ойық салады. Бұл процесті мүмкіндігінше тиімді ету үшін диафрагма, дыбыстық энергияны жинап, шоғырландыратын қуыс конустың ең жоғарғы нүктесіне орналастырылды, ал орындаушылар конус екінші жағына жиналды. Жазудың балансы тәжірибелік жолмен түзетілді. Тым қатты немесе жеткіліксіз қатты жазған орындаушы конус аузынан алыстатылды немесе оған жақындатылды. Жазуға болатын аспаптардың саны мен түрі шектеулі болды. Жақсы жазылатын мыс аспаптар көбінесе виолончель мен бас скрипка сияқты жақсы жазылмаған аспаптардың орнына қолданылды. Кейбір ерте джаз жазбаларында, диафрагманы оңай жүктеуге болатын барабанның орнына ағаш кесегі пайдаланылды.

Фонограф

1857 жылы Эдуард Леон Скотт де Мартинвилл фонаутграфты ойлап тапты, ол ауа арқылы өтетін дыбыс толқындарын жазатын алғашқы құрылғы болды. Ол тек жазуды визуалды зерттеу үшін арналған және дыбысты қайта ойната алмайтын. Жазу ортасы – бұрандалы таяқшаға бекітілген айналмалы цилиндрге оралған, күйемен жабылған қағаз болды. Диафрагмаға бірнеше рычагтар арқылы бекітілген стилус күйе арқылы сызық жүргізіп, диафрагманың қозғалысын графикалық түрде көрсетті, ол ауа қысымындағы дыбыс жиілігінің өзгеруіне байланысты тым ұсақ қозғалыстарға ие болды. 1877 жылдың көктемінде Чарльз Крос атты тағы бір өнертапқыш, фотогравировканы пайдаланып, осы сызықты стилус жолын басқаратын ойысқа айналдыру арқылы процесті кері қайтаруға болатынын ұсынды, бұл түпнұсқа стилус тербелісін қайта жаңғыртуға, байланысқан диафрагмаға жіберуге және дыбыс ретінде қайтадан ауаға таратуға мүмкіндік береді. Эдисонның фонографты ойлап табуы бұл идеяны көп ұзамай ескірді, және 1887 жылға дейін тағы бір өнертапқыш, Эмиль Берлинер ғана фонаутграф жазбасын металға фотоқалыптап, оны қайта ойната алды. Скотттың алғашқы жазбалары француз архивтерінде 2008 жылға дейін сақталып қалды, сонда осы және басқа да тәжірибелік жазбалардағы дыбыстарды қайта жаңғыртуға ниетті ғалымдар оларды таба алды. Ойналатын нұсқаларды жасау үшін 19 ғасырдың технологиясын пайдаланудың орнына, олар компьютерге сканерленді және бағдарламалық құралдар олардың дыбыс модуляцияланған іздерін цифрлық аудио файлдарға айналдырды. 1860 жылы жазылған екі француз әнінен алынған қысқа үзінділер және итальян тіліндегі бір сөз – ең маңызды нәтижелер.

