Ваңгари Маатай: Қоршаған ортаны қорғаушы және саясаткер өмірі

Кіріспе

Кениялық экологиялық және саяси белсенді (1940–2011)

Вангари Мута Маатай (/w//æ//n/'/g//ɑː//r//i// //m//ɑː/'/ð//aɪ/; 1 сәуір 1940 – 25 қыркүйек 2011) – кениялық әлеуметтік, экологиялық және саяси белсенді, ағаштар отырғызуға, қоршаған ортаны қорғауға және әйелдер құқықтарына бағытталған «Жасыл белдеу» қозғалысын құрған адам. 2004 жылы ол Нобель сыйлығын алған алғашқы африкалық әйел болды. Кеннеди әуе көпірінің арқасында АҚШ-та оқып, Маунт-Сент-Схоластикадан бакалавр, ал Питтсбург университетінен магистр дәрежесін алды. Ол Шығыс және Орталық Африкадағы философия докторы атанған алғашқы әйел болды, бұл ғылыми атақты Найроби университетінде қорғады. 1984 жылы «Кенияның экологиялық талқылауын орманды қалпына келтіру үшін жаппай іс-қимылға айналдырғаны үшін» ол «Тікелей тіршілік сыйлығын» алды. Вангари Маатай Кения парламентіне сайланған мүше болды және 2003 жылдың қаңтарынан 2005 жылдың қарашасына дейін президент Мвай Кибаки үкіметінде қоршаған орта және табиғи ресурстар министрінің орынбасары болып қызмет етті. Ол Дүниежүзілік Болашақ Кеңесінің құрметті кеңесшісі болды. Академик және бірнеше кітаптың авторы ретінде Маатай белсенді ғана емес, сонымен қатар экология, даму, гендерлік теңдік және африкалық мәдениеттер мен діндер туралы ойлауға маңызды үлес қосқан зиялы адам болды. Маатай 2011 жылдың 25 қыркүйегінде жұмыртқа безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. Оның отбасы Кикую тайпасынан шыққан, Кенияның ең көп халқы бар этностық тобы, және бірнеше буын бойы осы аймақта тұрған. 1943 жыл шамасында Маатайдың отбасы Рифт аңғарындағы Накуруға жақын жердегі ақтарға тиесілі фермаға көшіп келді, онда оның әкесі жұмыс тапқан. 1947 жылдың соңында ол анасымен бірге Ихитке оралды, себебі оның екі інісі ауылдағы бастауыш мектепке барады, ал әкесі жұмыс істеген фермада мектеп болмады. Әкесі фермада қалды. Біраз уақыттан кейін, сегіз жасында ол ағаларымен бірге Ихите бастауыш мектебінде оқуға түсті. 11 жасында Маатай Ниеридегі Матари католик миссиясының мектеп-интернатына, Сент-Сесилия орта бастауыш мектебіне ауысты. Маатай төрт жыл бойы Сент-Сесилияда оқыды. Осы уақыт ішінде ол ағылшын тілін жетік меңгеріп, католицизмге көшті. Ол «адамдарға қызмет ету арқылы Құдайға қызмет етуге» тырысатын Марияның легионына қатысты. Сент-Сесилияда оқыған кезінде ол Мау Мау көтерілісінен қорғалды, бұл оның анасын үйінен Ихиттегі апатты жағдайға тап болған ауылға көшіруге мәжбүр етті. 1956 жылы оқуын аяқтағаннан кейін ол сыныпта бірінші болып бағаланды және Кениядағы қыздарға арналған жалғыз католик орта мектебіне, Лимурудағы Лорето орта мектебіне қабылданды. Шығыс Африкадағы отаршылдық аяқталуға жақындаған кезде Том Мбоя сияқты кениялық саясаткерлер батыс елдеріндегі білім беруге қолжетімді студенттерге мүмкіндік берудің жолдарын ұсынды. Сол кездегі АҚШ сенаторы Джон Ф. Кеннеди осындай бағдарламаны Жозеф П. Кеннеди-младший қоры арқылы қаржыландыруға келісті, бұл Кеннеди әуе көлігі немесе Африка әуе көлігі деп аталды. Маатай 1960 жылдың қыркүйегінде АҚШ-та оқуға таңдалған 300-ге жуық кениялықтың бірі болды. Ол Канзас штатының Атчисон қаласында Маунт-Сент-Схоластика колледжінде (қазіргі Бенедиктин колледжі) оқуға стипендия алды, онда биология мамандығын алды, сонымен қатар химия және неміс тілінде кіші мамандық алды. 1964 жылы ғылым бакалавры дәрежесін алғаннан кейін Питтсбург университетінде биология магистрі дәрежесін оқыды. Оның жоғары оқу орнын бітіруді Африка-Америка институты қаржыландырды, ал Питтсбургте болған кезінде ол алғаш рет қоршаған ортаны қалпына келтірумен айналысты, жергілікті экологиялық қорғаушылар қаланың ауаның ластануын жоюға тырысты. 1966 жылдың қаңтарында Маатай биология ғылымдары бойынша магистр дәрежесін алды және Найроби университетінің колледжінде зоология профессорының ғылыми көмекшісі қызметіне тағайындалды. Кенияға оралғаннан кейін Маатай өзінің атын өзгертіп, туған есімі Вангари Мутамен танылуды жөн көрді. Университетке жаңа жұмысқа орналасу үшін келгенде, оның басқа біреуге берілгенін білді. Маатай мұны жыныстық және тайпалық дискриминацияға байланысты деп санайды. Екі ай жұмыс іздегеннен кейін Германиядағы Гиссен университетінің профессоры Рейнхольд Хофман Найроби университетінің ветеринариялық медицина мектебінің жаңадан құрылған ветеринариялық анатомия кафедрасының микроанатомия бөлімінде ғылыми көмекші болып жұмыс істеуге ұсыныс жасады. 1966 жылдың сәуір айында ол Америкада оқыған кениялық Мванги Матаймен танысты, ол кейіннен оның күйері болды. Ол қаладағы шағын дүкенді жалға алып, жалпы дүкен ашты, онда оның қарындастары жұмыс істеді. 1967 жылы профессор Хофманның ұсынысымен ол Германиядағы Гиссен университетіне докторлық диссертациясын қорғауға барып оқыды. Ол Гиссен мен Мюнхен университетінде оқыды. 1969 жылдың көктемінде ол Найробиге оқуын жалғастыру үшін Найроби университетінің колледжіне ассистент-оқытушы болып оралды. Мамыр айында ол Мванги Матайға үйленді. Кейіннен ол осы жылы бірінші баласына жүкті болды, ал күйеуі парламенттік мандатқа үміткер болып, тартысты сайлауда жеңіліске ұшырады. Сайлау кезінде оны шетелге жіберген бағдарламаны құруға көмектескен Том Мбоя қаза тапты. Бұл президент Кеняттаның Кенияда көппартиялық демократияны тоқтатуына әкелді. Одан аз уақыт өткен соң, оның бірінші ұлы Ваверу дүниеге келді. 1971 жылы ол Шығыс Африкадағы ветеринариялық анатомия бойынша докторлық диссертациясын қорғаған алғашқы әйел болды. Осы кезеңде ол университет қызметкерлерінің әйелдеріне тең әлеуметтік жеңілдіктер беру үшін күресті, тіпті университет академиялық қызметкерлер қауымдастығын әлеуметтік келісімдерді жүргізу үшін кәсіби одаққа айналдыруға тырысты. Сот бұл өтінішті қабылдамады, бірақ оның көптеген талаптары кейіннен қанағаттандырылды. Найроби университетіндегі жұмысымен қатар Маатай 1970 жылдардың басында бірнеше қоғамдық ұйымдарға қатысты. Ол Кения Қызыл Крестінің Найроби бөлімінің мүшесі болды және 1973 жылы оның директоры болды. Ол Кения Университет әйелдер қауымдастығының мүшесі болды. 1974 жылы Қоршаған орта байланыс орталығы құрылғаннан кейін Маатай жергілікті кеңеске мүше болып сайланды, соңынан кеңестің төрағасы болды. Қоршаған орта байланыс орталығы БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасының жұмысына үкіметтік емес ұйымдардың қатысуын ынталандыруға жұмыс істеді, штаб-квартирасы 1972 жылы Стокгольмде өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам және орта туралы конференциядан кейін Найробиде құрылды. Маатай Кения әйелдерінің ұлттық кеңесіне (NCWK) де қосылды. Осы ерікті ұйымдардағы жұмысы барысында Маатай Кенияның көптеген проблемаларының түбінде қоршаған ортаның нашарлауы жатқанына көз жеткізді. 1974 жылы Маатайдың отбасы үші...

