Кіріспе
Солтвелл паркі – Англияның Тайн-энд-Уэр аймағындағы Виктория дәуірінде салынған парк. 1876 жылы ашылған бұл парк Эдвард Кемптің жобасы бойынша салынды және Солтвеллгейт иесі Уильям Уэйлстің сарайы мен оған тиесілі жерлерді қамтиды. Ол өз мүлігін Гейтсхед кеңесіне 35 000 фунт стерлингке сатты. Ашылғаннан кейін «Халық паркі» деп аталып кетті. 1920 жылы кеңес Солтвелл Гроувке жақын орналасқан бақтарды сатып алып, парктің аумағын кеңейтті. 20 ғасырдың соңында парк тозығы жетіп, күйреудің алдында тұрды. Бірақ 1999-2005 жылдар аралығында Мұра лотерея қоры мен Гейтсхед кеңесінің бірлескен қаржыландыруымен 9,6 миллион фунт стерлингтік қайта жаңарту жобасы жүзеге асырылды. Қазіргі таңда жылына шамамен 2 миллион адам келіп тұрады. Парк үш негізгі бөлімге бөлінген. Оңтүстік бөлім – Солтвелл Гроув, батыс жағында музыкалық сахнасы бар кең жасыл алаң. Орталық бөлігінде парктің басты көрнекті орны – Уэйлстің бұрынғы үйі, II санаттағы Салтвелл мұнарасы және оны айнала қоршаған белдерей қабырғалары орналасқан. Бұл нысандар толығымен қайта жаңартылып, қазірде келушілер орталығы болып табылады. Сондай-ақ, үш ескерткіш, қарағаш лабиринты, шатқал және «Жануарлар бұрышы» деп аталатын түрлі жануарлар бар аймақ бар. Парктің ең үлкен бөлігі – Солтүстік далалар, онда ортасында орманды арал бар төрт акрлік қайық тебуге арналған көл, үш боулинг алаңы және екі павильон орналасқан. Солтвелл паркі соңғы жылдары көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде 2005 жылы «Британияның ең үздік паркі» және 2006 жылы «Жылдың азаматтық паркі» атағын алды. 2006 жылдан бері жыл сайын «Жасыл ту» сыйлығын жеңіп келеді және 2013 жылы Ұлыбританияның 55 «Жасыл мұра» нысанының бірі ретінде қайта тізімге енгізілді. Парк бір ғасырдан астам уақыттан бері қоғамдық орталық болып табылады. 1883 жылы алғашқы рет қоғамдық от шашу кеші, 1886 жылы цирк көрсетілді, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Үйдегі демалыс» бағдарламасы өткізілді. Бүгінде от шашу кеші Тайн-энд-Уэрдегі ең ірі шаралардың біріне айналды және оған жыл сайын мыңдаған адам қатысады. 2012 жылдың қазан айында Солтвелл паркі Солтүстік-Шығыс Англиядағы алғашқы Британдық Легионның естелік алаңына айналды. Ол жергілікті спорт және демалыс саласында да маңызды рөл атқарады. «Спортқа көмек» және «Өмір үшін жарыс» акцияларын қолдау үшін бірнеше жыл бойы қаржы жинау шаралары өткізілді. 2012 жылдың қараша айында паркте «жасыл спортзал» ашылды – Гейтсхедтегі сияқты тек екі орынның бірі.
Saltwell Park is a Victorian park in Gateshead, Tyne and Wear, England. Opened in 1876, the park was designed by Edward Kemp and incorporates the mansion and associated grounds of the Saltwellgate estate owner, William Wailes, who sold his estate to Gateshead Council for £35,000. Upon opening, it became known as "The People's Park". The park was expanded in 1920 when the council purchased the adjacent gardens to the Saltwell Grove estate and added these to the park. This extended the park's total size to Towards the end of the 20th century, the park had fallen into disrepair, but between 1999 and 2005, it was subject to a £9.6 million restoration project, funded collaboratively by the Heritage Lottery Fund and Gateshead Council and is now host to around 2 million visitors per year. The park is split broadly into three sections. Saltwell Grove, the southern section, is an area of grassed open space with a bandstand to the western corner. The central area contains the centrepiece of the park – Wailes's former home, the Grade II listed Saltwell Towers and its surrounding belvedere walls. These have been fully restored and are now a visitor centre. There are also three war memorials, a yew tree maze, a dene and an area containing several species of caged animals known as Pet's Corner. The largest section of the park is the Northern Fields section which contains a four acre boating lake with a wooded island at its centre, as well as three bowling greens and two pavilions. Saltwell Park has been presented with numerous awards in recent years, including being named "Britain's Best Park" in 2005 and Civic Trust Park of the Year in 2006. It has won a Green Flag award every year since 2006 and in 2013 it was re listed as one of fifty five Green Heritage sites in the UK. The park has been a social hub for over a century; an annual public bonfire night display was first held in 1883, a circus in 1886 and the park hosted the Holidays at Home programme during World War II. Today the bonfire display has grown into one of the largest in Tyne and Wear and is attended by thousands of people every year. In October 2012, Saltwell Park was the site of the first British Legion Field of Remembrance in North East England. It also plays a role in local sport and recreation; it has hosted a fundraising day in support of Sport Relief, a Race for Life for a number of years and in November 2012 a "green gym" was installed at the park – one of only two in Gateshead.
