Кіріспе

Аспан экваторын кесіп өтетін зодиак шоқжұлдызы – Аквариус астрономиялық шоқжұлдызы. Аквариус – зодиак белдеуіндегі Каприкорн мен Балықтардың арасында орналасқан экваторлық шоқжұлдыз. Оның латынша атауы "су алып жүруші" немесе "құмыра ұстаушы" деген мағынаны білдіреді, ал көне астрономиялық символы (♒︎) – су бейнесі. Аквариус – зодиак бойында (күннің көрінетін жолы) танылған ең көне шоқжұлдыздардың бірі. Бұл шоқжұлдызды 2 ғасырдағы астроном Птолемей 48 шоқжұлдыздың тізіміне енгізген, және қазіргі таңда 88 шоқжұлдыздың бірі болып саналады. Ол, кит (Cetus), балық (Pisces) және Еридан (өзен) сияқты сумен байланысты шоқжұлдыздардың көптігімен танымал "Теңіз" деп аталатын аймақта орналасқан. Аквариустағы ең жарқын жұлдыз – Бета Аквари, оның шамасы 2,9-ға тең.

Тарих және мифология

Aquarius GU ретінде анықталды. Вавилон жұлдыздар каталогтарында "Ұлы" деп аталатын Еа құдайының өзі бейнеленеді, ол көбінесе толып жатқан құмыраны ұстап тұрған күйде көрсетіледі. Вавилондық жұлдыз бейнесі екінші мыңжылдықта жасалған құқық тақталары мен цилиндрлік мөрлерде кездеседі. Ол ерте қола дәуірінде қысқы күн тоқымын қамтыды. Ежелгі Вавилон астрономиясында Еа Күн жолының ең оңтүстік бөлігінің билеушісі болды, ол "Еа жолы" деп аталды, бұл қысқы күн тоқысының екі жағындағы 45 күндік кезеңге сәйкес келді. Сондай-ақ, Aquarius бабылдықтар жиі бастан өткерген құрылысқа келтіретін су тасқынымен байланысты болды, сондықтан оның мағынасы теріс болды. Ежелгі Египет астрономиясында Aquarius жыл сайынғы Нілдің су тасқынымен байланысты болды; Суқұйғыш өзенге құмырасын салғанда, көктем басталып, жағалаулар суға толады делінеді. Грек дәстүрінде бұл шоқжұлдыз қарапайым құмыра ретінде бейнеленді, одан ағын шығып, Piscis Austrinus-қа құяды. Үнді жұлдызнамасындағы атауы да kumbha, яғни "су құмырасы" дегенді білдіреді. Мифтердің кейбір нұсқаларында бүркіт шын мәнінде Зевстің кейпін өзгерткені айтылады. Бір дәстүр бойынша, оны Эос алып кеткен. Су тасымалдаушымен байланысты тағы бір тұлға – Афина патшасы Кекроп I, ол құдайларға шарап емес, су шалиды.

Суреттер

Бірінші ғасырда Птолемейдің "Алмагест" еңбегі Аквариус су құмырасының батыстық бейнесін қалыптастырды. Оның су құмырасы – өзіндік жұлдыздық шоқ, Гамма, Пи, Эта және Зета Аквари жұлдыздарынан тұрады; ол 20-дан астам жұлдыздан құралған ағынмен су шашып, Фомальгаутпен аяқталады, қазір бұл жұлдыз Piscis Austrinus шоқшасына ғана жатқызылған. Су алып жүрушінің басы 5-ші шамадағы 25 Акварий жұлдызымен, ал сол иығы Бета Аквариймен бейнеленген; оң иығы мен қолдың алдыңғы бөлігі тиісінше Альфа және Гамма Акварий жұлдыздарымен көрсетілген.