Wangarĩ Muta Maathai (/w//æ//n/'/g//ɑː//r//i// //m//ɑː/'/ð//aɪ/; 1 April 1940 – 25 September 2011) was a Kenyan social, environmental, and political activist who founded the Green Belt Movement, an environmental non governmental organization focused on the planting of trees, environmental conservation, and women's rights. In 2004 she became the first African woman to win the Nobel Peace Prize. As a beneficiary of the Kennedy Airlift, she studied in the United States, earning a bachelor's degree from Mount St. Scholastica and a master's degree from the University of Pittsburgh. She went on to become the first woman in East and Central Africa to become a Doctor of Philosophy, receiving her Ph. D. from the University of Nairobi in Kenya. In 1984, she got the Right Livelihood Award for "converting the Kenyan ecological debate into mass action for reforestation." Wangari Maathai was an elected member of the Parliament of Kenya and, between January 2003 and November 2005, served as Assistant Minister for Environment and Natural Resources in the government of President Mwai Kibaki. She was an Honorary Councillor of the World Future Council. As an academic and the author of several books, Maathai was not only an activist but also an intellectual who has made significant contributions to thinking about ecology, development, gender, and African cultures and religions. Maathai died of complications from ovarian cancer on 25 September 2011. in the central highlands of the colony of Kenya. Her family was Kikuyu, the most populous ethnic group in Kenya, and had lived in the area for several generations. Around 1943, Maathai's family relocated to a White owned farm in the Rift Valley, near Nakuru, where her father had found work. Late in 1947, she returned to Ihithe with her mother, as two of her brothers were attending primary school in the village, and there was no schooling available on the farm where her father worked. Her father remained at the farm. Shortly afterward, at the age of eight years, she joined her brothers at Ihithe Primary School. At 11 years, Maathai moved to St. Cecilia's Intermediate Primary School, a boarding school at the Mathari Catholic Mission in Nyeri. Maathai studied at St. Cecilia's for four years. During this time, she became fluent in English and converted to Catholicism. She was involved with the Legion of Mary, whose members attempted "to serve God by serving fellow human beings." Studying at St. Cecilia's, she was sheltered from the ongoing Mau Mau uprising, which forced her mother to move from their homestead to an emergency village in Ihithe. When she completed her studies there in 1956, she was rated first in her class, and was granted admission to the only Catholic high school for girls in Kenya, Loreto High School in Limuru. As the end of East African colonialism approached, Kenyan politicians, such as Tom Mboya, were proposing ways to make education in Western nations available to promising students. John F. Kennedy, then a United States senator, agreed to fund such a program through the Joseph P. Kennedy Jr. Foundation, initiating what became known as the Kennedy Airlift or Airlift Africa. Maathai became one of some 300 Kenyans selected to study in the United States in September 1960. She received a scholarship to study at Mount St. Scholastica College (now Benedictine College), in Atchison, Kansas, where she majored in biology, with minors in chemistry and German. After receiving her Bachelor of Science degree in 1964, she studied at the University of Pittsburgh for a master's degree in biology. Her graduate studies there were funded by the Africa America Institute, and during her time in Pittsburgh, she first experienced environmental restoration, when local environmentalists pushed to rid the city of air pollution. In January 1966, Maathai received her MSc in biological sciences, and was appointed to a position as research assistant to a professor of zoology at University College of Nairobi. Upon returning to Kenya, Maathai dropped her forename, preferring to be known by her birth name, Wangarĩ Muta. When she arrived at the university to start her new job, she was informed that it had been given to someone else. Maathai believed this was because of gender and tribal bias. After a two month job search, Professor Reinhold Hofmann, from the University of Giessen in Germany, offered her a job as a research assistant in the microanatomy section of the newly established Department of Veterinary Anatomy in the School of Veterinary Medicine at the University College of Nairobi. In April 1966, she met Mwangi Mathai, another Kenyan who had studied in America, who would later become her husband. She also rented a small shop in the city and established a general store, at which her sisters worked. In 1967, at the urging of Professor Hofmann, she travelled to the University of Giessen in Germany in pursuit of a doctorate. She studied both at Giessen and the University of Munich. In the spring of 1969, she returned to Nairobi to continue her studies at the University College of Nairobi as an assistant lecturer. In May, she and Mwangi Mathai married. Later that year, she became pregnant with her first child, and her husband campaigned for a seat in Parliament, narrowly losing. During the election, Tom Mboya, who had been instrumental in founding the program which sent her overseas, was assassinated. This led to President Kenyatta effectually ending multi party democracy in Kenya. Shortly after, her first son, Waweru, was born. In 1971, she became the first Eastern African woman to receive a Ph. D., her doctorate in veterinary anatomy, During this time, she campaigned for equal benefits for the women working on the staff of the university, going so far as trying to turn the academic staff association of the university into a union, to negotiate for benefits. The courts denied this bid, but many of her demands for equal benefits were later met. In addition to her work at the University of Nairobi, Maathai became involved in several civic organisations in the early 1970s. She was a member of the Nairobi branch of the Kenya Red Cross Society, becoming its director in 1973. She was a member of the Kenya Association of University Women. Following the establishment of the Environment Liaison Centre in 1974, Maathai was asked to be a member of the local board, eventually becoming board chair. The Environment Liaison Centre worked to promote the participation of non governmental organisations in the work of the United Nations Environment Programme (UNEP), whose headquarters was established in Nairobi following the United Nations Conference on the Human Environment held in Stockholm in 1972. Maathai also joined the National Council of Women of Kenya (NCWK). Through her work at these various volunteer associations, it became evident to Maathai that the root of most of Kenya's problems was environmental degradation. In 1974, Maathai's family expanded to include her third child, son Muta. Her husband campaigned again for a seat in Parliament, hoping to represent the Lang'ata constituency, and won. During his campaign, he had promised to find jobs to limit the rising unemployment in Kenya. These promises led Maathai to connect her ideas of environmental restoration to providing jobs for the unemployed and led to the founding of Envirocare Ltd., a business that involved the planting of trees to conserve the environment, involving ordinary people in the process. This led to the planting of her first tree nursery, collocated with a government tree nursery in Karura Forest. Envirocare ran into multiple problems, primarily dealing with funding, and ultimately failed. However, through conversations concerning Envirocare and her work at the Environment Liaison Centre, UNEP made it possible to send Maathai to the first UN conference on human settlements, known as Habitat I, in June 1976. In 1977, Maathai spoke to the NCWK concerning her attendance at Habitat I. She proposed further tree planting, which the council supported. On 5 June 1977, marking World Environment Day, the NCWK marched in a procession from Kenyatta International Conference Centre in downtown Nairobi to Kamukunji Park on the outskirts of the city, where they planted seven trees in honour of historical community leaders. This was the first event of the Green Belt Movement. Maathai encouraged the women of Kenya to plant tree nurseries throughout the country, searching nearby forests for seeds to grow trees native to the area. She agreed to pay the women a small stipend for each seedling which was later planted elsewhere. In her 2010 book, Replenishing the Earth: Spiritual Values for Healing Ourselves and the World, she discussed the impact of the Green Belt Movement, explaining that the group's civic and environmental seminars stressed "the importance of communities taking responsibility for their actions and mobilizing to address their local needs," and adding, "We all need to work hard to make a difference in our neighborhoods, regions, and countries, and in the world as a whole. That means making sure we work hard, collaborate, and make ourselves better agents to change." In this book, she explicitly engages with religious traditions, including the indigenous Kikuyu religion and Christianity, mobilizing them as resources for environmental thinking and activism.