Фонограф/Грамофон

Томас Эдисон 1877 жылы ойлап тапқан фонограф дыбысты жазуға және оны қайта ойнатуға мүмкіндік берді. Алғашқы фонографтар жұқа қалайы қағазын, металл цилиндрдің ойығына орап жазды. Стилус, дыбыс тербелісіне сезімтал диафрагмаға қосылып, цилиндр айналғанда қалайы қағазын ойыққа басты. Стилус тербелісі жазу бетіне тік бұрышта болғандықтан, ойықтың тереңдігі дыбысты жеткізетін ауа қысымының дыбыстық жиіліктеріне байланысты өзгерді. Бұл тәсіл тік немесе "тау мен аңғар" жазу деп аталады. Дыбысты жазылған ойық бойымен стилусты жүргізу арқылы және оның тербелісін диафрагма мен "күшейткіш" мүйіз арқылы айналадағы ауаға акустикалық түрде жеткізу арқылы ойнатуға болады. Бұл алғашқы фонографтар тек жаңалық ретінде ғана пайдалы болды. 1880-жылдардың соңында ғана фонографтың жақсартылған және тиімді түрі нарыққа шықты. Жаңа машиналар оңай алынатын қуыс балауыз цилиндрлеріне жазды және ойық бетке ойылып жазылды, емес, басылды. Бұл құралдың негізгі мақсаты – бизнес-коммуникация, және осы мақсатта цилиндр форматының артықшылықтары болды. Бірақ ойын-сауық мақсатында пайдаланғанда пайданың көзі болғандықтан, цилиндрді көптеп көшірудің қиындығы үлкен мәселеге айналды. Алғашында цилиндрлерді дыбыс жазу машинасына иілгіш түтік арқылы қосып көшірді, бірақ бұл көшірмелердің сапасын нашарлатты. Кейін пантограф механизмі қолданылды, бірақ ол түпнұсқа тозығына дейін тек 25 көшірме жасады. Жазу кезінде орындаушылардың алдында бірнеше машиналар орнатылып, бірнеше түпнұсқа жазылды. Дегенмен, бір ғана жазудан ең көп дегенде жүздей көшірме жасауға болатындықтан, орындаушылар марафондық жазу сессияларына қатысып, ең танымал әндерін қайта-қайта орындауға мәжбүр болды. 1902 жылы алдын ала жазылған цилиндрлерді жасау үшін қалыптау процестері жетілді. 1887 жылы Эмиль Берлинер патент алған граммофон цилиндрге бәсекелес болды. Граммофонның жазу стилусының тербелісі жазық, жазу бетіне параллель болды, нәтижесінде тұрақты тереңдіктегі зигзаг ойық пайда болды. Бұл бүйірлік жазу деп аталады. Берлинердің бастапқы патенты цилиндрдің бетіндегі бүйірлік жазуды көрсеткенімен, іс жүзінде ол дискі форматын таңдады. Ол жақын арада сатуға бастаған граммофондар тек алдын ала жазылған ойын-сауық дискілерін ойнатуға арналған және жазуға қолдануға болмайтын. Дискінің жазық бетіндегі спиральді ойықты көшіру салыстырмалы түрде оңай болды: түпнұсқа жазбаның теріс металл электротипін жаңылмас бұрын жүздеген немесе мыңдаған көшірмелерді басып шығаруға болады. Алғашқы көшірмелер қатты резеңкеден, кейде целлулоидтан жасалған, бірақ көп ұзамай шелак негізіндегі қоспа қолданылды. Берлинердің "Граммофон" сауда белгісі 1900 жылы АҚШ-та заңдық қиындықтарға байланысты алынып тасталды, нәтижесінде американдық ағылшын тілінде граммофондар мен граммофондық жазбалар, сондай-ақ басқа өндірушілер жасаған дискілер мен ойнатқыштар "фонограф" деген жалпы атаумен біріктірілді. Эдисонның бәсекелестері бұл атауды қолданудан аулақ болды, бірақ бұл оның сауда белгісі емес, ол цилиндрлерге, дискілерге, таспаларға және дыбыс модуляцияланған ойықты жеткізе алатын кез келген форматқа енгізілген және қолданылған жалпы термин болды. Ұлыбританияда граммофон атауын пайдалану тағы бір он жылға созылды, содан кейін сот шешімімен ол жалпыланғаны және басқа дискі жазатын компаниялар оны еркін пайдалана алатыны анықталды. Нәтижесінде британдық ағылшын тілінде дискіні "граммофондық жазба" деп атайды, ал "фонографтық жазба" цилиндрді білдіреді деп есептеледі. Барлық цилиндрлік жазбалар бірдей емес. Олар әртүрлі жұмсақ немесе қатты балауыз қоспаларынан немесе ерте пластмассадан жасалған, кейде ерекше өлшемдерде болды; олардың барлығы бірдей ойық қадамын қолданбады; және бәрі бірдей жылдамдықпен жазылмаған. Ерте қоңыр балауыз цилиндрлері әдетте 120 айналымда кесілді, ал кейінгі цилиндрлер 160 айналымда айқын және қатты дыбыс үшін ең аз ойнату уақытын азайтады. Ойын-сауық құралы ретінде цилиндр 1910 жылы дискімен форматтағы соғыста жеңіліп барады, бірақ ойын-сауық цилиндрлерін шығару 1929 жылға дейін толығымен тоқтаған жоқ және форматты бизнес диктант мақсаттарында қолдану 1950 жылдары жалғасты. Дискі жазбалары да кейде ерекше өлшемдерде немесе ерекше материалдардан жасалған немесе олардың заманының форматтық нормаларынан айырмашылығы бар. Дискілердің айналу жылдамдығы ақырында 78 айналымға дейін стандартталды, бірақ басқа жылдамдықтар да қолданылды. 1950 жылдар шамасында баяу жылдамдықтар стандартқа айналды: 45, 33⅓ және сирек қолданылатын 16⅔ айналым. Дискілерге арналған стандартты материал шелактан винилге өзгерді, дегенмен винил 1930 жылдардың басынан бері кейбір арнайы мақсаттағы жазбалар үшін қолданылып келді және 1950 жылдардың соңында 78 айналымдық шелак жазбалары да жасала берді.

Электрлік жазу

1920 жылдардың ортасына дейін пластинкалар таза механикалық диктофондарда ойнатылатын, көбінесе серіппелі мотормен қоздырылатын. Дыбыс диафрагма мен стилюске жалғанған сыртқы немесе ішкі мүйіз арқылы "көбейтілді", бірақ нақты күшейту болған жоқ: мүйіз диафрагманың тербелісін ашық ауаға тарату тиімділігін арттырды. Жазу процесі, мәні бойынша, кері жұмыс істейтін, бірақ жазумен, стилуспен жұмсақ балауызды бас дискке ойық салып, оны кішкене механизммен ішке қарай жылжытатын тетік болды. 1925 жылы электрлік жазудың пайда болуы дыбысты жазу үшін сезімтал микрофондарды пайдалануға мүмкіндік берді және пластинкалардың дыбыс сапасын едәуір жақсартты. Көптеген жиіліктер жазылуы мүмкін, жоғары және төменгі жиіліктердің арақатынасын қарапайым электрондық сүзгілермен реттеуге болады, ал сигнал жазу стилюсін басқару үшін оңтайлы деңгейге дейін күшейтілуі мүмкін. Жетекші пластинка компаниялары 1925 жылы электрлік процеске көшті, ал қалғандары көп ұзамай соңынан ерді, бірақ АҚШ-тағы бір компания 1929 жылға дейін қарсы тұрды. 1925 жылдан 1930 жылға дейін бес жылға жуық уақыт болды, сол кезде үйдегі дыбысты жаңғырту үшін ең жақсы "аудиофильдік" технология электрлік жазу пластинкаларымен және арнайы әзірленген Victor Orthophonic Victrola-мен үйлесімді болды, бұл толқын жетектерінің инженериясын және жақсы жазық жиілік жауабын қамтамасыз ететін бүктелген мүйізді акустикалық диктофон еді. Алғашқы электрондық күшейткішпен жазылған диктофондар нарыққа бірнеше айдан кейін, 1926 жылдың басында ғана келді, бірақ бастапқыда олар әлдеқайда қымбат болды және олардың дыбыс сапасы жай ғана динамиктермен нашарлаған еді; олар 1930 жылдардың соңына дейін кең таралған жоқ. Электрлік жазу процесінің икемділігін арттырды, бірақ орындау әлі де тікелей жазба құралына кесілді, сондықтан қате жіберілсе, бүкіл жазба бұзылады. Дисктерді дисктерге өңдеу мүмкін болды, әртүрлі "варианттардың" бөліктерін ойнату үшін бірнеше айналмалы диктофондарды пайдалану және оларды жаңа бас дискке жазу арқылы, бірақ көздерді секундтың бөлігінде ауыстыру қиын болды және дыбыс сапасы нашарлайтын еді, сондықтан кейбір ерте дыбыс фильмдерін және радио жазбаларын өңдеу үшін пайдаланғаннан басқа, бұл сирек жасалды. Электрлік жазу бір бөлікті дискке жазып, содан кейін оны ойнату кезінде екінші бөлікті жазып, екі бөлікті де екінші дискке жазуға мүмкіндік берді. Бұл және осыған ұқсас техникалар, атап айтқанда, үстіне жазу, студияларға әрқайсысы бірнеше бөлім орындайтын немесе бірнеше аспапта ойнайтын бір немесе бірнеше әртістерді қамтитын жазылған "өнер көрсетулерді" жасауға мүмкіндік берді, оларды тікелей орындау арқылы қайталай алмайтын еді. Үстіне жазуды қолданып жасалған алғашқы коммерциялық пластинкалар 1920 жылдардың соңында Victor Talking Machine Company компаниясы шығарды. Алайда, үстіне жазу аудиотаспа пайда болғанға дейін шектеулі пайдалы болды. Таспаны үстіне жазуды 1940 жылдары Лес Пол бастады.

