Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы (ЮФРС) 20 ғасырдың екінші жартысында болған социалистік мемлекет еді. Социалистік болуы елдегі компьютер тарихының дамуын қалыптастырған қатаң технология импорты ережелерімен сипатталды, бұл Батыс әлемінен өзгеше болды. Алайда, ол бейтарап мемлекет болғандықтан, Кеңес блогымен де байланысы болмады. ЮФРС-та кез келген технологияны дамытуға себеп болған маңызды факторлардың бірі – қосалқы бөлшектер үшін шетелдік жеткізушілерге тәуелділіктен қалыс қалу қажеттілігі болды, бұл отандық компьютер өндірісін дамытуға түрткіс берді.
The Socialist Federal Republic of Yugoslavia (SFRY) was a socialist country that existed in the second half of the 20th century. Being socialist meant that strict technology import rules and regulations shaped the development of computer history in the country, unlike in the Western world. However, since it was a non aligned country, it had no ties to the Soviet Bloc either. One of the major ideas contributing to the development of any technology in SFRY was the apparent need to be independent of foreign suppliers for spare parts, fueling domestic computer development.
Алғашқы компьютерлер
Бұрынғы Югославияда 1962 жылдың соңында 30 электрондық компьютер орнатылған, 1966 жылы 56, ал 1968 жылы 95 компьютер болды. Еуропалық компьютер орталықтарында (Париж 1954 және 1955, Дармштадт 1959, Вена 1960, Кембридж 1961 және Лондон 1964) оқыған БК институты Вина және Белградтағы Михаил Пупин институтының инженерлері, профессор доктор Тихомир Алексич басшылығымен 1950 жылдардың соңында алғашқы "жергілікті" цифрлық компьютерді жобалау жобасын бастады. Бұл 1960 жылы CER 10 үлгісінен бастап CER желісіне айналды, ол негізінен вакуумдық лампалар мен электрондық релелерге негіделген компьютер болды. 1964 жылға қарай CER 20 компьютері "электрондық есептеу машинасы" ретінде жобаланып, аяқталды, өйткені өндіруші есептеу нарығындағы қажеттіліктің артып бара жанын мойындады. Бұл арнайы мақсаттағы бағыт 1967 жылы CER 22 үлгісін шығару арқылы жалғасты, ол онлайн "банкинг" қолданбаларына арналған еді. CER 11, CER 12 және CER 200 сияқты тағы да CER үлгілері болды, бірақ қазіргі уақытта олар туралы ақпарат аз. 1970 жылдардың соңында Сербияның Ниш қаласындағы "Ei Niš Računarski Centar" компаниясы негізінен банкинг бизнесі үшін Honeywell лицензиясы бойынша H6000 Mainframe компьютерлерін құрастыруды бастады. Компьютер бастапқыда үлкен жетістікке ие болды, кейіннен жергілікті шектеулі қосалқы бөлшектерді өндіруге әкелді. Сонымен қатар, компания H6 және H66 үлгілерін өндірді және 2000 жылдардың басына дейін "Bull HN" деген атпен жұмыс істеді. H6 үлгілері кәсіпорындарда (мысалы, телекоммуникация) бизнес-қолданбалар үшін орнатылды және GCOS операциялық жүйесінде жұмыс істеді. Сондай-ақ, олар білім беруде де қолданылды. Мысалы, Honeywell H6 құрылғыларының бірі Ниш қаласындағы "Никола Тесла" электроника және сауда мектебінде орнатылды және 80-жылдардың соңына дейін оқыту және білім беру мақсатында, сондай-ақ жеке компьютерлер пайда болғанға дейін пайдаланылды.