1977-1979: Жеке проблемалар

Маатай мен оның күйеуі Мванги Матай 1977 жылы бөлек тұра бастады. Ұзақ ажырасудан кейін Мванги 1979 жылы ажырасуға талап арыз берді. Ол Вангаридің "әйел үшін тым еркіндікке ие" екеніне және оны "басқара алмайтынына" сенгені айтылды. Бұл оның жоғары қан қысымына себеп болды деп есептелді, ал судья Мвангидің пайдасына шешім шығарды. Соттан кейін көп ұзамай "Viva" журналына берген сұхбатында Маатай судьяны не құзырсыз, не жемқор деп сипаттады. Ажырасу қымбатқа келді, адвокаттардың гонорары мен күйеуінің кірісінен айырылғандықтан, Маатайға университеттегі жалақысымен өзін және балаларын асырау қиын болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы арқылы Африка экономикалық комиссиясында жұмыс істеу мүмкіндігі туды. Бұл жұмыс Африка бойынша кең аумақты сапарларды талап етті және негізінен Замбияның Лусака қаласында орналасқандықтан, ол балаларын өзімен бірге ала алмады. Маатай оларды бұрынғы күйеуіне жіберіп, жұмысты қабылдады. Ол үнемі оларды аралап тұрса да, олар 1985 жылға дейін әкесімен бірге тұрды.

1979-1982 жж.: Саяси мәселелер

1979 жылы, ажырасудан кейін көп ұзамай, Маатай Кенияның Ұлттық әйелдер кеңесінің (NCWK) төрағалығына үміткер болды. Бұл елдегі көптеген әйелдер ұйымдарынан тұратын бас ұйым. Кенияның жаңа сайланған президенті Даниэль арап Мои, кикуйю этносының елдегі ықпалын, соның ішінде NCWK сияқты ерікті азаматтық ұйымдардағы ықпалын шектеуге тырысты. Ол бұл сайлауда үш дауыспен жеңіліп, бірақ ұйымның төрағасының орынбасары болып көп дауыспен сайланды. Келесі жылы Маатай тағы да NCWK төрағалығына үміткер болды. Ол тағы да үкімет тарапынан қарсылыққа ұшырады деп санайды. Маатайдың сайлауда жеңіске жететіні анық болған кезде, Кенияның ауылдық әйелдерінің көпшілігін өкілдік ететін және Арап Моиге жақын болған Maendeleo Ya Wanawake мүше ұйымы NCWK-дан шықты. Содан кейін Маатай қарсылығызсыз NCWK төрағасы болып сайланды. Алайда, Maendeleo Ya Wanawake елдегі әйелдер бағдарламаларына қаржылай қолдаудың басым бөлігін алды, ал NCWK дерлік банкротқа ұшырады. Келешекте қаржыландыруды табу әлдеқайда қиын болды, бірақ NCWK қоршаған ортаға көбірек назар аудару арқылы және өз жұмысын жариялау арқылы сақталды. Маатай 1987 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін жыл сайын ұйым төрағасы болып қайта сайланды. 1982 жылы оның туған аймағы Найриді білдіретін Парламент мандаты бос болды, сондықтан Маатай осы мандатқа үміткер болуға шешім қабылдады. Заң бойынша, ол Найроби университетіндегі лауазымынан кетуге міндетті болды және сайлау науқанына қатысты. Сот оның 1979 жылғы соңғы президенттік сайлауда қайта тіркелмегендіктен, сайлауға қатысуға құқығы жоқ деп шешті. Маатай бұл жалған және заңсыз деп санайды және мәселені сотқа апарды. Сот таңғы тоғызға жиналуға тиіс еді, егер ол оң шешім алса, сол күні сағат үшке дейін Ниериде өтінішін ұсынуы керек еді. Сот оны техникалық себептермен сайлауға қатысудан шеттетуге шешім шығарды: бұрынғыдай, ол қайта тіркелуі керек деп мәлімдеді. Ол жұмысына қайта орналасуды сұрағанда, оған бас тартты. Университет жатақханасында тұрғандықтан және енді штат қызметкері болмағандықтан, ол жатақтан шығарылды.

In 1979, shortly after the divorce, Maathai ran for the position of chairperson of the National Council of Women of Kenya (NCWK), an umbrella organisation consisting of many women's organisations in the country. The newly elected President of Kenya, Daniel arap Moi, tried to limit the amount of influence those of the Kikuyu ethnicity held in the country, including in volunteer civic organisations such as the NCWK. She lost this election by three votes, but was overwhelmingly chosen to be the vice chairman of the organisation. The following year, Maathai again ran for chairman of the NCWK. Again she was opposed, she believes, by the government. When it became apparent that Maathai was going to win the election, Maendeleo Ya Wanawake, a member organisation which represented a majority of Kenya's rural women and whose leader was close to Arap Moi, withdrew from the NCWK. Maathai was then elected chairman of the NCWK unopposed. However, Maendeleo Ya Wanawake came to receive a majority of the financial support for women's programs in the country, and NCWK was left virtually bankrupt. Future funding was much more difficult to come by, but the NCWK survived by increasing its focus on the environment and making its presence and work known. Maathai continued to be reelected to serve as chairman of the organization every year until she retired from the position in 1987. In 1982, the Parliamentary seat representing her home region of Nyeri was open, and Maathai decided to campaign for the seat. As required by law, she resigned from her position with the University of Nairobi to campaign for office. The courts decided that she was ineligible to run for office because she had not re registered to vote in the last presidential election in 1979. Maathai believed this to be false and illegal, and brought the matter to court. The court was to meet at nine in the morning, and if she received a favorable ruling, was required to present her candidacy papers in Nyeri by three in the afternoon that day. The judge disqualified her from running on a technicality: as before, they claimed she should have re registered to vote. When she requested her job back, she was denied. As she lived in university housing and was no longer a staff member, she was evicted.

Жасыл белдеу қозғалысы

Маатаи 1977 жылы кениялық ауыл әйелдерінің қозғайтын экологиялық мәселелеріне жауап ретінде «Жасыл белдеу» қозғалысын құрды. Ол бірнеше жыл бұрын сатып алған шағын үйіне көшіп, қайта жұмысқа орналасудан бұрын NCWK-ге назар аударды. NCWK-дегі жұмысы барысында Норвегия орман шаруашылығы қоғамының атқарушы директоры Вильгельм Элсрудпен серіктестік құруға мүмкіндік алды. Маатай координатор болды. Норвегия орман шаруашылығы қоғамымен серіктестікке қоса, қозғалыс БҰҰ Әйелдерге арналған ерікті қорынан «тұқымдық қаржыны» да алды. Бұл қаржы қозғалысты кеңейтуге, жұмысты бақылау үшін қосымша қызметкерлерді жұмысқа алуға және ел бойынша көшет отырғызған әйелдерге шағын сыйақы төлеуді жалғастыруға мүмкіндік берді. Бұл оған қозғалыстың жұмысын жетілдіруге, сауатты және отырғызылған көшеттердің дұрыс тізімін жүргізе алатын әйелдердің күйеулері мен ұлдарына да аз сомада сыйақы төлеуге мүмкіндік берді. БҰҰ Найробиде әйелдер жөніндегі үшінші жаһандық конференциясын өткізді. Конференция кезінде Маатай Кениядағы «Жасыл белдеу» қозғалысының жұмысын сипаттау үшін семинарлар мен презентациялар ұйымдастырды. Ол делегаттарды балабақшаларды көруге және ағаштар отырғызуға жетектеді. Ол UNIFEM басшысы Пегги Снайдермен және БҰҰ бас хатшысының орынбасары болып тағайындалған алғашқы әйел Хелви Сипилямен кездесті. Конференция «Жасыл белдеу» қозғалысына қаржыландыруды кеңейтуге көмектесті және қозғалыстың Кениядан тыс жерлерде орналасуына әкелді. 1986 жылы БҰҰ Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасының қаржылық қолдауымен қозғалыс Африка бойынша таралып, «Панафрикалық жасыл белдеу желісі» құрылды. Келесі үш жылда Африканың он бес елінен қырық бес өкіл өз елдерінде шөлдеуге, орманды жоюға, су дағдарысына және ауылдық ашаршылыққа қарсы күресу үшін ұқсас бағдарламаларды қалай құруға болатынын білу үшін Кенияға сапарлады. Қозғалысқа бұқаралық ақпарат құралдарының назары ауғандықтан Маатай көптеген марапаттармен құрметтелді. Алайда, Кения үкіметі «Жасыл белдеу» қозғалысын NCWK-дан бөлуді талап етті, өйткені соңғысы тек әйелдер мәселелеріне, қоршаған ортаға емес, назар аударуы керек деп санайтын. Сондықтан 1987 жылы Маатай NCWK төрағасы қызметінен кетіп, жаңадан құрылған үкіметтік емес ұйымға назар аударды.