Магниттік сымдарды жазу

Сыммен жазу немесе магниттік сыммен жазу – магниттік жазудың дыбыс сақтаудың аналогтық түрі, онда жіңішке болат немесе тот баспайтын болат сымға магниттік жазу жасалады. Сымды жазу басына жылдам тартылып, сол сәтте жазу басына берілетін электрлік дыбыс сигналының қарқындылығы мен полярлығына сәйкес сымның әрбір нүктесі магниттеледі. Кейіннен сымды сол немесе ұқсас бастан өткізгенде, басына электр сигналы берілмейді, сымнан өтетін өзгермелі магнит өрісі баста ағынында ұқсас өзгермелі электр тогын тудырады, бастапқы сигналды төмендетілген деңгейде қайта жасайды. Магниттік сыммен жазу магниттік таспамен жазумен алмастырылды, бірақ осы екі ортаның бірін немесе екіншісін қолданатын құрылғылар көп жылдар бойы дерлік бір уақытта әзірленді. Принциптері мен электроникасы шамалы ғана ерекшеленеді. Бастапқыда сыммен жазудың артықшылығы – жазу ортасының өзі толық дамыған еді, ал таспамен жазуды таспаны өндіруге қолданылатын материалдар мен әдістерді жетілдіру қажеттілігі тежеді. Магниттік жазу принципі алғаш 1898 жылы Вальдемар Пульсен өз телеграфонында көрсетті. Магниттік сыммен жазу және оның ізбасары – магниттік таспамен жазу, тұрақты жылдамдықпен жазу басынан өтетін магниттелген ортаны пайдалануды қамтиды. Жазуға арналған дыбысқа ұқсас электр сигналы жазу басына беріледі, бұл сигналға ұқсас магниттелу үлгісін тудырады. Ойнату басы таспадан магнит өрісінің өзгеруін қабылдап, оны электр сигналына айналдыра алады. 1920 жылдары Курт Стилльдің электрондық күшейткішінің арқасында телеграф 1940 және 1950 жылдары дауыс жазу және диктант үшін танымал болған сыммен жазатын құрылғыларға айналды. Сыммен жазатын құрылғылардың дыбыс беру сапасы фонограф дискілік жазу технологиясымен салыстырғанда айтарлықтай төмен болды. Сондай-ақ, сымның түйіліп немесе араласып қалуы сияқты практикалық қиындықтар да болды. Сымның үзілген ұштарын түйіндеу арқылы біріктіруге болады, бірақ нәтижелер көбінесе қанағаттандырмайтын еді. 1932 жылғы Рождество күні Британдық радио хабар тарату корпорациясы алғаш рет хабарларын тарату үшін болат таспалы жазғышты қолданды. Қолданылған құрылғы – Marconi Stille жазғышы, үлкен және қауіпті машина, ол өткір жиектері бар болат таспаны пайдаланды. Таспаның ені мен қалыңдығы жазу және ойнату бастарынан өтетіндей болды. Бұл жарты сағаттық бағдарламаға қажетті таспаның ұзындығы шамамен 3 шақырымға жететінін және толық рулонның салмағын білдіреді.