Құрастыру және ашу
XIX ғасырдың басында Гейтсхед кеңейе бастады, бірақ, негізінен Шериф-Хилл және Тайн өзенінің оңтүстік жағалауындағы өнеркәсіптік элементтерді қоспағанда, қала мен оның айналасы көбінесе ауыл шаруашылығымен шұғылданды және қаланың көп бөлігі ірі жеке меншіктермен жабылған еді. Олардың ең ірісі – Солтвелл иелігі, ол Team Valley және Беншам мен Лоу Фелл ауылдары арасындағы кең төртбұрыш пішіндес жерлерден тұрды. 1805 жылы бұл иелік бірнеше кішігірім меншіктерге бөлінді, соның ішінде Солтвелл коттеджі де бар еді. 1856 жылы Солтвелл коттеджі Солтвеллсайд иелігіне айналды және Ньюкасл-апон-Тайн қаласының тумасы Уильям Уайлздің қолына өтті. Ол Англиядағы боялған шыны өнерінің жетекші шеберлерінің бірі болды. 1856 жылы Уайлз отбасының Солтвеллсайдта тұруы үшін әсем Виктория стиліндегі сарайдың жобасын тапсырды. Салыныс жұмысы 1859 жылы басталып, 1871 жылға дейін жалғасты, сонда Уайлздің Солтвелл мұнарасы толыққанды аяқталды. Солтвелл мұнарасы – готикалық мұнаралары мен макеттік қамалдары бар қызыл кірпіштен тұрғызылған үлкен, эклектикалық сарай еді. Мұндай талап 1857 жылы жергілікті газеттің – «Гейтсхед Обсервер» редакторының Виндмилл Хиллде саябақ салу қажеттігін талап еткен кезде қойылды. 1861 жылы Виндмилл Хиллдегі он акр жердің иелері қалалық кеңеске жүгініп, осы жерді Гейтсхед тұрғындарының демалыс орны ретінде пайдалану шартымен тегін беруге келісті. Жер 1861 жылдың 18 қарашасында ресми түрде берілді және Гейтсхедтегі алғашқы қоғамдық саябақтың ашылуы жұмыс орындарының жабылуымен және қала бойынша мерекелік күн жариялаумен атап өтілді. Кейіннен Гейтсхед кеңесі екінші саябақ үшін басқа орындарды қарастырды, бірақ Редхью және Шипкоттегі иеленушілердің жоғары бағалары оларды ыңғайсыздыққа түсірді. Шипкот иелігі Сэр Уолтер Джеймске тиесілі болды, оған 1874 жылы кеңес паркі комитеті жүгініп, оның иелігінің кем дегенде бір бөлігін сатып алу үшін қанша қаржат қажет екенін сұрады. Келіссөздер жүріп жатқанда, Джеймстің акрына 650 фунт стерлингтен өз иелігінің бір бөлігін сату туралы ұсынысы халықтың және кеңестің қатты сын-пікірлеріне ұшырады, соның салдарынан кеңес Шипкот ұсынысына балама іздеуді бастады. Қалалық клерк Уильям Уайлзге хат жолдап, оның Солтвеллсайд иелігін сатуға дайын екенін сұрады. 1874 жылдың 11 қарашасында Уайлз кеңеске өзінің барлық иелігін 32 000 фунт стерлингке сатуға келісетінін хабарлады. Бұл бүгінгі күні шамамен 1,7 миллион фунт стерлингке тең.