Maathai founded the Green Belt Movement in 1977 in response to the environmental concerns raised by rural Kenyan women. She moved into a small home she had purchased years before, and focused on the NCWK before becoming employed again. In the course of her work through the NCWK, she had the opportunity to partner with the executive director of the Norwegian Forestry Society, Wilhelm Elsrud. Maathai became the coordinator. Along with the partnership with the Norwegian Forestry Society, the movement had also received "seed money" from the United Nations Voluntary Fund for Women. These funds allowed for the expansion of the movement, for hiring additional employees to oversee the operations, and for continuing to pay a small stipend to the women who planted seedlings throughout the country. It allowed her to refine the operations of the movement, paying a small stipend to the women's husbands and sons who were literate and able to keep accurate records of seedlings planted. The UN held the third global women's conference in Nairobi. During the conference, Maathai arranged seminars and presentations to describe the work the Green Belt Movement was doing in Kenya. She escorted delegates to see nurseries and plant trees. She met Peggy Snyder, the head of UNIFEM, and Helvi Sipilä, the first woman appointed a UN assistant secretary general. The conference helped to expand funding for the Green Belt Movement and led to the movement's establishing itself outside Kenya. In 1986, with funding from UNEP, the movement expanded throughout Africa and led to the foundation of the Pan African Green Belt Network. Forty five representatives from fifteen African countries travelled to Kenya over the next three years to learn how to set up similar programs in their own countries to combat desertification, deforestation, water crises, and rural hunger. The attention the movement received in the media led to Maathai's being honored with numerous awards. The government of Kenya, however, demanded that the Green Belt Movement separate from the NCWK, believing the latter should focus solely on women's issues, not the environment. Therefore, in 1987, Maathai stepped down as chairperson of the NCWK and focused on the newly separate non governmental organisation.

Мемлекеттік араласу

1980 жылдардың соңында Кения үкіметі Маатай мен "Жасыл белдеу" қозғалысына қарсы күш қолданды. Бірпартиялық жүйе қозғалыстың демократиялық құқықтарға қатысты көптеген ұстанымдарын қабылдамады. Үкімет колониялық заманнан қалған, тоғыз адамнан асатын топтардың мемлекеттік рұқсатсыз жиналуын тыйым салатын заңды қолданды. 1988 жылы "Жасыл белдеу" қозғалысы сайлауға сайлаушыларды тіркеу, конституциялық реформаны және сөз бостандығын талап ету сияқты демократияны қолдау шараларын жүзеге асырды. Маатайдың сөзіне сенсек, билікті сақтап қалу үшін үкімет сайлауда алаяқтық жасады. 1989 жылдың қазан айында Маатай Ухуру паркінде 60 қабаттан тұратын "Кения Таймс Медиа Траст" кешенін салу жоспары туралы білді. Кешенде KANU штаб-пәтері, "Кения Таймс" газеті, сауда орталығы, кеңселер, концерт залы, галереялар, сауда орталықтары және 2000 автомобильге арналған тұрақ орналасуы тиіс болды. Жобаға президент Даниэль Арап Моидің үлкен ескерткіші де кірді. Маатай наразылық білдіретін көптеген хаттар жазды, оның ішінде "Кения Таймс" газетіне, Президент әкімшілігіне, Найроби қалалық комиссиясына, провинциялық комиссарға, қоршаған орта және табиғи ресурстар министріне, ЮНЕП және Халықаралық қоршаған ортаны қорғау жөніндегі байланыс орталығының атқарушы директорларына, Біріккен Ұлттар Ұйымының білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) атқарушы директорына, қоғамдық жұмыстар министрлігіне және халықаралық қауіпсіздік және әкімшілік департаментінің тұрақты хатшысына хаттар жолданды. Ол Найробидегі британдық жоғарғы комиссары сэр Джон Джонсонға хат жазып, жобаның ірі акционері Роберт Максвеллмен араласуға шақырды. Ухуру паркіне мұнара салуды Хайд паркіне немесе Централь паркіне салынатын құрылыспен салыстырып, мұндай қадамға жол беруге болмайтынын мәлімдеді. Үкімет оның сұрақтары мен наразылықтарына жауап бермей, БАҚ арқылы Маатайды "ақылдан адасқан әйел" деп атады; Ухуру паркіндегі жобаға кедересі келген жағдайда мемлекеттік парктің үлкен бөлігінен бас тартуға тура келетінін; және жобаны "керемет әрі тамаша архитектуралық туынды" деп жариялады, оған тек "білімі жоқ аздар" ғана қарсы екенін айтты. 1989 жылдың 8 қарашасында Парламент Маатайдың әрекеттеріне наразылық білдіріп, оның шетелдік ұйымдарға жазған хаттарын сынады және "Жасыл белдеу" қозғалысын жалған ұйым деп атады, ал оның мүшелерін "ажырасқандардың тобы" деп сипаттады. Егер Маатай еуропалықтарға хат жазуға осылай ыңғайлы болса, онда ол Еуропаға көшіп баруы керек екенін ұсынды. Маатайдың наразылығына қарамастан, қала бойынша наразылық күшейді және 1989 жылдың 15 қарашасында Ухуру паркінде кешеннің құрылысы басталды. Маатай Кенияның Жоғарғы сотына құрылысты тоқтату туралы өтініш білдірді, бірақ іс 11 желтоқсанда қабылданбады. Жобаға қатысты алғашқы ресми пікірін президент Даниэль Арап Мои айтты, оның сөзіне сәйкес, жобаға қарсы шыққандардың "басында жәндіктер" бар. 12 желтоқсанда Ухуру паркінде британдықтардан тәуелсіздік күнін тойлаған сөйлесінде президент Мои Маатайға африкалық дәстүр бойынша лайықты әйел болуды, еркектерге құрмет көрсетуді және үнсіз болуды ұсынды. Ол үкімет тарапынан кеңсесінен кетуге мәжбүр болды, ал "Жасыл белдеу" қозғалысы оның үйіне көшірілді. Үкімет "Жасыл белдеу" қозғалысын тексеріп, оны жабуға тырысты. Үкіметтің күш-жігеріне қарамастан, оның наразылығы мен үкіметтің жауабына бұқаралық ақпарат құралдарының назар аударуы шетелдік инвесторларды 1990 жылдың қаңтар айында жобадан бас тартуға итермеледі. 1992 жылдың қаңтар айында Маатай мен басқа да демократияны қолдаушы белсенділерге адамдардың тізіміне қол сұғу және үкімет ұйымдастырған төңкеріс болуы мүмкін екені туралы ақпарат келді. Маатайдың есімі сол тізімде болды. Демократияны қалпына келтіру форумы (FORD) деп аталатын демократияны қолдаушы топ ақпаратын БАҚ-қа ұсынып, жалпы сайлау өткізуді талап етті. Сол күні Маатайға олардың бір мүшесінің тұтқындалғаны туралы хабарлама келді. Маатай үйінде бекініп қалуға шешім қабылдады. Бірден полиция келді және үйді қоршап алды. Ол үш күн бойы қоршауда болды, содан кейін полиция оның терезелеріне орнатылған темір торларды кесіп, үйге кіріп, оны тұтқындады. Ол және басқа да демократияны қолдаушы белсенділерге қастандық, бүлік шығару және жалған ақпарат тарату айыптары тағылды. Бір жарым күн түрмеде отырғаннан кейін олар сотқа жеткізіліп, кепілдікпен босатылды. Халықаралық ұйымдар мен сегіз сенатор (оның ішінде Ал Гор мен Эдвард М. Кеннеди) Кения үкіметіне демократияны қолдаушы белсенділерге тағылған айыптарды дәлелдеуді талап етті, әйтпесе АҚШ-пен қарым-қатынастың нашарлау қаупі бар екенін ескертті. 1992 жылдың қараша айында Кения үкіметі айыптарды түсірді. 1992 жылдың 28 ақпанында, кепілдікпен босатылған Маатай және басқалар Ухуру паркінің бір бұрышында "Бостандық бұрышы" деп аталатын жерде саяси тұтқындарды босатуды талап етіп, аштыққа отырды. Төрт күн аштықтан кейін, 1992 жылдың 3 наурызында полиция наразылық білдірушілерді күшпен таратып жіберді. Маатай мен үш басқа адам полициямен ұрып ауырып, ауруханаға түсті. Президент Даниэль Арап Мои оны "ақылдан адасқан әйел" және "елдің тәртібі мен қауіпсіздігіне қауіп" деп атады. Осы шабуыл халықаралық сынға ұшырады. АҚШ Мемлекеттік департаменті зорлық-зомбылыққа және аштыққа отырғандарды күшпен таратуға "терең алаңдаушылық" білдірді. Тұтқындар босатылмағандықтан, наразылық білдірушілер – көбінесе түрмедегілердің аналары – наразылықтарын Ухуру паркінің қарсы жағында орналасқан Кениялық Англикандық архиепископының резиденциясы – Әулиелер соборына көшірді. Наразылық сонда да жалғасты, Маатай оған жиі қатысты, соңғысы 1993 жылдың басында тұтқындар толық босатылғанға дейін. Осы кезеңде Маатай халықаралық деңгейде түрлі марапаттармен марапатталды, бірақ Кения үкіметі оның еңбегін бағаламады. 1991 жылы ол Сан-Францискодағы "Голдман қоршаған орта сыйлығын" және Лондон қаласындағы "Аштық жобасының Африкадағы көшбасшылық сыйлығын" алды. CNN "Голдман сыйлығы" туралы үш минуттық репортаж көрсетті, бірақ ол Кенияда көрсетілген кезде бұл бөлімнен алынып тасталды. 1992 жылдың маусымында Ухуру паркіндегі ұзақ наразылық кезінде Маатай мен президент Арап Мои БҰҰ-ның қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясына (Жер саммиті) Рио-де-Жанейрого қаласына сапарлады. Кения үкіметі Маатайды әйелдерді қоздырды және оларды "Бостандық бұрышында" киімдерін шешуге ынталандырды деп айыптап, оған саммитте сөйлеуге рұқсат бермеуді талап етті. Оған қарамастан, Маатай саммитте бас сөзші болып таңдалды.

