Кіріспе

Қызылбалықшы (Pandion haliaetus) – орташа-ірі жыртқыш құс, ол балықпен қоректенуге маманданған және дүние жүзінде кең таралған. Pandion haliaetus haliaetus подвиді Еуразияға тән, Британ аралдарында кездеседі, көбінесе Шотландияда, Англия мен Уэльсте одан аз санда таралған. 1916 жылы Британ аралдарында жойылып кеткен, бірақ 1954 жылы қайтадан қоныстанды. Скандинавия құстары көктемгі ұялау орындарына ұшып бара жатқанда Ұлыбритания арқылы көшіп өтеді.

Тарих

Бұрын оспрей Ұлыбританияның көп бөлігінде қоныстанған, бірақ 19-шы және 20-шы ғасырдың басында, әсіресе Виктория дәуірінде жұмыртқа мен тері жинаушылардың салдарынан болған ауыр қудалау оның құрып кетуіне әкелді. 1840 жылы оспрей Англияда көбейетін құс ретінде жойылды. Жалпы, 1916 жылдан 1954 жылға дейін Шотландияда бұл түр кездеспеген деп есептеледі, алайда 1930-шы және 40-шы жылдары Стратспиде көбейгеніне қатысты бірнеше дәлелдер бар. Ол сол кезде Уэльсте қоныстанбаған деп саналады: Ирландияда ол 19-шы ғасырдың басында жойылған сияқты. Британдық популяциясы 1967 жылы белгілі 2 жұптан 2000 жылы 150 жұпқа, 2018 жылы 250 жұпқа дейін өсті, ал 2023 жылғы соңғы бағалау бойынша 300-ге жуық жұпқа жетті.

Шотландияны қайта отарлау

1954 жылы скандинавиялық құстар Шотландияға табиғи жолмен қайта қоныстанды, ал 1959 жылдан бері Шотландияның жоғары таулы аймағындағы Лох-Гартен балықшыл құс орталығында бір жұп жыл сайын сәтті ұя салады. Бұл балықшыл құс орталығы Ұлыбританиядағы ең танымал қорғау орындарының біріне айналды және 1959 жылдан бері 2 миллионнан астам келушіні қызықтырды. Алғашқы қайта қоныстану өте баяу болды, себебі тағам тізбегі хлорорганикалық пестицидтермен және жұмыртқа жинаушылардың әрекеттерімен ластанған. Құстарды қорғау және олардың өмір сүру мүмкіндіктерін арттыру үшін "Балықшыл құс операциясы" іске қосылды. Құстар ұялайтын ағаштардың айналасына сым торы мен электр сымдары орнатылды және түнде олардың қасында күзетшілер тағайындалды. Шотландиялық ұялардан алынған кейбір балапандар Англия мен Испанияға (Урдайбай құс орталығына) көшіріліп, жаңа көбейту популяцияларын құруға көмектесті. 2022 жылы Саша Денч Tweed Valley орман саябағындағы балықшыл құс жобасының үш спутниктік табельдері бар жас балықшыл құстың алғашқы оңтүстікке қарайғы көші-қонын бақылаған жобаны жетекшілік етті. Екі жас балықшыл құс қаза тапты; үшіншісінің 2022 жылдың қараша айында Испанияда екені хабарланды. 2023 жылы Шотландиядағы балықшыл құстардың саны 250 көбейту жұбына жетеді деп есептелді.

Англияға қайта оралу

Шотландияда көбелек оспрейлердің географиялық таралуының баяу болуына байланысты, 1996 жылы English Nature және Scottish Natural Heritage Англияның орталық бөлігіне оспрейлерді қайта енгізу жобасын лицензиялады. Алты жылдан астам уақыт бойы Шотландиядағы ұялардан шыққан балапандар Мидлендс аймағындағы Ратланд су қорығына көшіріліп, босатылды. Қаржыландыруды Anglian Water жүзеге асырды, ал Лестершир және Ратленд табиғат қорғау қоры волонтерлердің үлкен тобының қолдауымен жобаны басқарды. 1999 жылы Африкадан көшіп келген құстардың бір бөлігі оралды, ал 2001 жылы алғашқы жұп көбейді, соның ішінде танымал Ратланд мырза да болды. 2022 жылы Ратланд суының аймағында 26 ересек оспрей және 10 көбелек жұп тіркелді. 2023 жылы жоба 2001 жылдан бері 250 балапанның ұшқанын хабарлады.

