Кіріспе

Кениялық философ Генри Одера Орука (1 маусым 1944 жылы Сияя округінде дүниеге келген, 9 желтоқсан 1995 жылы Найробиде қайтыс болған) – "Дана философиясы" арқылы танымал кениялық философ. Бұл жоба 1970-ші жылдары дәстүрлі африкалық қоғамдардағы жергілікті ойшылдардың білімін сақтау үшін басталған.

Өмір және жұмыс

Генри Одера Орука 1944 жылғы 1 маусымда Сияя округінің Угенья ауданындағы Масиро Ньяньгунгу елді мекенінде дүниеге келген. Кенияда жоғары білім алғаннан кейін, Швецияның Уппсала университетіне оқуға түсты. Ол математика-табиғат ғылымдары факультетінің бакалавриат бағдарламасына тіркеліп, метеорология, география және геодезияны оқыды. Кейіннен, осы салаға деген қызығушылығы оянғандықтан философияны да оқыды. Ғылым және философия мамандықтарын бітіргеннен кейін (тобынан бір жыл бұрын), ғылымнан бас тартып, философияны оқуын жалғастырды. Магистрлік дәрежесін алу үшін АҚШ-тың Уэйн штаттық университетіне оқуға барып, сонда докторантурасын аяқтады. Оның 1970 жылы жазылған "Азаттық" тақырыбындағы диссертациясы кейіннен толықтырылып, 1976 жылы "Африкадағы жазалау және терроризм" деген атпен жарияланды. 1970 жылдың қазан айынан бастап 1995 жылдың 9 желтоқсанында қайтыс болғанға дейін Найроби университетінде философия пәнінен сабақ берді. 1969 жылы Найроби университетінде құрылған философия және дінтану кафедрасының көп бөлігі дін қызметкерлері мен теологтардан тұрды. Олар африкалықтардың логикалық ойлау қабілетіне күмән келтіргендіктен, "африкалық философияға" көңіл бөлмеді. Одера Орука бастаған ұзақ және қатал күрестен соң, 1980 жылдың шілдесінде философия діннен бөлініп, ол жаңа философия кафедрасының негізін қалаушы төрағасы болып тағайындалды. Алайда, кафедра үшін Одера Оруканың қазасы Найроби университетіндегі философияның халықаралық беделінің күрт төмендеуімен бірге болды. Одера Орука діннен бөліп шығу үшін көп еңбек еткен бұл пән кейіннен тағы да дінмен біріктірілді. Одера Орука Кения философиялық қауымдастығының (PAK) алғашқы президенті, Халықаралық экологиялық зерттеулер институтының (IIES) құрылтайшы директоры (Найроби), Кения Ұлттық ғылым академиясының (KNAS) мүшесі, Африка болашақ зерттеулер қауымдастығының (AFSA) бас хатшысы, Африка-Азия философиялық қауымдастығының (AAPA) бас хатшысы, Африкааралық философиялық кеңестің (IACP) вице-президенті, Халықаралық философиялық қоғамдар федерациясының (FISP) және Дүниежүзілік болашақ зерттеулер федерациясының басқару комитетінің мүшесі болды. 1993 жылғы 3 маусымда Уппсала университетінің гуманитарлық факультетінен құрметті докторлық дәрежесін алды.

Жеке өмір

Одера Орука екі рет үйленген. Оның бірінші әйелі, қазір қайтыс болған Милисент Ачиенг, оған үш бала дүниеге әкелді: Оувисо Одера (қаза тапқан Голливуд актері), Шила Одера (тәжірибелі актриса/модель және бухгалтер) және Шарон Одера (қаза тапқан). Екінші әйелі Оливия Фиби Аёмадан екі баласы болды, аты – Ронни Омуга және Питер Орука Одера (халықаралық қатынастар саласындағы маман).

Философиялық ақыл-ойы

Философиялық Сагацити – Одера Оруканың 1970-ші жылдардың басында бастаған зерттеу жобасы, дәстүрлі кениялық даналардың философиялық ойларын сақтау мақсатында жасалған. Философиялық Сагацитидің негізгі принципі – дәстүрлі және қазіргі Африкада адам өмірі мен табиғаттың әртүрлі мәселелері жөнінде философиялық ой-толғамдармен айналысатын, сауатты және сауатсыз әйелдер мен ерлердің болуы. Этнофилософиядан өзгешелігі, ол қоғамдық ойлауды баса көрсетсе, Философиялық Сагацити дәстүрлі қоғамдағы жеке ойшылдарды іздейді. Бұл “даналар” табиғат пен адам өмірінің түрлі мәселелері бойынша философиялық ойларын білдіріп, қорғайды. Осы ойлардың кейбіреулері, тіпті қатаң мағынада философиялық болмаса да, кәсіби немесе оқытылған философтардың философиялық талдаулары үшін бастапқы деректер болып табылуы мүмкін. Орука Африкада философияның сөздің толық мағынасында бар екенін, және болғанын көрсетуді қалады: ол күнделікті адамдардың проблемаларымен және әрбір адамға ортақ мәселелермен, мысалы, Құдайдың бар болуы, өмір, білім, өлім және т.б. айналысатын философия. Мұндай мәселелерді тек сауатты адамдар ғана емес, сонымен қатар қоғамдық ойлау шеңберінен “асқан” аз ғана адамдар шеше алады. Кейбіреулер “Дана философиясын” “Философиялық Сагацитимен” теңестіргенімен, Одера Орука олай істемеді. Одера Орука Дана философиясының екі бағытын ажыратады: 1) халықтық немесе кең таралған даналық, және 2) философиялық Сагацити. Біріншісі белгілі мақал-мәтелдерді, афоризмдерді және жалпыға ортақ ақыл-ойды білдірсе, екіншісі – халықтық даналықтан асып, философиялық деңгейге жететін ақылды адамдардың ойларын білдіреді. Сондықтан Философиялық Сагацитидің барлық мысалдары Дана философиясының ішінде орналасса, Дана философиясының барлық мысалдары Философиялық Сагацитиді құрамайды. Одера Оруканың жобасының ерекшелігі Философиялық Сагацитиде, себебі Дана философиясының халықтық аспектісі этнофилософияға оралу болар еді.