In the latter half of the 1980s, the Kenyan government came down against Maathai and the Green Belt Movement. The single party regime opposed many of the movement's positions regarding democratic rights. The government invoked a colonial era law prohibiting groups of more than nine people from meeting without a government license. In 1988, the Green Belt Movement carried out pro democracy activities such as registering voters for the election and pressing for constitutional reform and freedom of expression. The government carried out electoral fraud in the elections to maintain power, according to Maathai. In October 1989, Maathai learned of a plan to construct the 60 storey Kenya Times Media Trust Complex in Uhuru Park. The complex was intended to house the headquarters of KANU, the Kenya Times newspaper, a trading center, offices, an auditorium, galleries, shopping malls, and parking spaces for 2,000 cars. The plan also included a large statue of President Daniel Arap Moi. Maathai wrote many letters in protest to, among others, the Kenya Times, the Office of the President, the Nairobi city commission, the provincial commissioner, the minister for environment and natural resources, the executive directors of UNEP and the Environment Liaison Centre International, the executive director of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), the ministry of public works, and the permanent secretary in the department of international security and administration all received letters. She wrote to Sir John Johnson, the British high commissioner in Nairobi, urging him to intervene with Robert Maxwell, a major shareholder in the project, equating the construction of a tower in Uhuru Park to such construction in Hyde Park or Central Park and maintaining that it could not be tolerated. The government refused to respond to her inquiries and protests, instead responding through the media that Maathai was "a crazy woman"; that denying the project in Uhuru Park would take more than a small portion of public parkland; and proclaiming the project as a "fine and magnificent work of architecture" opposed by only the "ignorant few". On 8 November 1989, Parliament expressed outrage at Maathai's actions, complaining of her letters to foreign organisations and calling the Green Belt Movement a bogus organisation and its members "a bunch of divorcees". They suggested that if Maathai was so comfortable writing to Europeans, perhaps she should go live in Europe. Despite Maathai's protests, as well as popular protest growing throughout the city, the ground was broken at Uhuru Park for construction of the complex on 15 November 1989. Maathai sought an injunction in the Kenya High Court to halt construction, but the case was thrown out on 11 December. In his first public comments peonhe project, President Daniel Arap Moi stated that those who opposed the project had "insects in their heads". On 12 December, in Uhuru Park, during a speech celebrating independence from the British, President Moi suggested Maathai be a proper woman in the African tradition and respect men and be quiet. She was forced by the government to vacate her office, and the Green Belt Movement was moved into her home. The government audited the Green Belt Movement in an apparent attempt to shut it down. Despite the government's efforts, her protests and the media coverage the government's response garnered led foreign investors to cancel the project in January 1990. In January 1992, it came to the attention of Maathai and other pro democracy activists that a list of people were targeted for assassination and that a government sponsored coup was possible. Maathai's name was on the list. The pro democracy group, known as the Forum for the Restoration of Democracy (FORD), presented its information to the media, calling for a general election. Later that day, Maathai received a warning that one of their members had been arrested. Maathai decided to barricade herself in her home. Shortly thereafter, police arrived and surrounded the house. She was besieged for three days before police cut through the bars she had installed on her windows, came in, and arrested her. She and the other pro democracy activists who had been arrested were charged with spreading malicious rumors, sedition, and treason. After a day and a half in jail, they were brought to a hearing and released on bail. A variety of international organisations and eight senators (including Al Gore and Edward M. Kennedy) put pressure on the Kenyan government to substantiate the charges against the pro democracy activists or risk damaging relations with the United States. In November 1992, the Kenyan government dropped the charges. On 28 February 1992, while released on bail, Maathai and others took part in a hunger strike in a corner of Uhuru Park, which they labeled Freedom Corner, to pressure the government to release political prisoners. After four days of hunger strike, on 3 March 1992, the police forcibly removed the protesters. Maathai and three others were knocked unconscious by police and hospitalized. President Daniel arap Moi called her "a mad woman" and "a threat to the order and security of the country". The attack drew international criticism. The US State Department said it was "deeply concerned" by the violence and by the forcible removal of the hunger strikers. When the prisoners were not released, the protesters – mostly mothers of those in prison – moved their protest to All Saints Cathedral, the seat of the Anglican Archbishop in Kenya, across from Uhuru Park. The protest there continued, with Maathai contributing frequently, until early 1993 when the prisoners were finally released. During this time, Maathai was recognized with various awards internationally, but the Kenyan government did not appreciate her work. In 1991 she received the Goldman Environmental Prize in San Francisco and the Hunger Project's Africa Prize for Leadership in London. CNN aired a three minute segment about the Goldman prize, but when it aired in Kenya, that segment was cut out. In June 1992, during the long protest at Uhuru Park, both Maathai and President arap Moi travelled to Rio de Janeiro for the UN Conference on Environment and Development (Earth Summit). The Kenyan government accused Maathai of inciting women and encouraging them to strip at Freedom Corner, urging that she not be allowed to speak at the summit. Despite this, Maathai was chosen to be a chief spokesperson at the summit.