Магниттік таспамен дыбыс жазу

AEG инженерлері IG Farben химиялық концернімен бірлесіп жұмыс істеп, әлемдегі алғашқы практикалық магниттік таспа диктофонын, «K1» атты құрылғыны жасады, ол 1935 жылы тұңғыш рет көрсетілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Reichs Rundfunk Gesellschaft инженері AC смещение (bias) техникасын ашты. Бұл техникада, дыбыс сигналына, әдетте 50-150 кГц диапазонындағы естілмейтін жоғары жиілікті сигнал қосылады, бұл сигнал жазу басына қолданылғанға дейін. Смещение (bias) магниттік таспадағы дыбыс сапасын күрт жақсартты. 1943 жылы AEG стерео таспа диктофонын жасады. Соғыс жылдары одақтастар транскрипцияға ұқсас радио хабарларды анықтады (мұның көп бөлігі Ричард Х. Рейнджердің жұмысына байланысты), бірақ олардың дыбыс сапасы тікелей эфирден ажыратылмады және ұзақтығы 78 айналымдық пластинкалармен мүмкін болғаннан әлдеқайда ұзақ болды. Соғыс аяқталғаннан кейін одақтастар Люксембург радиосынан бірнеше неміс «Magnetophon» диктофонын тартып алды, бұл үлкен қызығушылық тудырды. Бұл диктофондар аналогты магниттік жазудың барлық негізгі технологиялық ерекшеліктерін, әсіресе жоғары жиілікті смещение (bias) қолдануды қамтыды. Америкалық аудио инженер Джон Т. Муллин АҚШ Армиясының Сигнал корпусында қызмет етті және Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Парижде болды. Оның бөлімшесіне неміс радиосы мен электроникасы туралы барлық ақпаратты жинау, соның ішінде немістердің ұшақтардың электр жүйелерін бұзу үшін жоғары энергиялы бағытталған радио сәулелерін сынап көргендері туралы мәлімдемелерді тексеру тапсырылды. Муллиннің бөлімшесі көп ұзамай жүздеген сапасыз магниттік диктант машиналарын жинады, бірақ нағыз табыс Франкфурт маңындағы Бад-Нойгеймдегі студияға радио сәулелері туралы хабарларды зерттеген кезде табылды. Муллинге екі «Magnetophon» жоғары сапалы диктофоны және елу катушка таспа берілді. Ол оларды үйіне жіберіп, келесі екі жыл бойы машиналарды жетілдіріп, олардың жұмысын жақсартты. Оның басты мақсаты – Голливуд студияларын кино саундтректерін магниттік таспамен жазуға қызықтыру еді. Муллин өзінің машиналарын екі рет көпшілік алдында көрсетіп, американдық аудио кәсіпқойлары арасында сенсация тудырды – көптеген тыңдаушылар естігендерінің тікелей эфирде орындалмайтынына сенбеді. Сәтімен, Муллиннің екінші демонстрациясы Голливудтағы MGM студиясында өтті және сол күні аудиторияда Бинг Кросбидің техникалық директоры Мурдо Маккензи болды. Ол Муллинді Кросбимен кездесуге шақырды және 1947 жылдың маусым айында Кросбиге өзінің магниттік таспа диктофондарын жеке көрсетті. Кросби таңғажайып дыбыс сапасына таңданып, жаңа машиналардың үлкен коммерциялық әлеуетін бірден байқады. Ол кезде американдық радиода тікелей музыка стандартқа айналған еді және ірі радио желілері дыбыс сапасының нашарлығына байланысты көптеген бағдарламаларда пластинкаларды пайдалануға рұқсат бермеді. Бірақ Кросби тікелей эфирдегі хабарлардың ресмилігін ұнатпай, студиядағы ыңғайлы атмосфераны артық көретін. Ол NBC-ден 1944–1945 жылдардағы сериалдарын транскрипциялық пластинкаларға алдын ала жазуға рұқсат беруін сұрады, бірақ желі бас тартты, сондықтан Кросби бір жыл бойы тікелей эфирден шығып, 1946–1947 жылдар маусымына ғана қайтып келді. Муллиннің диктофоны дәл қажетті уақытта пайда болды. Кросби жаңа технологияның радио бағдарламасын тікелей эфирдегідей дыбыс сапасымен алдын ала жазуға мүмкіндік беретінін және бұл таспаларды сапасы айтарлықтай төмендемейтін көп рет қайта ойнатуға болатынын түсінді. Муллиннің бір бағдарламасын сынақ ретінде жазуын сұрады және бірден Кросбидің қалған сериясын алдын ала жазу үшін бас инженері болып жұмысқа алынды. Кросби радио хабарларын алдын ала жазу үшін таспаны қолданған және коммерциялық жазбаларды таспаға түсірген алғашқы ірі американдық музыка жұлдызы болды. Кросбидің жазылған радио бағдарламалары радиода бұрын-соңды болмаған қарқын мен ағысты беру үшін таспаны біріктіру арқылы мұқият өңделді. Муллин тіпті «консервіленген күлді» алғаш қолданғанын айтады; Кросбидің бас жазушысы Билл Морроутың талабы бойынша ол ертеректе өткен бағдарламадан кейіннен жақсы жұмыс істемеген әзілге еріншек күлді енгізді. Жаңа диктофонды мүмкіндігінше тезірек пайдалануға құштар Кросби Ampex компаниясына өз қаражатынан 50,000 доллар инвестициялады, ал алты адамнан тұратын шағын компания тез арада таспа жазуды дамытуда әлемдік көшбасшы болды, 1948 жылы шығарылған және тікелей Муллиннің өзгертілген «Magnetophon» диктофондарынан жасалған Ampex Model 200 таспа диктофонымен революция жасады. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында магниттік таспа диктофондарын дамыту Brush Development Company және оның лицензия иесі Ampex компаниясымен байланыстырылады; магниттік таспа медиасын дамытудың ең маңызды бөлігін Minnesota Mining and Manufacturing корпорациясы (қазір 3M деп белгілі) жүзеге асырды.