In former Yugoslavia, at the end of 1962 there were 30 installed electronic computers, in 1966, there were 56, and in 1968 there were 95. Having received training in the European computer centres (Paris 1954 and 1955, Darmstadt 1959, Wien 1960, Cambridge 1961 and London 1964), engineers from the BK. Institute Vinča and the Mihailo Pupin Institute Belgrade, led by Prof. dr Tihomir Aleksić, started a project of designing the first "domestic" digital computer at the end of the 1950s. This was to become a line of CER , starting with the model CER 10 in 1960, a primarily vacuum tube and electronic relays based computer. By 1964, CER 20 computer was designed and completed as "electronic bookkeeping machine", as the manufacturer recognized increasing need in accounting market. This special purpose trend continued with the release of CER 22 in 1967, which was intended for on line "banking" applications. There were more CER models, such as CER 11, CER 12, and CER 200, but there is currently little information here available on them. In the late 1970s, "Ei Niš Računarski Centar" from Niš, Serbia, started assembling Mainframe computers H6000 under Honeywell license, mainly for banking businesses. Computer initially had a great success that later led into local limited parts production. In addition, the company produced models such as H6 and H66 and was alive as late as early 2000s under name "Bull HN". Models H6 were installed in enterprises (e. g., telecom) for business applications and ran the GCOS operating system. Also, they were used in education. E. g., one of the built Honeywell H6 was installed in local electronics engineering and trade school "Nikola Tesla" in Niš and was used for training and educational purposes until late 80s and dawn of personal computers.
Импорт
Ақырында, СФРЮ-ның социалистік үкіметі қатаң шарттармен шетелдік компьютерлерді импорттауға рұқсат берді. Бұл шетелдік мейнфреймдердің басымдығына және отандық өнімдердің салыстырмалы нарықтық үлесінің үздіксіз азаюына әкелді. Оған қарамастан, компьютерлік технологияға жалпы қызығушылық артқандықтан, Михайло Пупин институты (алғашқы CER, кейін TIM желілері) және Iskra Delta (мысалы, 800 модельі, PDP 11/34-тен туындаған) 1970-ші жылдары және тіпті 1980-ші жылдары дамып келе берді.
Eventually, the socialist government of SFRY allowed foreign computers to be imported under strict conditions. This led to the increasing dominance of foreign mainframes and a continuous reduction of relative market share for domestic products. Despite this, since the interest in computer technology grew overall, systems built by the Mihailo Pupin Institute (first CER, then TIM lines) and Iskra Delta (e. g. model 800, derivative of PDP 11/34) continued to evolve through the 1970s and even the 1980s.
1980-жылдардың аяғы: PC дәуірі
1980 жылдардың екінші жартысында IBM AT-мен үйлесімді компьютерлер бизнес қолданушылар арасында танымал бола бастады, ал хобби нарығында Amiga және Atari ST компьютерлері сияқты 16 биттік компьютерлерге қарай баяу қозғалыс байқалды, тұрмыстық компьютерлер нарығында C 64 әлі де басымдылықты сақтап тұрды. Отандық компьютерлік жабдық өндірушілері TIM микрокомпьютерлері мен Lira сияқты бірнеше IBM AT-мен үйлесімді компьютерлерді, сондай-ақ алғашқы отандық Unix жұмыс станциясын (мысалы, Iskra Delta компаниясының Triglav конфигурациясы Microsoft Xenix жүйесімен бірге келді) шығарды, бірақ олардың жетістігі үкімет бақылауындағы, тек отандық немесе заңды түрде импортталған технологияны сатып алуға міндетті компаниялармен ғана шектелді.
The second half of the 1980s saw the rise of popularity of IBM AT compatible among business users, and a slow movement towards 16 bits like Amiga and Atari ST computers in the enthusiast market, while mainstream home computing was still largely dominated by the ubiquitous C 64. Domestic computer hardware manufacturers produced a number of different IBM AT compatibles, such as TIM microcomputers and Lira, and the first domestic Unix workstation (in one of the configurations, Iskra Delta's Triglav was shipped with Microsoft's Xenix) but their success was again limited to government controlled companies that were required to purchase only domestic or legally imported technology.