Демократияға ұмтылу

1992 жылы Кенияда өткен алғашқы көппартиялық сайлау кезінде Маатаи оппозицияны біріктіруге және Кенияда әділ сайлау өткізуге тырысты. Демократияны қалпына келтіру форумы (FORD) FORD Кения (Огинга Одинга басшылығымен) және FORD Асили (Кеннет Матиба басшылығымен) болып жарылды; бұрынғы вице-президент Мвай Кибаки биліктегі Кения Африка Ұлттық Одағы (KANU) партиясынан шығып, Демократиялық партияны құрды. Маатаи және көптеген басқалар мұндай бөлінген оппозиция KANU-дың елдегі бақылауын сақтап қалуына әкеледі деп сенді, сондықтан олар оппозицияны біріктіру үшін Орталық топты құрды. Маатай оның төрағасы болып сайланды. Сондай-ақ сайлау кезінде Маатай және оған ұқсас ойлы оппозиция мүшелері "Тәуелсіз және әділ сайлау қозғалысын" құрды. Олардың күш-жігеріне қарамастан, оппозиция бірікпеді, ал биліктегі KANU партиясы қорқыту мен мемлекеттік БАҚ-ты сайлауда жеңіске жету үшін пайдаланды, парламенттің бақылауын сақтап қалды. Келесі жылы Кенияда этникалық қақтығыстар болды. Маатай олардың көппартиялық демократияға үлкен қауіп төндіретінін ескерткен үкімет тарапынан тудырылған деп есептеді. Маатай достары мен баспасөз өкілдерімен бірге соғыс аймақтарына барып, соғыс тоқтатылсын деп шақырды. Жасыл белдеу қозғалысымен бірге ол "бейбітшілік ағаштарын" отырғызды, бірақ көп ұзамай оның әрекеттеріне үкімет қарсылық білдірді. 1993 жылы ақпанда президент Маатайдың "Кикуй" партиясын Каленжинге шабуыл жасауға үгіт-насихат таратып жүргенін мәлімдеді. Досы әрі қолдаушысы доктор Маканга ұрланғаннан кейін, Маатай жасырынуды шешті. Жасырын жерде жүрген кезінде Маатай Токиодағы бұрынғы кеңестік көшбасшы Михаил Горбачев негізін қалаған экологиялық ұйым - "Жасыл крест" халықаралық ұйымының кездесуіне шақырылды. Маатай оған қатыса алмайтынын, өйткені үкімет оған елден шығуға рұқсат береді деп сенбейді және ол жасырынды деп жауап бергенде, Горбачев Кения үкіметінен оған еркін саяхаттауға рұқсат беруді талап етті. Президент Арап Мои оның саяхатқа шектеу қоюды жоққа шығарды, оған Токиодағы кездесуге кешіккенімен елден шығуға рұқсат берілді. 1993 жылы сәуір айында Эдинбург медалімен марапатталу үшін Шотландияға ұшып барды. Мамыр айында ол Чикагоға Джейн Аддамс халықаралық әйелдер лидерлік сыйлығын алуға барды, ал маусым айында Венада БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі дүниежүзілік конференциясына қатысты. 1997 жылғы сайлау кезінде Маатай биліктегі партияны жеңу үшін оппозицияны қайтадан біріктіргісі келді. Қараша айында, сайлауға екі айдан аз уақыт қалғанда, ол Либералды партияның кандидаты ретінде парламентке және президенттікке үміткер болуға шешім қабылдады. Оның ниеті баспасөзде кеңінен күмән тудырады; көптеген адамдар оның жай ғана Жасыл белдеу қозғалысын басқаруға және саясаттан аулақ болуға тиіс деп сенді. Сайлау күні Маатай сайлаудан бас тартып, басқа үміткерді қолдады деген хабар бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды. Маатай аз дауыс жинап, сайлауда жеңіліп қалды. 1998 жылдың жазында Маатай үкіметтің Найробидің сыртында орналасқан Карура орманындағы көп жерлерді жеке меншікке алып, оны саяси қолдаушыларға беру жоспарын біледі. Маатай үкімет пен баспасөзге хаттар жазып, наразылық білдірді. Ол "Жасыл белдеу" қозғалысымен бірге Карура орманына барып, ағаш отырғызып, орманның жойылуына наразылық білдірді. 1999 жылдың 8 қаңтарында Маатай, алты оппозициялық депутат, журналистер, халықаралық бақылаушылар, Жасыл белдеу мүшелері мен жақтастарымен бірге наразылық білдіру үшін орманға ағаш отырғызуға оралды. Орманға кіреберіс үлкен топпен күзетілді. Ол гольф алаңына арналған аумаққа ағаш отырғызуға тырысқанда, топқа шабуыл жасалды. Көтерілісшілердің көбі, соның ішінде Маатай, төрт депутат, кейбір журналистер және неміс экологтары жарақат алды. Ол полицияға шабуыл туралы хабарласа, олар онымен бірге орманға барып, шабуылшыларды ұстауға келіспеді. Алайда Маатайдың жақтастары бұл шабуылды видеоға түсіріп, халықаралық наразылық туғызды. Маатай бұл мәртебелі марапатты жеңіп алған алғашқы африкалық әйел болды. Нобельдің өсиеттеріне сәйкес, Бейбітшілік сыйлығы өткен жылы "халықтардың арасындағы бауырластық, тұрақты әскерлерді жою немесе азайту және бейбітшілік конгрестерін өткізу және насихаттау үшін ең көп немесе ең жақсы жұмыс жасаған адамға беріледі". 1901 және 2018 жылдар аралығында әйелдерге 52 Нобель сыйлығы берілді, ал 852 Нобель сыйлығы ерлерге берілді. Өзінің елеулі еңбегімен Вангари Маатай бейбітшілік сыйлығын алған алғашқы африкалық әйел, және алғашқы экологиялық белсенді болды. Маатай бұрынғы Кенияның қатал үкіметіне қарсы батыл тұрды. Оның ерекше әрекеттері саяси қысымға назар аударуға көмектесті – ұлттық және халықаралық деңгейде. Ол демократиялық құқықтар үшін күресте көптеген адамдарға шабыт берді және әсіресе әйелдерді өз жағдайларын жақсартуға ынталандырды. Норвеж Нобель комитетінің 2004 жылғы Бейбітшілік сыйлығын жариялаған мәлімдемесі.