Көп жолды жазу

Магниттік таспаның келесі маңызды жетістігі – көпжол жазу, онда таспа бір-біріне параллель бірнеше жолға бөлінеді. Олар бір ортада болғандықтан, жолдар толық синхронизацияда қалады. Көпжол жазудың алғашқы дамуы – стерео дыбыс, ол жазғыш басты екі жолға бөледі. Шамамен 1943 жылы неміс аудио инженерлері жасаған екіжол жазу 1950-ші жылдары заманауи музыкада кеңінен қолданыс тапты, себебі ол екі немесе одан көп микрофоннан бір уақытта жеке-жеке дыбыс жазуға мүмкіндік берді (бірнеше микрофонды бір жолға жазу 1920-ші жылдардағы электр дәуірінің пайда болуынан бері қолданылып келді), соның арқасында стереофониялық жазбаларды жасау және өңдеу ыңғайлы болды. (Бірінші стерео жазбалар 1930-шы жылдары дисктерге жазылған, бірақ коммерциялық мақсатта шығарылмаған.) Стерео (шынайы екі микрофондық стерео немесе көп аралас) коммерциялық классикалық жазбалар мен радио хабарларын таратудың стандартқа айналды, бірақ көптеген поп-музыка мен джаз жазбалары 1960-шы жылдардың ортасына дейін монофониялық дыбыста шығарыла берді. Көпжол жазуды дамытуда үлкен еңбектің жемісі гитарист, композитор және техник Лес Полға тиесілі, ол өзінің атын алған әйгілі электр гитарын жасауға да көмектескен. 1950-ші жылдардың басында таспалармен және диктофондармен тәжірибе жасаған ол Ampex компаниясынан алғашқы сегізжол жазғышты тапсырыс берді. Оның сол кездегі әйелі, әнші Мэри Фордпен бірге жасаған алғашқы жазбалары музыкалық шығарманың жекелеген бөліктерін асинхронды түрде жазу үшін мультитрекинг техникасын қолданды – яғни, жеке бөліктерді әртүрлі уақытта жазуға болады. Полдың бұл әдісі оған бұрын жазған жолдарды тыңдап, жаңа бөліктерді олармен бірге уақытында жазуға мүмкіндік берді. Ampex көпжол жазуды шектеулі түрде қабылдады және жақын арада коммерциялық 3 жол жазғышты шығарды. Бұл поп-музыка үшін өте пайдалы болды, себебі ол қосалқы музыканы екі жолға жазуға мүмкіндік берді (жеке бөліктерді қайта жазу үшін немесе толық стерео қосалқы трек жасау үшін), ал үшінші жол жетекші вокалистке арналды. Үшжол жазғыштар 1960-шы жылдардың ортасына дейін кеңінен қолданылды және көптеген танымал поп-жазбалар, соның ішінде Фил Спектордың «Дауыстың қабырғасы» деп аталатын өндірісі мен Motown-ның алғашқы хиттері Ampex 3 жол жазғыштарында жазылды. Инженер Том Доуд 1950-ші жылдары Atlantic Records компаниясында жұмыс істеген кезде көпжол жазуды поп-музыка өндірісі үшін алғашқылардың бірі ретінде қолданды. Келесі маңызды жетістік – 4 жол жазу. Бұл жақсартылған жүйенің пайда болуы жазба жасау инженерлері мен музыканттарға жазба жасау және дубляж жасау үшін едәуір икемділік берді, ал 4 жол 1960-шы жылдардың көп бөлігінде студиялық стандарт болды. The Beatles және The Rolling Stones тобының ең танымал жазбаларының көпшілігі 4 жолда жазылды, ал Лондонның Abbey Road студиясындағы инженерлер Ұлыбританияда «редукциялық қоспалар», ал АҚШ-та «қайта түсіру» деп аталатын әдісте шебер болды, онда бірнеше жолдар бір 4 жол жазғышқа жазылып, содан кейін біріктіріліп, екінші 4 жол жазғыштың бір жолына көшірілді. Осылайша, әрқайсысы ондаған жеке жолдарды жазып алып, оларды біріктіріп, өте күрделі жазбалар жасауға болады. The Beatles тобының 1960-шы жылдардың ортасындағы классикалық жазбалары, соның ішінде Revolver және Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band альбомдары осылай жазылды. Дегенмен, кері қайту процесінде шу жинақталуының шектеулері болды, ал Abbey Road студиясының инженерлері әлі күнге дейін фондық шуды барынша азайтып, тығыз көпжол жазбалар жасау қабілетімен танымал. 4 жол таспа квадрофониялық дыбыстың дамуына мүмкіндік берді, онда төрт жолдың әрқайсысы 360 градусқа айналатын дыбысты имитациялау үшін қолданылды. 1970-ші жылдары бірнеше альбом стерео және квадрофониялық форматта шығарылды, бірақ «квадрофон» кеңінен коммерциялық қабылдауды таба алмады. Қазір бұл айла-шарғы ретінде қарастырылса да, ол көптеген заманауи үй кинотеатрлары жүйелерінде стандартқа айналған жан-жақты дыбыс технологиясының тікелей алдағысы болды. Бүгінде студиядағыдай кәсіби жағдайда дыбыс инженерлері әр аспап үшін бір немесе бірнеше жолды пайдалана отырып, 24 немесе одан да көп жолды пайдаланады. Таспаны біріктіру арқылы өңдеу мүмкіндігі және көпжол жазу мүмкіндігі студиялық жазбаны революциялады. Көпжолға жазып, содан кейін кері қайтару студиялық жазба практикасына айналды. Таспаны өңдеудің және көпжол жазудың ыңғайлылығы магниттік таспаны коммерциялық музыкалық жазбалар үшін негізгі технология ретінде тез қабылдауға әкелді. 33⅓ айналым және 45 айналым винилдік пластинкалар тұтынушылар үшін басым формат болғанымен, жазбалар әдетте алдымен таспаға жазылып, содан кейін дискке көшірілді, ал осы әдісті қабылдауда алғашқылардың бірі АҚШ-та Бинг Кросби болды.