Құрылымы мен орналасуы
Солтвелл паркі Гейтсхед қаласының оңтүстігіндегі тұрғын үй ауданында орналасқан, Team Valley-ге қарай еңіспен төмендейтін жерде. Бұл кең тіктөртбұрыш, шекаралары – Шығыс және Батыс Парк жолдары, Солтвелл көрінісі және Солтвелл жолының оңтүстігі. Бүгінгі таңда парк жалпы 1,5 км² жерді құрайды. Парк үш бөлімге бөлінеді: оңтүстік, орталық және солтүстік аймақтар. Парктің барлық периметрі бұталар, өсімдіктер мен ағаштармен қоршалған. Оңтүстік Солтвелл Гроув аймағы орталық бөлімнен батыстан шығысқа қарай созылатын ескі тас қабырғамен бөлінеді, ол парктің бастапқы оңтүстік шекарасын құрады және Гейтсхед Кеңесінің құжатына сәйкес, "парктің тарихы мен дамуының маңызды ескерткіші". Бұл бөлім негізінен ашық кеңістік, периметр бойымен иіліп өтетін жолдар, музыкалық орын және бірнеше гүлзарлардан тұрады. Парктің осы бөліміне кіру Солтвелл жолынан батысқа қарай және оңтүстік-шығыс бұрышынан. Парктің солтүстік бөлігі жердің бір бөлігін құрайды. Бұл бөлімнің шығыс периметрі – Broadwalk деп аталатын бұрыштамалы жол және оған іргелес жартастыққа орналасқан гүлзарлар. Broadwalk-тан басталатын орталық жол үлкен шөптесін аумақты шамамен екіге бөліп, көлге және екі балалар ойын алаңына жетелейді. Көлдің оңтүстігінде үш боулинг алаңы, ал солтүстігінде теннис корттары орналасқан.
Негізгі жерлері
Солтвелл паркінде 11 ескерткіш ғимарат бар. Солтвелл мұнарасы, Уильям Уайлздың бұрынғы үйі, кейіннен заңгер Джозеф Шиплиге (жақын жердегі Шипли өнер галереясының негізін қалаушы) тиесілі болған, бұрынғы Солтвеллгейт иелігінің орталығы болды және BBC баяндамасында «ертегі сарайы» деп сипатталды. Ғимарат қара қызыл және сары кірпіштен салынған, асимметриялық мұнаралары, биік түтін құбырлары және бұрыш мұнаралары бар. Ол бірнеше мақсаттарда қолданылды, соның ішінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аурухана ретінде және 1933 жылдан 1969 жылға дейін мұражай ретінде пайдаланылды, бірақ кейін тасталып, күйреуге ұшырады. 2005 жылы Уайлстың есіне Гейтсхедтің көк тақтасы орнатылды. Мұражай 1973 жылы II санаттағы ескерткіш ретінде қорғауға алынды.
Солтвелл мұнарасының солтүстік-батысында 1871 жылы салынған тұрақ орналасқан, ол қызыл кірпіштен және шифер шатырынан тұрады, мұнараның стилінде салынған. Бұл II санаттағы ескерткіш және қазір мектептер мен жергілікті қоғамдық ұйымдар үшін білім беру орталығы болып табылады. Солтвелл мұнарасының солтүстік-батысында Чарлтон ескерткіш суару бұлағы орналасқан, ол 1874-1875 жылдар аралығында Гейтсхед қаласының мэрі болған Джордж Чарлтонның есіміне арналған тас және граниттен жасалған бұлақ. Бұл II санаттағы ескерткіш, сондай-ақ парктің орталық бөлігінің батыс кіреберісіндегі «Салт құдығы» да. Соңғысы 1872 жылы салынған, құмтастан жасалған және орталық нишада бассейн бар. Парктің солтүстік бөлігіндегі Броудвок бойында орналасқан II санаттағы бронза мүсін, құмтас тұғырға және гранит негізге орнатылған. 1902 жылы салынған, оның құны халықтан жиналған қаржымен төленді. Парктің солтүстік-шығыс кіреберісіндегі келушілерді қарсы алатын темір қақпалар мен ілеспе тас тіреулер де II санаттағы ескерткіштер болып саналады. Паркте үш соғыс ескерткіші бар. Салтвелл мұнарасынан оңтүстікке қарай 100 метр жерде, парктің орталық бөлігінде Бур соғысына арналған ескерткіш орналасқан. Ол гранит тұғырына орнатылған қоладан жасалған періштеден тұрады. 