Кіріспе
Австриялық неміс тілі (Österreichisches Deutsch), Австриялық стандартты неміс тілі (ASG), Стандартты австриялық неміс тілі (Österreichisches Standarddeutsch), Австриялық жоғары неміс тілі (Österreichisches Hochdeutsch) немесе жай ғана австриялық (Österreichisch) – бұл Австрия мен Оңтүстік Тирольде жазылатын және сөйленіп жүрген стандартты неміс тілінің түрі. Бұл тіл жергілікті деңгейде ең жоғары әлеуметтік-тілдік беделге ие, себебі ол БАҚ-та және басқа да ресми жағдайларда қолданылады. Күнделікті жағдайларда австриялықтар бавариялық және алемандық диалекттерді қолданады, олар дәстүрлі түрде сөйленеді, бірақ Австрияда сирек жазылады. 1951 жылы «Österreichisches Wörterbuch» басылымымен бұл тіл стандартталды.
Austrian German (Österreichisches Deutsch), Austrian Standard German (ASG), Standard Austrian German (Österreichisches Standarddeutsch), Austrian High German (Österreichisches Hochdeutsch), or simply just Austrian (Österreichisch), is the variety of Standard German written and spoken in Austria and South Tyrol. It has the highest sociolinguistic prestige locally, as it is the variation used in the media and for other formal situations. In less formal situations, Austrians use Bavarian and Alemannic dialects, which are traditionally spoken but rarely written in Austria. It has been standardized with the publishing of the Österreichisches Wörterbuch in 1951.
Тарих
Австриялық неміс тілі 18 ғасырдың ортасында, 1774 жылы император Мария Тереза мен оның ұлы Иосиф II міндетті білім беруді енгізгенде, сондай-ақ олардың көптілді Габсбург империясында әкімшілік реформалар жүргізген кезде пайда болды. Ол кездегі жазба тілінің стандарты – Oberdeutsche Schreibsprache (Жоғарғы неміс жазба тілі) болды, ол Австрияның бавариялық және алемандық диалектілерінен күшті ықпал көрді. Лингвист Иоганн Зигмунд Попович ұсынғандай, оңтүстік неміс диалектілеріне негізделген жаңа стандартты құру да мүмкін болды. Бірақ олар, прагматикалық себептермен, Саксонияның бұрыннан стандартталған кеңсе тілін (Sächsische Kanzleisprache немесе Meißner Kanzleideutsch) қабылдауға шешім қабылдады, ол Австрия аумағына жатпайтын Майсен және Дрезден аймақтарының әкімшілік тіліне негізделген. Австрияның жоғары неміс тілі (Hochdeutsch in Österreich, Бавариялық австриялық неміс диалектілерімен шатастырмау керек) Швейцарияның жоғары неміс тілімен (Schweizer Hochdeutsch, алемандық швейцариялық неміс диалектілерімен шатастырмау керек) бірдей географиялық тектік шығу тегіне ие. Жаңа жазба стандартын енгізу процесін Жозеф фон Сонненфельс басқарды. 1951 жылдан бері Австрияда ресми мемлекеттік қолданысқа және мектептерде қолданылатын стандартталған австриялық неміс тілінің формасы «Австрия сөздігі» (Österreichisches Wörterbuch) арқылы анықталды, ол алғаш рет Австрияның білім, өнер және мәдениет федералды министрлігінің тапсырысымен (1950 жылдары министр Феликс Хурдес басқарған «Unterrichtsministerium») Verlag Jugend & Volk, кейін Österreichischer Bundesverlag баспасы арқылы жарық көрді.
Стандартты австриялық неміс тілі
Австрияның ресми сөздігі, Österreichisches Wörterbuch, ресми тілді анықтайтын орфографиялық ережелерді белгілейді. Сөздік қорындағы айырмашылықтар сақталады, мысалы, немістермен байланыс жасау қиындық тудыратын тағамдарға қатысты терминдер, сондай-ақ Австрияның 19 ғасырдың соңында неміс ұлт мемлекетінің құрылуынан шеттетілуі және оның көптеген ерекше дәстүрлеріне байланысты әкімшілік және құқықтық тіл. Австриялық неміс тілінің құқықтық, әкімшілік және экономикалық терминдерінің толық жинағы Markhardt, Heidemarie: Wörterbuch der österreichischen Rechts-, Wirtschafts- und Verwaltungsterminologie (Peter Lang, 2006) еңбегінде ұсынылған. Неміс тілінің көп орталықты болуына байланысты, Австриядағы неміс диалектілерін көптеген австриялықтар қолданатын стандартты австриялық неміс тілімен, Германия мен Швейцариядағы стандартты неміс тілінен ерекшеленетін тілмен шатастыруға болмайды. Неміс диалектологиясы саласында стандартты австриялық неміс ұғымы 1970 жылдан бері неміс тіл білімінде талқыланып, қорғалып келеді. Неміс тілінің жаңа стандарттарының дамуын тиімсіз ететін «бір стандартты неміс аксиомасы» осы саланың ерекшелігі ретінде ұсынылған.
Бұрынғы сөйлеу стандарты
1918 жылға дейін Австрияда қолданылған әдеби тіл – Шёнбруннер неміс тілі болды, ол империялық Габсбургтер әулеті мен Австрия-Мажарстан аристократиясы қолданған әлеуметтік диалект. Стандартты неміс тілінің бір түрі саналатын бұл диалекті Вена неміс тілімен және шығыс Австриядағы басқа австро-бавариялық диалектілермен байланысты, бірақ сәл мұрынды айтылады.