Қосымша өзгерістер

Аналогтық магниттік таспаға жазу кезінде, таспадағы магниттік бөлшектердің шекті өлшемінен туындайтын, көбінесе таспаның шуы деп аталатын дыбыс пайда болады. Шу мен экономика арасында тікелей байланыс бар. Сигнал мен шу арақатынасы жоғары жылдамдықтарда және кең жолдарда артады, ал төмен жылдамдықтарда және тар жолдарда төмендейді. 1960 жылдардың соңында дискіні қайта өндіру құралдары жетілді, соның салдарынан аудиофилдер жазбаларда естілетін шудың беткі шу немесе олардың құралдарының кемшіліктері емес, қайта өндірілген таспаның шуы екенін білді. Бірнеше мамандандырылған компаниялар микрофондық сигналдарды тікелей дискіге жазуды (көбейту және араластырудан кейін) бастады, бұл әдетте соғыстан бұрынғы тікелей жазу әдісіне оралуды білдірді. Бұл жазбалар кең таралған жоқ, бірақ таспаның шуы мәселесінің масштабы мен маңыздылығын анық көрсетті. 1963 жылға дейін, Philips компактты аудио кассетаны ұсынғанға дейін, барлық таспаға жазу қаптамадан қаптамаға (немесе «ашық қаптама» деп те аталады) форматында жүзеге асырылды. Таспаны ыңғайлы кассетаға орнатуға жасалған бұрынғы әрекеттер шектеулі сәттілікке жетті; ең сәттісі автомобильдерде тек ойнату үшін қолданылатын 8 тректік картридж болды. Philips Compact аудио кассетасы таспаға жазу форматына қажетті ыңғайлылықты қосты және он жылдай уақыттан кейін тұтынушылар нарығында басымдыққа ие бола бастады, бірақ ашық қаптама форматтарына қарағанда сапасы төмен болды. 1970 жылдардағы қатты күйдегі электрониканың жетістіктері аналогтық схемаларды экономикалық тұрғыдан тиімді етуге мүмкіндік берді. Бұл дыбыс деңгейін сығу және кеңейтудің әртүрлі түрлерін қолдану арқылы таспаның шуын азайтуға жасалған бірқатар әрекеттерге әкелді, ең танымал және коммерциялық сәттісі Dolby Laboratories әзірлеген бірнеше жүйелер болды. Бұл жүйелер жиілік спектрін бірнеше жолаққа бөліп, әр жолаққа дербес дыбыс деңгейін сығу/кеңейтуді қолданды (инженерлер қазір көбінесе бұл процеске «компрессия» терминін қолданады). Dolby жүйелері аналогтық аудио жазудың тиімді динамикалық диапазонын және сигнал-шу арақатынасын арттыруда өте табысты болды; іс жүзінде, естілетін таспаның шуын жоюға болады. Алғашқы Dolby A тек кәсіби жазуда қолданылды. Одан кейінгілері кәсіби және тұтынушылар форматтарында қолданылды; Dolby B кассетадағы алдын ала жазылған музыка үшін дерлік қалыпты жағдайға айналды. Үйде пайдалану үшін Dolby C (және қысқа ғұмырлы Dolby S) сияқты келесі нұсқалар әзірленді. 1980 жылдары цифрлық жазу әдістері енгізілді, ал аналогтық таспаға жазу бірте-бірте ығыстырылды, бірақ ол толығымен жойылған жоқ. (Көптеген кәсіби студиялар, әсіресе жоғары бюджетті клиенттерге қызмет ететіндер, көпжолға жазу және/немесе араластыру үшін аналогтық жазғыштарды қолданады.) Цифрлық аудио таспасы тұтынушылардың жазу құралы ретінде маңызды болған жоқ, себебі рекордтық компаниялардың «пираттыққа» қатысты қорқыныштарынан туындаған құқықтық қиындықтар болды. Олар тұтынушыларға қол жеткізілген кезде аналогтық таспаға жазуға қарсы болды, бірақ жазу деңгейлерін, жүктеме бұрмалауын және қалдық таспаның шуын тепе-теңдікке келтірудің техникалық қиындығы соншалықты жоғары болды, аналогтық таспаның лицензиясыз көшірмелері коммерциялық проблемаға айналмады. Цифрлық әдістермен жазбалардың көшірмелері дәл болуы мүмкін, ал авторлық құқықты бұзу коммерциялық мәселеге айналуы мүмкін. Цифрлық таспа әлі де кәсіби жағдайларда қолданылады және DAT нұсқасы компьютерлік деректерді сақтық көшірмелеу саласында өз орнын тапты. Көптеген кәсіби және үй диктофондары қазір жазба үшін қатты дискіге негізделген жүйелерді қолданады, содан кейін аяқталған қоспаларды жазуға болатын CD-лерге (CD-R) жазады. Ұлыбританиядағы (және мүмкін басқа жерлерде де) полиция күштерінің көпшілігі полиция сұхбаттарын жазу үшін әлі де аналогтық компакт-кассета жүйелерін қолданады, өйткені ол бұрмалау туралы айыптауларға аз бейім.