1981 жылдың 12 шілдесінде Ньюкасл қаласының мэрі Дурам жеңіл жаяу әскерінің ескерткішін ашты. Ол құмтастан жасалған қабырға түрінде, оның жанында шағын сәндік бақ бар. Мұнда 1900-1945 жылдар аралығында шайқаста қаза тапқан батальонның ер адамдарын еске алатын үш тақташа және сипаттама бар. Үшінші соғыс ескерткіші – Солтвелл мұнараларының бельведер қабырғаларына жапсарлас орталық бақтарды жалғастыратын көпір. Бұл ағаштан жасалған жаяу жүргіншілер көпірінің ұзындығы 7 метр, ені 4 метр. Атауы төмен тас қабырғаға ойылып салынған, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыстағы Фустиан операциясы кезінде алғашқы Примосоль көпірінен өтіп бара жатқанда қаза тапқан Дархам жеңіл жаяу әскерінің ер адамдарын еске алу үшін жазу бар. Парктің солтүстік бөлігінің басты ерекшелігі – қайық көлі. Ол 1880 жылдың тамызында орталықта арал бар көлді орнату туралы тендер қабылданғаннан бері бар. Жүсіп Сванға көлді жарықтандыру туралы ұсыныс жауапсыз қалды, бірақ Джон Хэнкокқа көлдің шетін жобалау туралы ұсыныс сәтті болды; көлдің шеті әлі күнге дейін Хэнкоктің бастапқы дизайнына сәйкес жасалған. Көлдің ортасындағы аралда 1909 жылы оркестр тұрағы болды, ал келуші орындаушылар аралға қайықпен баруы керек болды, бірақ оркестр 1921 жылы парктің Солтвелл Гроув бөліміне көшірілді. Солтвелл паркінде 1877 жылдың маусым айынан бері жануарлар ұсталады. Бастапқыда бұларға маймылдар, бұғылар және енот кірді. 1876 жылы оркестрлік стенд салынды, кейіннен 1895 жылдың мамыр айында сегізбұрышты, қызыл кірпіштен, құйма темірден және ағаштан жасалған құрылыммен алмастырылды, ол алғаш рет солтүстік далаларда орналасқан. Содан кейін оны көлдегі аралға көшіріп, Солтвелл-Гроувке қайтадан көшірді. Ол 1978 жылы Бимиш мұражайында қайтадан салынды, ол әлі күнге дейін қолданыста және II санаттағы ескерткіш болып табылады. Қазіргі оркестрлік стенд Солтвелл Гроув ауданында орналасқан және жаз айларында жез оркестрлері әр жексенбіде пайдаланады. Солтвелл мұнарасының батыс көлеңкесінде 1877 жылы Уайлс өзінің отбасы үшін салған лабиринт бар. 2005 жылы қайта қалпына келтіру жобасының бөлігі ретінде лабиринт Уайлстың бастапқы жоспарларына сәйкес тис ағаштарымен қайта отырғызылды. Сондай-ақ, Салтвелл Ден, су ағысы, көпірлері, су тасқыны және лалә тоғаны бар суретті орманды аймақ жаңартылды. Бұл жергілікті суретші Томас Майлз Ричардсонға 19-ғасырда сурет салуға ықпал етті. Солтвелл Ден – бұл 21 ғасырдағы қалпына келтіру жобасының соңғы бөлігі, ол 2005 жылдың наурыз айында қайта ашылды. Броудвоктың екі басында екі ағаштан жасалған павильон орналасқан, ал Броудвоктың ортасы Алмонд павильонымен белгіленген. Павильон 1881 жылы ашылды және ондаған жылдар бойы жаңару павильоны болды, бірақ 1980 жылдары ол қирады және кейіннен өрттен толығымен қирады. Ол толығымен қайта жаңартылды, соның ішінде бастапқы сағат мұнарасының көшірмесі салынды, және қайтадан жаңа әжетханалармен жаңару стенді болып табылады. Ол солтүстік далаларға және қайық көліне панорамалық көрініс ұсынады. Гейтсхед пен Комацу арасындағы 20 жылдық қарым-қатынасты белгілеу үшін 2011 жылы шығыс бағы ашылды. Оған құмды көл, сарқырамалар және тас шамдар кіреді. Паркте үш жақсы пайдаланылатын боулинг алаңы, олардың өз павильонымен (Авеню Грин павильоны) және гүлзар да бар.