Шығыс астрономиясында

Қытай астрономиясында Су құмырасынан ағып жатқан су ағысы «Ю Лин әскері» (Yu lim kiun немесе Yulinjun, Hanzi: 羽林君) деп бейнеленген. «Ю Лин» атауы «қауырсын мен орман» дегенді білдіреді, бұл империяның солтүстік аймақтарынан келген көптеген жеңіл жүретін сарбаздарды, олар осы көмескі жұлдыздармен көрсетілгенді білдіреді. Бұл шоқжұлдыздың жұлдыздары қытай шоқжұлдыздарының арасында ең көп санды – 45 жұлдызды құрады, олардың көп бөлігі қазіргі Суқұйғыш шоқжұлдызында орналасқан. Аспан әскерін Лейбижен (垒壁阵) қабырғасы қорғады, оның 12 жұлдызының ішінде Иота, Ламбда, Фи және Сигма Аквари бар. 88, 89 және 98 Аквари Фуюэні – қару ретінде және тұтқындарды жазалау үшін қолданылатын балталарды көрсетеді. Сондай-ақ Суқұйғышта Луи пи тчин орналасқан, ол 29 және 27 Писсиумнан, 33 және 30 Аквариден Фи, Ламбда, Сигма және Иота Аквари арқылы Дельта, Гамма, Каппа және Эпсилон Каприкорниға дейін созылатын қамалдарды білдіреді. Кет шоқжұлдызының шекарасына жақын Фуюэ балтасы үш жұлдызбен бейнеленген; оның орны даулы, және ол Скульптор шоқжұлдызында болуы мүмкін. Тяньличенгтің орны да даулы; 13 жұлдызды қамал, қабырғалармен толы, Ню және Си Аквариге ие болуы мүмкін, бірақ оның орнына Оңтүстік Балықтарда орналасқан болуы да мүмкін. Су құмырасы астеризмі ежелгі қытайлықтар үшін қабір, Фенму ретінде қарастырылды. Жақын жерде императорлардың мазары Сюлиан тұрды, ол Каппа Аквари және үш басқа бір түзу бойда орналасқан жұлдыздармен белгіленді. Ку («жоқтау») және Ци («елеу»), әрқайсысы екі жұлдыздан тұрады, бір аймақта орналасқан. Қытай ай сарайларының үш атауы шоқжұлдыздармен байланысты. Ну, сонымен қатар 10-шы ай сарайының атауы, Эпсилон, Му, 3 және 4 Акваримен бейнеленген қызметші қыз. 11-ші ай сарайы Сю («бос») шоқжұлдызымен атын бөліседі, ол Бета Аквари және Альфа Экулей құрайды; ол өлім мен жерлеумен байланысты қараңғы орынды білдіреді. Вэй, шатыр және 12-ші ай сарайы, Альфа Аквари, Тета Пегаси және Эпсилон Пегаси құраған V пішіндес шоқжұлдыз болды; ол өзінің атын қазіргі Қытайдағы Скорпион және Тортек шоқжұлдыздарындағы екі басқа қытай шоқжұлдызымен бөліседі.

Жұлдыздар

Зодиактағы көрнекті орны мен үлкен көлеміне қарамастан, Суқұйғыш шоқжұлдызында ерекше жарқын жұлдыздар жоқ, оның ең төрт жарқын жұлдызының жұлдыздық шамасы төмен. Дегенмен, соңғы зерттеулер оның шекарасында планеталық жүйелері бар бірнеше жұлдыз бар екенін көрсетті. Екі ең жарқын жұлдыз – α Aquarii және β Aquarii – сәйкесінше G0Ib және G2Ib спектрлік типтеріндегі жарқыраған сары супергиганттар. Күн диаметріне қарағанда 50 есе кеңейген және суыған бұл жұлдыздың сәулесі Күннен 2200 есе артық. Оның массасы Күн массасынан 6,4 есе көп, ал жасы – 56 миллион жыл. Садалсуд Жерден 540 ± 20 жарық жылы қашықтықта орналасқан. α Aquarii, сондай-ақ Садалмелик деп те аталады, 2,94 сәулелік шамаға ие. Ол Жерден 520 ± 20 жарық жылы қашықтықта. γ Aquarii, сондай-ақ Садахбия деп аталады, A0V спектрлік типіндегі ақ негізгі тізбек жұлдызы, оның жасы 158 мен 315 миллион жыл аралығында, массасы Күннен 2,5 есе көп, ал радиусы екі есе үлкен. Оның шамасы 3,85, ал ол 164 ± 9 жарық жылы қашықтықта. Олардың төртеуі жүйенің тіршілікке жарамды аймағында болуы мүмкін, сондықтан беттерінде сұйық су болуы да ғажап емес. Астрономдар TRAPPIST 1 жүйесінің табылуын Жерден тыс өмірді табуға жасалған маңызды қадам деп санайды.