During the first multi party election of Kenya, in 1992, Maathai strove to unite the opposition and for fair elections in Kenya. The Forum for the Restoration of Democracy (FORD) had fractured into FORD Kenya (led by Oginga Odinga) and FORD Asili (led by Kenneth Matiba); former vice president Mwai Kibaki had left the ruling Kenya African National Union (KANU) party, and formed the Democratic Party. Maathai and many others believed such a fractured opposition would lead to KANU's retaining control of the country, so they formed the Middle Ground Group in an effort to unite the opposition. Maathai was chosen to serve as its chairperson. Also during the election, Maathai and like minded opposition members formed the Movement for Free and Fair Elections. Despite their efforts, the opposition did not unite, and the ruling KANU party used intimidation and state held media to win the election, retaining control of parliament. The following year, ethnic clashes occurred throughout Kenya. Maathai believed they were incited by the government, who had warned of stark consequences to multi party democracy. Maathai travelled with friends and the press to areas of violence in order to encourage them to cease fighting. With the Green Belt Movement she planted "trees of peace", but before long her actions were opposed by the government. The conflict areas were labeled as "no go zones", and in February 1993 the president claimed that Maathai had masterminded a distribution of leaflets inciting Kikuyus to attack Kalenjins. After her friend and supporter Dr. Makanga was kidnapped, Maathai chose to go into hiding. While in hiding, Maathai was invited to a meeting in Tokyo of the Green Cross International, an environmental organisation recently founded by former Soviet leader Mikhail Gorbachev. When Maathai responded that she could not attend as she did not believe the government would allow her to leave the country and she was in hiding, Gorbachev pressured the government of Kenya to allow her to travel freely. President arap Moi denied limiting her travel, and she was allowed to leave the country, although too late for the meeting in Tokyo. Maathai was again recognized internationally, and she flew to Scotland to receive the Edinburgh Medal in April 1993. In May she went to Chicago to receive the Jane Addams International Women's Leadership Award, and in June she attended the UN's World Conference on Human Rights in Vienna. During the elections of 1997, Maathai again wished to unite the opposition in order to defeat the ruling party. In November, less than two months before the election, she decided to run for parliament and for president as a candidate of the Liberal Party. Her intentions were widely questioned in the press; many believed she should simply stick to running the Green Belt Movement and stay out of politics. On the day of the election, a rumour that Maathai had withdrawn from the election and endorsed another candidate was printed in the media. Maathai garnered few votes and lost the election. In the summer of 1998, Maathai learned of a government plan to privatize large areas of public land in the Karura Forest, just outside Nairobi, and give it to political supporters. Maathai protested this through letters to the government and the press. She went with the Green Belt Movement to Karura Forest, planting trees and protesting the destruction of the forest. On 8 January 1999, a group of protesters including Maathai, six opposition MPs, journalists, international observers, and Green Belt members and supporters returned to the forest to plant a tree in protest. The entry to the forest was guarded by a large group of men. When she tried to plant a tree in an area that had been designated to be cleared for a golf course, the group was attacked. Many of the protesters were injured, including Maathai, four MPs, some of the journalists, and German environmentalists. When she reported the attack to the police, they refused to return with her to the forest to arrest her attackers. However, the attack had been filmed by Maathai's supporters, and the event provoked international outrage. Maathai was the first African woman to win the prestigious award. According to Nobel's will, the Peace Prize shall be awarded to the person who in the preceding year "shall have done the most or the best work for fraternity between nations, for the abolition or reduction of standing armies and for the holding and promotion of peace congresses". Between 1901 and 2018, only 52 Nobel Prize awards were given to women, while 852 Nobel Prize awards have been given to men. Through her significant efforts, Wangari Maathai became the first African woman, and the first environmentalist, to win the Peace Prize. Maathai stood up courageously against the former oppressive regime in Kenya. Her unique forms of action have contributed to drawing attention to political oppression—nationally and internationally. She has served as inspiration for many in the fight for democratic rights and has especially encouraged women to better their situation.|The Norwegian Nobel Committee, in a statement announcing her as the 2004 Nobel Peace Prize winner.

СПИД-тің жанжал теориясы

Кейіннен Кенияның "Стандарт" газетінде Маатайдың ХИВ/СПИД-ті "Батыс ғалымдары Африка халқын қырып тастау үшін әдейі жасаған" дегені хабарланды, бұл дауға себеп болды. Маатай бұл айыптауларды жоққа шығарды, бірақ "Стандарт" өз хабарламаларында тұрды. Ол былай деп мәлімдеді: Мен адамдарды жалған сенімдерге және қате ақпаратқа сенуден ескерттім, мысалы, бұл ауруды Құдайдың қарғысы деп санау немесе бойжеткен қызбен қарым-қатынас жасау инфекцияны емдейді дегенге сену. Менің өңірімде осыған байланысты зорлау және балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың өршуіне алып келді. Мен осы контексте, сонымен қатар мәдени және діни көзқарас ескере отырып сөйлеймін. Сондықтан менің айтқаным деп есептеліп жатқан мәселе төңірегіндегі ағымдағы пікірталасқа қатты таң қалдым. Сондықтан мен вирус ақ адамдар немесе ақ үкіметтер Африка халқын жою мақсатымен жасады деп айтпаймын және сенбеймін. Мұндай пікірлер зұлым және құрылымды бұзушылыққа алып келеді.

2005-2011: кейінгі өмір

2005 жылы Жапонияға сапар жасағаннан кейін Маатай буддалық текті жапон сөзі – моттанайдың қалдықтарды азайту философиясының жақтаушысы болды. 2005 жылдың 28 наурызында Маатай Африка Одағының Экономикалық, әлеуметтік және мәдени кеңесінің алғашқы президенті болып сайланды және Конго бассейнінің ормандық экожүйесін қорғауға бағытталған жобаның ізгі ниет елшісі болып тағайындалды. 2006 жылы ол 2006 жылғы Қысқы Олимпиаданың ашылу салтанатындағы сегіз ту ұстаушының бірі болды. Сонымен қатар, 2006 жылдың 21 мамырында Коннектикут колледжінде құрметті докторлық дәрежесін алып, бітірушілерге арналған сөз сөйледі. Ол Шөлдер мен шөлдеулердің халықаралық жылы бағдарламасын қолдады. 2006 жылдың қараша айында Біріккен Ұлттар Ұйымының миллиард ағаш науқанын жетекшілік етті. Маатай Нобель сыйлығын алған әйелдердің бастамасын құрушылардың бірі болды. Солтүстік және Оңтүстік Америка, Еуропа, Таяу Шығыс және Африкадан келген алты әйел бейбітшілік, әділдік және теңдік үшін бірігіп, өз тәжірибелерін бөлісуге келісті. Нобель сыйлығын алған әйелдердің бастамасының мақсаты – әлемдегі әйелдер құқықтарын қолдау үшін жасалып жатқан жұмысты күшейтуге көмектесу. 2006 жылдың тамызында АҚШ сенаторы Барак Обама Кенияға сапар жасады. Оның әкесі Маатай сияқты Америкада білім алған. Ол сенатормен кездесіп, Найробидегі Ухуру паркінде бірге ағаш отырғызды. Обама баспасөз бостандығына құрмет көрсетуге шақырды, «Баспасөз бостандығы – бақшаға күтім жасауға ұқсас, оны үнемі күтіп, өсіру керек. Азаматтар оны бағалауы керек, өйткені біз сақ болмасақ, ол бізден қашып кетуі мүмкін». Ол жаһандық экологиялық зиянға қарсы айтылып, президент Джордж Буштың Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясына (БҰҰКК) және оның еншілес ұйымы – Киото протоколына қосылудан бас тартуын сынады. Маатай 2007 жылдың қараша айында Ұлттық Бірлік партиясының парламенттік үміткерлерді іріктеу сайлауында жеңіліске ұшырады және кішкентай партияның үміткері ретінде сайлауға қатысуды жөн көрді. 2007 жылдың желтоқсан айында өткен парламенттік сайлауда жеңіліске ұшырады. Ол президент сайлауындағы (ресми түрде Муаи Кибаки жеңіске жетті, бірақ оппозиция дауласып отыр) дауыстарды қайта санауға шақырды, екі тараптың да нәтиже әділ болғанын сезінуі керек екенін және алаяқтық белгілері бар екенін айтты. 2009 жылы ол «Африка үшін үлкен сынақ» атты кітабын жариялады, онда Африкадағы басқарудың күшті және әлсіз жақтары, өзінің тәжірибесі және Африканың болашағы үшін қоршаған ортаны қорғаудың маңыздылығы туралы ойларымен бөлісті. 2009 жылдың маусым айында Маатай PeaceByPeace.com сайтының алғашқы бейбітшілік батыры деп танылды. 2011 жылы қайтыс болғанға дейін Маатай Еуропалық парламентарийлер қауымдастығының (AWEPA) Ең жоғары кеңесшілер кеңесінде қызмет етті. Вангари Маатай 2011 жылдың 25 қыркүйегінде Найробидегі ауруханада жұмыртқа безінің қатерлі ісігінен туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды. Оның денесі өртеліп, Найробидегі Вангари Маатай бейбітшілік және қоршаған ортаны зерттеу институтында жерленді.