Фильмге жазу

Дыбысты оптикалық ортаға жазуға жасалған алғашқы тырастар шамамен 1900 жылға келіп жүзеге асты. Фильмдерде дыбыс пайдаланылмай тұрған кезде, театрларда үнсіз фильмдер көрсетілімінде тікелей оркестрлер тартылатын. Музыканттар экран астындағы оркестрлік шұңқырда отырып, фильмдегі оқиғаларға сәйкес фондық дыбыс пен көңіл-күйді жасаушы еді. 1906 жылы Эжен Огюстен Лаусте дыбысты фильмге жазуға патент алуға өтініш берді, бірақ ол өз заманынан озып кетті. 1923 жылы Ли де Форест фильмге дыбыс жазуға патент алуға өтініш берді, сондай-ақ көптеген қысқа тәжірибелік фильмдер түсірді, көбінесе водевиль артистерінің өнерін көрсететін. Уильям Фокс 1926 жылы киножаңалықтарға дыбыс қоса бастады, сол жылы Warner Bros. «Дон Хуан» фильмін музыка мен дыбыс эффектілерімен дискілерге жазды, сондай-ақ дискілерде толық синхронды дыбыспен бірнеше қысқа фильмдер шығарды. 1927 жылы «Джаз әншісі» дыбысты фильмі жарық көрді; ол алғашқы дыбысты фильм болмаса да, үлкен сәттілікке ие болды және жұртшылық пен киноиндустрияға дыбысты фильмнің жай жаңалық емес екенін түсіндірді. «Джаз әншісі» «Витафон» деп аталатын технологияны қолданды, ол көрсетіліп жатқан фильмді дискіде жазылған дыбыспен синхронды етуді қамтамасыз етті. Бұл, по сути, грампластинка ойнату сияқты болды, бірақ ол сол кездегі ең жақсы электр технологиясымен жазылған. Акустикалық грампластинкалар мен жазбаларға үйренген көрермендер театрларда 1950 жылдарғы жоғары сапалы дыбысқа ұқсас дыбыс еститін. Дегенмен, аналогтық технология заманында жеке дискіні қолданатын ешбір технология синхрондылықты дәл және сенімді түрде сақтай алмады. «Витафон» технологиясы кинолентаның өзіне тікелей оптикалық дыбыс жолын жазатын технологиялармен тез арада алмастырылды. Бұл технология 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін басым болды және 2013 жылға дейін қолданылып келді, бірақ аналогтық дыбыс жолы кино форматтарындағы цифрлық дыбыспен алмастырылуда. Синхронды кино саундтректерінің екі түрі бар: оптикалық және магниттік. Оптикалық саундтректер дыбыс толқындарының визуалды бейнесін көрсетеді және проектордағы жарық сәулесі мен оптикалық сенсор арқылы дыбыс шығарады. Магниттік саундтректер дәстүрлі аналогтық таспаға жазылған дыбысқа ұқсас. Магниттік саундтректерді жылжымалы бейнемен біріктіруге болады, бірақ бұл дыбыс жолының суретке қатысты орналасуынан туындаған кенеттен үзіліске әкелуі мүмкін. Аудио қабылдағыш оптикалық немесе магниттік болсын, ол проекторлық шамнан, жалюзиден және жетек тісті дөңгелектерден бірнеше сантиметр алшақта орналасуы керек. Пленканың қозғалысын тегістеу және кері тартылу механизмінен туындайтын дірілді жою үшін әдетте дөңгелек тәрізді құрылғы да қолданылады. Егер сізде магниттік жолмен жазылған фильмдер болса, оларды телевизор сияқты күшті магниттік көздерден алыс ұстаған жөн. Олар магниттік дыбыс сигналын әлсіретуі немесе жоюы мүмкін. Целлюлоза ацетаты негізіндегі магниттік дыбыс пленкасы, сурет ғана бар пленкаға қарағанда сірке суы синдромына көбірек бейім. Фильмге оптикалық жазу үшін екі әдіс қолданылады. Айнымалы тығыздықпен жазу дыбыс толқынын бейнелеу үшін фильмнің дыбыс жолағының қараңғылығындағы өзгерістерді пайдаланады. Айнымалы ауданмен жазу дыбыс толқынын бейнелеу үшін қара жолақтың еніндегі өзгерістерді қолданады. Екі жағдайда да, фильмнің дыбыс жолына сәйкес бөлігі арқылы өтетін жарық, бастапқы дыбысқа пропорционалды түрде күшеюі керек, ал бұл жарық экранға шығарылмайды, бірақ жарыққа сезімтал құрылғы арқылы электр сигналына айналады. Оптикалық саундтректер суреттегі бұзылыстарға ұқсас, мысалы, сызылулар мен көшірулерге бейім. Фильмдегі бейне үздіксіздік сезімін тудырса, саундтректер үздіксіз болады. Бұл дегеніміз, егер біріктірілген саундтрек бар фильм кесілсе және біріктірілсе, бейне таза кесіледі, бірақ саундтректе жарылу дыбысы пайда болуы мүмкін. Пленкадағы саусақ іздері де жарылуға немесе кедергілерге әкелуі мүмкін. 1950 жылдардың соңында киноиндустриясы, теледидардан әлдеқайда жоғары театр тәжірибесін ұсынуға тырысып, Cinerama, Todd AO және CinemaScope сияқты кең экранды процестерді енгізді. Бұл процестер сонымен бірге дыбыс техникасын да жетілдірді, көбінесе фильмге ламинатталған оксид жолағында жазылған көпжолғы магниттік дыбысты қолданып. Келесі онжылдықтарда театрларда магниттік дыбыс жабдықтарының түрлері бірте-бірте көбейе бастады. 1990 жылдары цифрлық аудио жүйелер енгізіліп, кең тарала бастады. Олардың кейбіреулерінде дыбыс жазуы «Витафон» сияқты жеке дискіге қайтадан жазылады, ал басқалары фильмнің өзінде цифрлық оптикалық дыбыс жолын пайдаланады. Цифрлық процестер қазір сенімді және мінсіз синхрондылықты қамтамасыз ете алады.