Әдіс

Одера Орука және оның әріптестері Кенияның әртүрлі этникалық қауымдастықтарының ауылдарына диктофондармен барып, өз қауымдастықтарында дана саналған адамдармен әңгімелесті. Бұл сұхбаттар аталған дана адамдардың туған тілінде жүргізілді. Әрбір "даналық сөз" қарсы пікірлермен күреске түсті. Егер адам философиялық көзқарасқа ие болса, ол қарсылықтарға немесе түсіндіру талаптарына логикалық жауап бере алды. Әйтпесе, ол қанағаттандырмайтын жауаптар берді немесе жауап бере алмады. Осы әдіс арқылы нағыз философияны халықтық даналықтан ажыратуға болатынына сенді.

Философиялық сахағаттылық сын

Философиялық сабыр – философия емес, бұл Д. А. Мазолоның басты аргументі. Сократ әдісіне негізделген талдауы дәстүр мен пікірдің көбінесе жеткіліксіз негіздемелерге құрылатынын көрсетеді. Оның пікірінше, нағыз философия талдау, анықтама беру және түсіндіруге негізделеді. Сократтан бұрынғы білім қатаң философияда орын алмайды. Философиялық сабыр, оның ойынша, Сократтан бұрынғы философия санатына жатады. Екеуі де «ақыл иесінің» болуына және оған сұрақ қоюға қарамастан, рационалды түсіндіруге қатысты тұрақты көзқарас пен тәжірибеде кемшілікке ұшырайды. Кез келген тақырыпты талқылау абстракцияның жоғары деңгейіне, тұжырымдамалық талдауға және қатынастарға ие болмайды, оның айтуынша, бұл қатаң философияның мәні. Мазоло сондай-ақ Одера Оруканың африкалық сауатты адамдарды протофилософтар ретінде қарастыруға тән афроцентрикалық көзқарасына қарсы шығады. Бұл түсініспеушілік сияқты көрінеді. Одера Орука үшін философиялық сабыр этнофилософия мен кәсіби философияның арасында орналасқан және африка философиясының мәнін анықтаудағы бастапқы қадам болып табылады. Питер О. Бодунрин «Философ және ақыл иесі: Африка философиясы мәселесі» атты мақаласында Одера Оруканың философиялық сабырдың философия екенін айтуына келіспейді, өйткені оның пікірінше, философиялық ойлар үшін сауаттылық қажетті шарт. Оның екінші, осыған байланысты қарсылығы антропологияға тән: бақылаушының ықпалы. Егер философ «ақыл иесімен» сұхбаттасса, нәтиже шынымен «ақыл иесінің» жұмысы ма, әлде екеуінің бірлескен өнімі ме? «Философияның» нақты авторы кім? Одера Орука мұндай ойларға жауап ретінде, әдетте ойлау жазудан бұрын жүреді және дискурстың мақсаты – философтың Африка топырағында нағыз философия бар екенін дәлелдеу үшін қолданатын бастапқы материалды өндіру екенін айтты. Одера Оруканың докторанты Энтони Осегаре сабыр мен білім арасында ажырату жасайды. Екеуі де дағдыларды игеру мен қолдануды қамтиды, бірақ олар бірдей емес. Сабыр – тәжірибе арқылы қол жеткізілетін практикалық даналықты білдіреді. Ол білімнен гөрі кең мағынаға ие. Сабырдың ішінде де жалпы ақылмен шектелетін сабыр және жалпы ақылдан асып түсетін сабыр бар. Осегаренің сын-пікірі Мазоло мен Бодунриннің сын-пікірінен өзгеше, теріс емес, Одера Оруканың жобасын нақтылауға және жетілдіруге бағытталған. Назар аударуға лайық бір мәселе – даналар мен пайғамбарлардың арасындағы айырмашылық. Екеуі де адам қоғамын әсер ететін проблемаларды шешуге тырысады, сондықтан оларды шатастыру мүмкін. Дана пайғамбар бола да алады, пайғамбар да дана бола алады, бірақ ең маңыздысы – олар бірдей емес. Одера Оруканың пікірінше, негізгі айырмашылық – пайғамбар өткен тәжірибеге сүйене отырып болашақты болжайды, ал дана адам этиканың негізгі мәселелері және басқа да маңызды мәселелермен айналысады. Дана адам практикалық мәселелерге шешім табуға қабілетті. Даналар кез келген қоғамда оның мәдениеті мен құндылықтарының сақтаушысы ретінде, сауаттылығына қарамастан болған. Одера Оруканың қайтысынан кейін сабырлықтың идеологиясын қолдайтын философтар қатарында кениялық ғалымдар Ф. Очиенг' Одхиамбо мен Ориаре Ньярут, сондай-ақ американдық Гейл Пресби бар.