Англияны қайта отарлау

1999 жылы шотландтық популяциядан бір жұп Бассентвейт көлінде алғаш рет көбейді. 2021 жылы Көлдер аймағында 6 ұя салынды, онда балықшылдар барлығы 15 балапан өсірді. 2009 жылдың маусымында Кильдер орманүндө бір жұп үш жас тудырды; бұл Кильдерде 200 жылдан астам уақыттан бері алғаш рет көбейгендері. 2023 жылы Кильдердегі ұялардан он бір балапан ұшып шықты, жобаның басталынан бергі барлық саны 115-ке жетті. 2017 жылы Пул порты аймағына балықшылдарды қайта орналастыру жобасы басталды. Жобамен орнатылған ұядағы алғашқы жұмыртқа 2022 жылы салынды. Екі балапан 2022 жылдың маусым айының басында шықты және шілдеде сақиналанды. Бір балапан тамыз айында сұңқардың шабуылынан қаза тапты. 2023 жылдың мамыр-маусымында тағы үш балапан шықты. Олар шілдеде ұшып, тамыз айында көшті. 2022 жылы Солтүстік Йоркшир және Лестерширде балықшылдардың алғаш рет сәтті көбейген жерлері жарияланды.

Уэльсті қайта отарлау

2004 жылы Рутленд аймағынан көшіру жобасының күтпеген нәтижесі Уэльсте екі ұяның табылуы болды. Бірі Монтгомериширдегі Уэлшпул маңында, екіншісі Уэльстің солтүстігіндегі Портмадог қаласының жанында, Понт-Кросордағы RSPB Glaslyn Osprey жобасында орналасқан. Екі жағдайда да ересек еркек, бастапқыда Шотландиядан болса да, Рутлендке көшірілген. 2022 жылы Гласлиндегі әйел оспрей осы жерде 19-шы көбейту маусымына оралды, одан 41 жас өсірді. Гласлин әйел 2023 жылы көші-қоннан оралмады, бірақ жаңа әйел ұядағы қалыптасқан еркекке қосылды және сәтті көбейту жалғасты. 2011 жылы Dyfi Osprey жобасы 2008 жылы Рутленд суынан ұшқан бір еркек пен әйел оспрейдің Уэльстегі Дифи өзенінің жанында жаңа ұяда балапандарды сәтті өсіргенін хабарлады. 2019 жылдың соңына дейін жобада 19 балапан өсірілді. 2012 жылы Сноудонияда жаңа ұя табылды, одан бір балапан сәтті ұялады. 2014 жылдан бері оспрейлер Поуис аймағындағы Клайведог су қоймасының жанында сәтті ұя салады, ал 2018 жылы бір жұп алғаш рет Ллин Бренигте сәтті ұялады. 2023 жылы Уэльстегі Уск өзені бойындағы Талибонт маңында тағы бір ұя табылды.

Құқықтық қорғау

Оспари – 1981 жылғы «Жабайы табиғат пен ауыл шаруашылығы табиғаты туралы» заңның 1-қосымшасында тіркелген түр. Осы заң бойынша құқық бұзушылықтарға жұмыртқаларын алу немесе иелену, құстарға немесе олардың ұя салатын жерлеріне зиян келтіру, сондай-ақ «ұя салып жатқанда немесе ұясында, ұясының жанында немесе ұясында жұмыртқалары немесе балапандары бар кезде құсты қасақана немесе салғырт түрде мазалау, немесе мұндай құстың күтіміне мұқтаж балапандарын мазалау» кіреді.

Көрініс пен бақылау

Loch Garten, Rutland Water, Woodland Trust-қа қарасты Loch Arkaig, WWT Caerlaverock, Scottish Wildlife Trust-тың Loch of the Lowes және Dyfi ұяларын қорғайтын және оларға кіруді реттейтін жабайы табиғат ұйымдарының веб-сайттары көбейту маусымында (әдетте сәуір-қыркүйек аралығында) ұя құрап жатқан құстардың тікелей бейнесін көрсетеді. Loch Garten, Dyfi және Highland Wildlife Foundation кейбір балапандарға спутниктік қадағалау құрылғыларын орнатып, олардың қоныс аудару әрекеттерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Жұмыртқа жинаушылардың жұмыртқа ұрлау қаупі болғандықтан көптеген ұялардың нақты орналасқан жері жарияланбайды. Бұл әрекет 1981 жылғы «Жабайы табиғат және ауыл шаруашылығы туралы» заңмен қылмыстық жазаланатын болса да, сирек кездесетін құстардың ұяларына қауіп тудыруда.

Қоңырау шалу

Көптеген балықшыл бүркіттерді (о́спрейлерді) Британдық орнитология қоғамы (BTO) басқаратын схема бойынша жүргізілген құс сақиналары арқылы анықтауға болады. Соңғы жылдары Ұлыбританияда сақиналанған балықшыл бүркіттердің бір аяғында металл сақина, ал екінші аяғында көзбен оқуға болатын көк түсті "Darvic" сақинасы болады. Егер Ұлыбританияда түсті сақиналы балықшыл бүркіт байқалса, оның туралы ақпаратты түрдің сақиналауын ұлттық деңгейде үйлестіретін Рой Деннис жабайы табиғат қорына хабарлау қажет.