Following a trip to Japan in 2005, Maathai became an enthusiastic proponent of the waste reduction philosophy of mottainai, a Japanese term of Buddhist origin. On 28 March 2005, Maathai was elected the first president of the African Union's Economic, Social and Cultural Council and was appointed a goodwill ambassador for an initiative aimed at protecting the Congo Basin Forest Ecosystem. In 2006, she was one of the eight flag bearers at the 2006 Winter Olympics Opening Ceremony. Also on 21 May 2006, she was awarded an honorary doctorate by and gave the commencement address at Connecticut College. She supported the International Year of Deserts and Desertification program. In November 2006, she spearheaded the United Nations Billion Tree Campaign. Maathai was one of the founders of the Nobel Women's Initiative along with sister Nobel Peace laureates Jody Williams, Shirin Ebadi, Rigoberta Menchú Tum, Betty Williams and Mairead Corrigan Maguire. Six women representing North America and South America, Europe, the Middle East and Africa decided to bring together their experiences in a united effort for peace with justice and equality. It is the goal of the Nobel Women's Initiative to help strengthen work being done in support of women's rights around the world. In August 2006, then United States Senator Barack Obama traveled to Kenya. His father was educated in America through the same program as Maathai. She and the Senator met and planted a tree together in Uhuru Park in Nairobi. Obama called for freedom of the press to be respected, saying, "Press freedom is like tending a garden; it continually has to be nurtured and cultivated. The citizenry has to value it because it's one of those things that can slip away if we're not vigilant." He deplored global ecological losses, singling out President George W. Bush's refusal to join the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) and its subsidiary, the Kyoto Protocol. Maathai was defeated in the Party of National Unity's primary elections for its parliamentary candidates in November 2007 and chose to instead run as the candidate of a smaller party. She was defeated in the December 2007 parliamentary election. She called for a recount of votes in the presidential election (officially won by Mwai Kibaki, but disputed by the opposition) in her constituency, saying that both sides should feel the outcome was fair and that there were indications of fraud. In 2009, she published "The Challenge for Africa" with her insights into the strengths and weaknesses of governance in Africa, her own experiences, and the centrality of environmental protection to Africa's future. In June 2009, Maathai was named as one of PeaceByPeace. com's first peace heroes. Until her death in 2011, Maathai served on the Eminent Advisory Board of the Association of European Parliamentarians with Africa (AWEPA). Wangarĩ Maathai died on 25 September 2011 of complications arising from ovarian cancer while receiving treatment at a Nairobi hospital. Her remains were cremated and buried at the Wangari Maathai Institute for Peace and Environmental Studies in Nairobi.

Өлімнен кейін танылу

2012 жылы Вашингтон қаласында Вангари бақтары ашылды. Вангари бақшасы – жергілікті тұрғындарға арналған 2,7 акр көлеміндегі, 55-тен астам бақша учаскесінен тұратын қоғамдық бақ жобасы. Бұл қоғамдық бақ Вангари Маатайдың мұрасын және оның қоғамдық қатысу мен қоршаған ортаны қорғауға бағытталған миссиясын құрметтейді. Вангари бақшасы қоғамдық бақшадан, жастар бақшасынан, ашық ауадағы сабақтар өткізілетін орыннан, тозаңдастырушылар арасынан, жеміс ағаштарынан, көкөніс бақшасынан, шөп бақшасынан, жидек бақшасынан және клубника егісінен тұрады. Бақ кешенінде жеке бақша учаскелері мен қоғамдық бақтар бар. Жеке учаскелер қоғамдық бақтан 1,5 миль қашықтықта тұратын тұрғындарға қолжетімді. Жеке учаске иелері қоғамдық бақтарды күтіп ұстауға айына 1 сағат жұмыс істеуге міндетті. Қоғамдық бақтар мен жеміс бақтарын учаске иелері мен еріктілер күтіп ұстайды және олар әркімге ләззат алуға және өнім жинауға ашық. Вангари бақшасы «Жасыл белдеу» қозғалысымен немесе Вангари Маатай қорымен тікелей байланысты емес, бірақ Вангари Маатай мен оның қоршаған ортаға деген құштарлығынан шабыттанды. 2013 жылдың 25 қыркүйегінде Питтсбург университетінің Білім кафедрасының алаңында Вангари Маатай ағаштары мен бақшасы ашылды. Ескерткіште Маатайдың «қоршаған ортаға берілгендігі, «Жасыл белдеу» қозғалысын құрғандығы, Кения мен Питтсбургтегі тамырлары» және оның «әлемдік көзқарасы мен әлемнің әйелдері мен балаларына арналған адалдығы» бейнеленген. Гүл бақшасы дөңгелек пішінде отырғызылған, ал ортасында «бір кішкентай тұқым әлемді қалай өзгерте алады» дегенді білдіретін сәнді кеспе ағаш орналасқан. 2014 жылы, оның 50 жылдық түлектер кездесуі кезінде, оның Маунт-Сент-Схоластика сыныптастары мен Бенедиктин колледжі Нобель сыйлығының лауреатының мүсінін оның Альма-Матердің Канзастағы Атчисон кампусында ашты. 2019 жылы Вестерман Ғылым және Инженерлік залының жаңартылуымен бірге колледж ғимаратының кіреберісіне Маатай және басқа да ғалымдардың суреті салынды. 2016 жылдың қазан айында Найробидегі Орман жолы Вангари Маатай жолы деп қайта аталды, бұл «Жасыл белдеу» қозғалысы арқылы ормандар мен қоғамдық саябақтарды жоюға жасалған бірнеше әрекеттерге қарсы күрескені үшін жасалды. 2015 жылы ЮНЕСКО Африка тарихындағы әйелдер туралы ЮНЕСКО сериясының бөлігі ретінде «Вангари Маатай және Жасыл белдеу қозғалысы» атты графикалық романды жариялады. Бұл көркемдік және бейнелі интерпретация жеке немесе қоғамдық сабақтарда қолданылуы үшін Маатай мен оның бастаған қозғалысының тарихын баяндайды. 2013 жылдың 1 сәуірінде Google Вангари Маатайдың 73-ші туған күнін doodle арқылы атап өтті.

In 2012, Wangarĩ Gardens opened in Washington, DC. Wangarĩ Gardens is 2.7 acre community garden project for local residents which consists of over 55 garden allotments. This community garden honours the legacy of Wangarĩ Maathai and her mission for community engagement and environmental protection. The Wangarĩ Gardens consist of a community garden, youth garden, outdoor classroom, pollinator hive and public fruit tree orchard, vegetable garden, herb garden, berry garden and strawberry patch. Within the garden complex there are personal garden plots and public gardens. The personal plots are available to residents living within 1.5 miles of the community garden. Personal plot holders are required to contribute 1 hour monthly to the maintenance of the public gardens. The public gardens and orchard are maintained by plot holders and volunteers, and are open to everyone to enjoy and harvest. The Wangarĩ Gardens has no direct affiliation with the Green Belt Movement or the Wangarĩ Maathai Foundation but was inspired by Wangarĩ Maathai and her work and passion for the environment. On 25 September 2013, the Wangarĩ Maathai Trees and Garden was dedicated on the lawn of the University of Pittsburgh's Cathedral of Learning. The memorial includes two red maples symbolizing Maathai's "commitment to the environment, her founding of the Green Belt Movement, and her roots in Kenya and in Pittsburgh" and a flower garden planted in a circular shape that representing her "global vision and dedication to the women and children of the world" with an ornamental maple tree in the middle signifying "how one small seed can change the world". In 2014, at what would have been her 50 year reunion, her Mount St. Scholastica classmates and Benedictine College unveiled a statue of the Nobel laureate at her alma mater's Atchison, Kansas campus. In 2019, with the renovation of the Westerman Hall of Science and Engineering, the college added a mural of Maathai and other scientists to the front entryway of the building. In October 2016, Forest Road in Nairobi was renamed to Wangarĩ Maathai Road for her efforts to oppose several attempts to degrade forests and public parks through the Green Belt Movement. In 2015, UNESCO published the graphic novel Wangari Maathai and the Green Belt Movement as part of their UNESCO Series on Women in African History. As an artistic and visual interpretation intended for private or public use in classrooms, it tells the story of Maathai and the movement she started. On 1 April 2013, Google celebrated Wangari Maathai’s 73rd Birthday with a doodle.