Терең аспан нысандары

Галактикалық жазықтықтан алыстағандықтан, Аквариустағы терең аспан нысандарының көпшілігі галактикалар, шарлы шоғырлар және планеталық тұмандықтар болып табылады. Аквариуста Мессье каталогында тіркелген үш терең аспан нысаны бар: Мессье 2, Мессье 72 және Мессье 73 шашыраңқы шоғырлары. M73 бастапқыда сирек жұлдыздардан тұратын ашық шоғыр ретінде жіктелген, бірақ қазіргі талдаулар оның 6 негізгі жұлдызы бұл анықтамаға сай емес екенін көрсетіп, M73 жұлдызша ретінде қайта жіктеледі. Аквариуста екі танымал планеталық тұмандық та орналасқан: Сатурн тұмандығы (NGC 7009), μ Aquarii-дің оңтүстік-шығысында; және танымал Helix тұмандығы (NGC 7293), δ Aquarii-дің оңтүстік-батысында. M2, NGC 7089 каталогында да тіркелген, Жерден шамамен 37 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан бай шарлық шоғыр. Оның шамасы 6,5 болғандықтан, оны кішкентай апертуралы құралдармен көруге болады, бірақ жұлдыздарды анықтау үшін 100 мм апертуралы телескоп қажет. M72, NGC 6981 каталогында да тіркелген, Жерден шамамен 56 000 жарық жылы қашықтықта орналасқан 9-шы шамадағы шарлық шоғыр. M73, NGC 6994 каталогында да тіркелген, даулы ашық шоғыр. Аквариуста бірнеше планеталық тұмандықтар да бар. NGC 7009, Сатурн тұмандығы деп те аталады, Жерден 3000 жарық жылы қашықтықта орналасқан 8-ші шамадағы планеталық тұмандық. 19 ғасырдың астрономы Лорд Росс оны телескоп арқылы Сатурн планетасына ұқсас болғандықтан осылай атаған; оның екі жағында Сатурн сақиналарын еске түсіретін әлсіз шығыршықтар бар. Телескоп арқылы көкшіл-жасыл түсті көрінеді және оның орталық жұлдызының шамасы 11,3. Суқұйғыш шоғырындағы тағы бір планеталық тұмандық – Helix тұмандығына қарағанда ол өте кішкентай. NGC 7293, Helix тұмандығы деп те аталады, Жерге ең жақын планеталық тұмандық, 650 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Оның ауданы 0,25 шаршы градусқа тең, бұл оны Жерден көрінетін ең үлкен планеталық тұмандық етеді. Дегенмен, өте үлкен болғандықтан, ол өте әлсіз нысан ретінде ғана көрінеді, бірақ оның интегралды шамасы 6,0-қа тең. Аквариудағы көрінетін галактикалардың бірі – NGC 7727, суперноваларды ашу немесе бақылауға қызығушылық танытқан әуесқой астрономдар үшін ерекше қызығушылық тудырады. Спиральды галактика (S типі), оның интегралды шамасы 10,7 және көлемі 3x3 доғалық секундқа тең. NGC 7252 – екі ірі галактиканың соқтығысуынан пайда болған жұлдыздардың түйіні, оны формасы атомға ұқсас болғандықтан «Бейбітшілік үшін атомдар» галактикасы деп атайды.

Метеорлар жауын

Аквариус шоқжұлдызында радианттары бар үш негізгі метеор жауыны бар: Эта Аквариды, Дельта Аквариды және Иота Аквариды. Эта Аквариды – Аквариустан таралатын ең күшті метеор жауыны. Ол 5 және 6 мамыр аралығында сағатына шамамен 35 метеор жылдамдығымен ең жоғары нүктесіне жетеді. 401 жылы қытай астрономдары тапқан Эта Акваридыларын 21 сәуірден бастап 12 мамырға дейін Су құбысынан көруге болады. Бұл жауынның бастапқы денесі – Галлей кометасы, ол мерзімді комета. От шары ең жоғары деңгейден кейін, шамамен 9 мамыр мен 11 мамыр аралығында жиі кездеседі. Қалыпты метеорлар сары іздермен көрінеді. Дельта Аквариды – 29 шілдеде және 6 тамызда ең жоғары деңгейге жететін қос радиантты метеор жауыны. Бірінші радиант шоқжұлдыздың оңтүстігінде, ал екінші радиант Балықтар жұлдыз тобының солтүстік шеңберінде орналасқан. Оңтүстік радианттың ең жоғары жылдамдығы сағатына 20 метеор, ал солтүстік радианттың ең жоғары жылдамдығы сағатына 10 метеор шамасында болады. Иота Аквариды – 6 тамызда сағатына шамамен 8 метеор жылдамдығымен ең жоғары деңгейге жететін салыстырмалы түрде әлсіз метеор жауыны.

Астрология

2002 жылдан бастап Күн 16 ақпаннан 12 наурызға дейін Суқұйғыш шоқжұлдызында көрінеді. Тропикалық астрологияда Күн 20 қаңтардан 19 ақпанға дейін Суқұйғыш белгісінде, ал сидериялық астрологияда 15 ақпаннан 14 наурызға дейін болады. Суқұйғыш сонымен қатар 1960 жылдардағы контрмәдениет және ортағасырлық алхимияда кең таралған Суқұйғыш дәуірімен байланысты. Суқұйғыш дәуірінің басталу күні көп пікірталас тудырады.