Цифрлық жазу

Алғашқы цифрлық аудио жазба құрылғылары Denon (1972), Soundstream (1979) және Mitsubishi сияқты компаниялар ұсынған магнитофондар болды. Олар ПКМ деп аталатын цифрлық технологияны қолданды. Бірақ бірнеше жыл ішінде көптеген студиялар цифрлық аудио деректерін стандартты бейнесигналға кодтайтын құрылғыларды пайдаланды, содан кейін U-matic немесе басқа бейне таспаға жазды, видео үшін стандартты айналмалы технологияны қолдана отырып. Дәл осындай технология тұтынушыларға арналған Digital Audio Tape (DAT) форматында қолданылды, ол кассетаға салынған тар таспаға айналмалы бастарды қолданды. DAT 48 кГц немесе 44,1 кГц үлгі алу жиіліктерімен жазды, соңғысы компакт-дискілерде қолданылатын жылдамдықпен бірдей. Биттік тереңдік 16 бит, сондай-ақ компакт-дискілер сияқты. DAT тұтынушылық аудио саласында сәтсіздікке ұшырады (өте қымбат, тым нәзік және көшірмеуге қарсы ережелермен шектелді), бірақ студияларда (әсіресе үй студияларында) және радиостанцияларда танымал болды. Сәтсіз цифрлық таспа жазу жүйесі – Digital Compact Cassette (DCC). Цифрлық жазбалар енгізілгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, кәсіби студияларда пайдалану үшін көпжолғы жазғыштар (тұрақты бастарды пайдалана отырып) өндірілді. 1990 жылдардың басында үй студияларында қолдануға арналған салыстырмалы түрде қолжетімді көпжолғы цифрлық жазғыштар енгізілді; олар бейне таспаға жазуға қайта оралды. Бұл типтегі ең танымал жазғыш – ADAT. Alesis компаниясы әзірлеген және 1991 жылы алғаш рет шығарылған ADAT машинасы бір S VHS видеокассетасына 8 трек цифрлық аудионы жазуға қабілетті. ADAT машинасынан кейін Tascam эквиваленті, DA-88, кішірек Hi 8 видеокассетасын пайдаланды, ол әлемдегі кәсіби және үй студияларында шамамен 2000 жылға дейін кең таралған болды, содан кейін әртүрлі интерфейстермен және «DAW» (цифрлық аудио жұмыс станциялары) алмастырылды, бұл компьютердің қатты дискісін жазу құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік берді.

Тұтынушылар нарығында таспалар мен граммофондар негізінен компакт-диск (CD) және аздап мини-дискпен алмастырылды. Бұл жазу құралдары толығымен цифрлық және оларды ойнату үшін күрделі электроника қажет. Цифрлық жазу жоғары сапаға қарай дамыды, DVD-A сияқты форматтар 192 кГц-ға дейін үлгі алу жылдамдығын ұсынады. Цифрлық дыбыс файлдарын кез келген компьютерлік сақтау құралында сақтауға болады. MP3 аудио файл форматының дамуы және мұндай файлдарды көшірумен байланысты құқықтық мәселелер 1990 жылдардың соңында музыка таратудағы инновацияның көп бөлігін қозғады. 1990 жылдардың соңында қатты дискінің сыйымдылығы мен компьютер процессорларының жылдамдығы артқан сайын қатты дискіге жазу кеңінен таралды. 2005 жылдың басында қатты дискіге жазу екі түрге бөлінеді. Бірі – аудионы екі немесе көпжолғы цифрлық аудиоға кодтау үшін адаптерлері бар стандартты үстел немесе ноутбук компьютерлерін пайдалану. Бұл адаптерлер компьютердің ішіндегі дыбыс карталарында немесе сыртқы құрылғыларда болуы мүмкін, компьютердің ішкі интерфейс карталарына қосылуы немесе USB немесе Firewire кабельдері арқылы компьютерге қосылуы мүмкін. Қатты дискіге жазудың екінші кең таралған түрі – аналогтық-цифрлық және цифрлық-аналогтық түрлендіргіштері, сондай-ақ деректерді сақтау үшін бір немесе екі алмастырылатын қатты дискілері бар арнайы жазғышты пайдалану. Мұндай жазғыштар, 24 тректі бірнеше стойка бірлігінде жинап, шын мәнінде бір мақсатты компьютерлер болып табылады, оларды өңдеу үшін стандартты компьютерлерге қосуға болады.

Винилдің қайта өркендеуі

Винилдік пластинкалар немесе ұзақ ойналатын (LP) пластинкалар, цифрлық медианың дамуына қарамастан, музыканы тыңдаудың танымал тәсілі ретінде қайтадан жанданды. 2008 мен 2012 жылдар аралығында 15 мыңнан астам дана сатылды, сатылымы 1993 жылдан бері ең жоғары көрсеткішке 2012 жылы жетті. Көптеген танымал әртістер өз альбомдарын винилде шығара бастады, ал Urban Outfitters және Whole Foods сияқты дүкендер оларды сатуға кірісті. Sony сияқты ірі музыка компаниялары 1989 жылдан бері алғаш рет LP пластинкаларын өндіруді бастады, себебі бұл форматқа қызығушылық артып келеді. Дегенмен, кейбір компаниялар өндіріс мәселелерімен бетпе-бет келіп отыр, себебі бүгінгі таңда АҚШ-та бар болғаны 16 пластинка зауыты ғана жұмыс істейді.

Техника

Аналогтық таспа магнитофоны бұрынғы жазбаны өшіруге немесе үстінен жазба жасауға мүмкіндік берді, соның арқасында қателерді түзетуге болатын. Таспаға жазудың тағы бір артықшылығы – таспаны кесіп, қайта біріктіруге болады. Бұл жазбаны өңдеуге жағдай жасайды. Жазудың бөліктерін алып тастауға немесе орналастыру ретін өзгертуге болады. Сондай-ақ, аудио өңдеу, аудио микстеу, көп тректі жазу туралы да қараңыз. Электрондық аспаптардың (әсіресе клавишалар мен синтезаторлар), эффекттер мен басқа да құралдардың пайда болуы жазбада MIDI-дің маңыздылығын арттырды. Мысалы, MIDI уақыт кодын қолдану арқылы, жазу кезінде тікелей адамның қатысуынсыз түрлі құрылғыларды іске қосуға болады. Соңғы жылдары компьютерлер (цифрлық аудио жұмыс станциялары) жазу студиясында кеңінен қолданылуда, себебі олар кесу және циклдеу процестерін жеңілдетеді, сондай-ақ жазбаның бөліктерін көшіру, эффекттер қосу және жазба бөліктерін қайта орналастыру сияқты дереу өзгерістер жасауға мүмкіндік береді.