Сыйлықтар мен пайдалану
Салтвелл паркі ашылған кезде «Халық паркі» деп аталды, және бұл атау бүгінге дейін жергілікті жерде қолданылып келеді. 2006 жылы парк «Жылдың азаматтық паркі» деп танылды және Ғимараттарды күтіп ұстау және басқару институтының «Алтын лавр» сыйлығын алды. Парк 2006 жылдан бері жыл сайын «Жасыл ту» сыйлығын жеңіп келеді және 2013 жылы Ұлыбританияның 55 «Жасыл мұра» орнының бірі ретінде қайта тізілді. Парк ұзақ жылдар бойы жергілікті әлеуметтік шаралар мен іс-шаралардың орталығы болып табылады. 1883 жылы алғашқы қоғамдық фейерверк көрсетілімі өткізілді, 1886 жылы алғашқы цирк ұйымдастырылды, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылдың қыркүйегінен соғыс аяқталғанға дейін «Үйдегі демалыс» бағдарламасы жүзеге асырылды. Отбасылар мен американдық әскерилер есекке мініп, би билеп, мыс оркестрлер мен гимнастикалық шараларды тамашалай алды. Паркте көп жылдар бойы кешкі фейерверк көрсетілімдері өткізіліп келеді, бұл Гейтсхедтегі үш қоғамдық көрсетілімнің бірі (қалған екеуі – Райтондағы Бармур және Лим-Лейндегі Оливер Хендерсон паркі). Бұл шара Тайн-энд-Уэрдегі ең ірі көрсетілімдердің біріне айналды және мыңдаған адамдар қатысады. 2012 жылдың қазан айында Солтвелл паркі Солтүстік-Шығыс Англиядағы алғашқы Британдық Легионның естелік алаңы болды. Солтвелл Гроувке шамамен он мың крест орнатылды. 2012 жылдың желтоқсан айында «Enchanted Parks» іс-шарасы жетінші жыл қатарынан өткізілді. Бұл – қысқы тақырыптағы көркем өнер, мүсін және интерактивті мүмкіндіктер жиынтығы, оған жыл сайын шамамен 14 000 адам келеді. Паркте 27 жыл бойы жыл сайын мүсін жасау күні өткізіліп келеді және жұртшылық жергілікті мамандардың бақылауымен тақырыптық мүсіндер жасауға шақырылады. 2012 жылы «Әлемнің ғажайыптары» тақырыбында Солтвелл Гроувте өткен жаңару рәсіміне жүздеген отбасы қатысты. Солтвелл паркі бірнеше жыл бойы Cancer Research UK ұйымдастырған әйелдерге арналған ұлттық қайырымдылық шарасы – «Race for Life»-қа үйлестірді. Соңғы үш жылда бұл жолға 8000-нан астам қатысушы батыл қадам жасады, ал соңғы жаңару 2012 жылдың мамырында өтті. 2010 жылдың 21 наурызында паркте Би-Би-Си ұйымдастырған екі жылдық қайырымдылық шарасы – Sport Relief-ке қолдау көрсету үшін қайырымдылық күні өткізілді. Кеме көлінің айналасындағы үш ойын-сауық жарысына барлығы 4000-нан астам қатысушы қатысты, оның ішінде Джейн Миддлмисс, Эндрю Хейден Смит және Futureheads гитарисі Дэвид Крейг болды. Жергілікті жеңіл атлетика клубы Солтвелл Харриерс 1911 жылдан бері Солтвелл паркі мен оның айналасында жыл сайын жарыс өткізеді. 2010 жылдан бері клуб президенті Ронни Уокердің құрметіне «Ронни Уокер Солтвелл жол жарысы» деп аталады, бұл Англиядағы ең көне жол жарысы. 1984 жылғы Олимпиаданың күміс жүлдегері Майк МакЛеод 1974 жылдан 1990 жылға дейін 16 жыл қатарынан жарыста жеңіске жетті. 2012 жылдың қараша айында паркте «жасыл спорт залы» ашылды. Фитнес жабдықтары парктің Солтүстік алаңдарындағы теннис корттарына жақын орнатылды және жұртшылық тегін пайдалана алады. Бұл Гейтсхедтегі екі ашық ауадағы спорт залының бірі, екіншісі бір уақытта Винди Нук табиғи қорығында ашылды. Паркран әр сенбі сайын таңғы сағат 9-да Оңтүстік павильонда басталып, аяқталады. Дене денсаулығынан басқа, парк қазір «Recovery College Collective»-ге үй иесі, бұл психикалық денсаулыққа қолдау көрсетуші, бейресми кездесулер мен шығармашылық семинарлар ұсынатын қайырымдылық ұйымы.