Арнайы жазбаша нысандар
Көптеген жылдар бойы Австрияда ресми мемлекеттік құжаттар үшін "Австрия канцлерлік тілі" деп аталатын Österreichische Kanzleisprache тілінің ерекше түрі болды. Бұл тілдің өте дәстүрлі түрі, ол, мүмкін, ортағасырлық келісімдер мен құжаттардан пайда болған, және өте күрделі құрылымы мен әдетте осындай құжаттар үшін ғана қолданылатын сөздік қорына ие. Көптеген сөйлеушілер үшін (тіпті ана тілінде сөйлейтіндер үшін де) бұл тіл түсіну қиын, себебі ол дипломатиялық, ішкі, ресми және әскери мәселелерге қатысты көптеген арнайы терминдерді қамтиды. Аймақтық айырмашылықтар жоқ, өйткені бұл ерекше жазба түрін негізінен Венада ғасырлар бойы орналасқан үкімет қолданды. Әр түрлі әкімшілік реформалар, дәстүрлі мемлекеттік қызметшілердің ([[Beamter]]) санын азайтуға байланысты, Österreichische Kanzleisprache қазір азайып барады. Соның салдарынан, стандартты австриялық неміс тілі оны мемлекеттік және әкімшілік мәтіндерде алмастырып жатыр.
Іс-әрекеттер
Австрияда, Швейцарияның неміс тілінде сөйлейтін аймақтарында және Оңтүстік Германияда күйді білдіретін етістіктерде, сондай-ақ қозғалыс етістіктерінде толық етістік үшін көмекші етістік ретінде sein қолданылады. Бұл санатқа кіретін етістіктерге sitzen (отыру), liegen (жату) және Штирия мен Каринтияның кейбір бөліктерінде schlafen (ұйықтау) жатады. Сондықтан, осы етістіктердің толық түрі тиісінше ich bin gesessen, ich bin gelegen және ich bin geschlafen болады. Германияда stehen (тұру) және gestehen (мойындау) сөздері өткен шақта бірдей болып келеді: habe gestanden. Австриялық нұсқа осы мүмкін болатын екіұштылықты болдырмайды ("тұру" етістігінен – bin gestanden; "мойындау" етістігінен – habe gestanden: "der Verbrecher ist vor dem Richter gestanden und hat gestanden"). Сонымен қатар, Австрияда претерит (жазбаша өткен шақ) өте сирек қолданылады, әсіресе ауызша тілде, кейбір модальді етістіктерді қоспағанда (ich sollte, ich wollte).
Өңірлік акценттер
Стандартты диалектіден басқа, күнделікті өмірде көптеген австриялықтар жоғарғы неміс диалектілерінің бірінде сөйлейді. Әртүрлі диалекттердің күшті түрлері солтүстік немістерге толыққанды түсінікті болмаса да, Баварияда, әсіресе ауылдық аймақтарда бавар диалектісі әлі де ана тілі ретінде кең таралған. Орталық австро-бавариялық диалекттер Тирольдегі оңтүстік австро-бавариялық диалекттерге қарағанда стандартты неміс тілін білушілерге оңайырақ түсініледі. Венаның австро-бавариялық диалектісі көптеген немістер үшін Австрияның мәнін білдіреді. Штирияның астанасы Грац тұрғындары тағы бір диалектіде сөйлейді, ол Штирия диалектісіне ұқсамайды және Австрияның басқа аймақтарындағы адамдарға, мысалы, батыс Штириядан келгендерге қарағанда оңай түсініледі. Әртүрлі диалекттердегі қарапайым сөздер өте ұқсас, бірақ олардың айтылуы әртүрлі, және бірнеше сөзді тыңдағаннан кейін австриялыққа қай диалектте сөйленіп жатыр екенін анықтау мүмкін. Дегенмен, Тирольдің терең аңғарларындағы диалекттерге қатысты, тіпті басқа тирольдіктердің өзі оларды түсінбей қалуы мүмкін. Австрияның әртүрлі провинцияларынан келген адамдарды олардың ерекше акценттерімен (бавариялықтардан да оңай) ажыратуға болады, Каринтия, Штирия, Вена, Жоғарғы Австрия және Тирольдің акценттері ерекше көзге түседі. Осы аймақтардан келген адамдар, тіпті стандартты неміс тілінде сөйлейтін болса да, олардың акценттерімен, тіпті жаттығусыз тыңдаушы үшін де оңай анықталады. Кейбір диалекттер герман емес тілдер тобымен байланысқа түсу арқылы әсер етті, мысалы, Каринтия диалектісі, онда бұрын көптеген адамдар словен тілінде екі тілді болған (және мемлекеттің оңтүстік-шығыс бөлігінде әлі де солай), және Вена диалектісі, оған Австро-Венгрия кезеңіндегі көші-қон әсер етті, әсіресе қазіргі Чехиядан келгендер. Оңтүстік Тирольдің неміс диалектілері жергілікті роман тілдерінің, әсіресе итальян және ладин тілдерінен алынған көптеген сөздердің әсеріне тап болды. Әртүрлі акценттердің (изоглостар) арасындағы географиялық шекаралар штаттардың шекараларымен, сондай-ақ Бавариямен шекарамен үлкен дәрежеде сәйкес келеді, бавариялықтар тілдік ұқсастықтарға қарамастан ерекше сөйлеу ырғағына ие.