Кіріспе
Американдық ескі Батысқа негізделген теледидар жанры. Телевизиондық вестерндер – 1860 жылдар шамасынан бастап, «үндістер соғыстарының» аяқталуына дейін Американдық ескі Батыс, Батыс Канада және Мексикада өтетін бағдарламалар. Батыс жанрындағы жаңа туындылар нео-вестерн қосалқы жанрын пайдаланып, оқиғаларды қазіргі заманда немесе ғарыш вестерні қосалқы жанрында орналастырады, бірақ дәстүрлі вестерн туындыларында кең таралған заңнан тыс өмір салтынан шабыт алады. 1940-1950 жылдары теледидар танымал болған кезде, теле-вестерндер көрермендердің сүйіктісіне айналып, 1959 жылға қарай 30-ға жуық шоу алтын уақытта көрсетілді. Дәстүрлі вестерндер 1960 жылдардың соңында танымалдылығын жоғалтты, ал жаңа шоулар батыс элементтерін отбасылық драма, детективтік триллерлер және қылмыстық драма сияқты басқа жанрлармен біріктірді. 1990 және 2000 жылдары теледидарға арналған, жоғары сапалы батыс фильмдері пайда болды.
Television Westerns are programs with settings in the later half of the 19th century in the American Old West, Western Canada and Mexico during the period from about 1860 to the end of the so called "Indian Wars". More recent entries in the Western genre have used the neo Western subgenre, placing events in the modern day, or the space Western subgenre but still draw inspiration from the outlaw attitudes prevalent in traditional Western productions. When television became popular in the late 1940s and 1950s, TV Westerns quickly became an audience favorite, with 30 such shows airing at prime time by 1959. Traditional Westerns faded in popularity in the late 1960s, while new shows fused Western elements with other types of shows, such as family drama, mystery thrillers, and crime drama. In the 1990s and 2000s, slickly packaged made for TV movie Westerns were introduced.
Радио және киноның тарихы
Радиодағы сенбі күні түстен кейінгі бағдарламалар АҚШ-та теледидар пайда болғанға дейінгі құбылыс еді, көбінесе батыс сериалдары осы бағдарламаларда ойнатылатын. Батыс фильмдері Джон Уэйн, Кен Мейнард, Ауди Мерфи, Том Микс және Джонни Мак Браунды жас көрермендердің сүйіктісіне айналдырды, сондай-ақ Джин Отри, Рой Роджерс, Дейл Эванс, Дик Форан, Рекс Аллен, Текс Риттер, Кен Кертис және Боб Стил сияқты "ән салатын ковбойлардың" да танымалдығын арттырды. Әр ковбойдың өзіне тән, атақты аты болды, мысалы, Роджерстің Алтын Паломиносы – Триггер, ол өз кезегінде жұлдызға айналды. Басқа B санаттағы фильмдердің қатарында Лэш ЛаРу және Дюранго Кид болды. Герберт Джеффрис, Боб Блейк ретінде және Stardust атты атымен, сегрегацияланған кинотеатрлар заманында афроамерикалық көрермендерге арналған көптеген фильмдерде ойнады. Билл Пикетт, афроамерикалық родео шебері, сол көрермендер үшін түсірілген алғашқы батыс фильмдерінде де пайда болды.
1940-шы жылдардан бастап 1960-шы жылдардың басына дейін
1940-1950 жылдары теледидар кеңінен танымал болған кезде, батыс фильмдері кішкентай экранның негізгі ойын-сауығына айналды. Біріншісі, 1949 жылғы 24 маусымда, Уильям Бойд түсірген 66 фильмнен құрастырылған «Hopalong Cassidy» шоуы болды. Көптеген В-сериялы фильмдер теледидарда уақытты толтыру үшін көрсетілді, ал бірнеше ұзақ уақыт бойы көрсетілген теле-вестерндер өздерінің классикалық туындыларына айналды. Ең алғашқы теле-вестерндер негізінен балалар аудиториясы үшін жазылды; 1955 жылы «Уайетт Эрптің өмірі мен аңызы» және «Гансмоук» телеверсиясының бір мезгілде дебюті болғанға дейін ересектерге арналған теле-вестерндер пайда болды және жанр өте танымал болды. Белгілі теле-вестерндер: Клейтон Мурмен бірге «Жоңғар», Джин Отримен бірге «Джин Отри шоуы», Джеймс Арнесспен бірге «Гансмоук», Клинт Уокермен бірге «Шайен», Ричард Бунмен бірге «Have Gun – Will Travel», Уилл Хатчинспен бірге «Sugarfoot», Уорд Бонд пен Роберт Хортонмен бірге «Вагон пойызы», Джеймс Гарнер мен Джек Келлимен бірге «Маверик», Роберт Калппен бірге «Trackdown», Стив Маккуинмен бірге «Wanted Dead or Alive», Тай Хардинмен бірге «Бронко», Джин Барримен бірге «Bat Masterson», «The Rifleman», Эрик Флеминг пен Клинт Иствудпен бірге «Rawhide», Пернелл Робертс пен Дэн Блокермен бірге «Bonanza», «Laramie», Джеймс Дрюри мен Дуг МакКлюрмен бірге «The Virginian», Барбара Стэнвикпен бірге «The Big Valley», «The High Chaparral» және тағы да көптеген фильмдер. 1959 жылы, теледидардағы батыс фильмдерінің қарқынды дамуы басталғанына төрт жыл өткен соң, осындай отыз шоу теледидардағы ең жақсы уақытта көрсетілді; сол маусымда ешқайсысы да тоқтатылмады, ал 14 жаңасы пайда болды. 1959 жылдың наурыз айында бір апта ішінде он ең үздік сериалдың сегізі батыс фильмдері болды, ал сол жылы теле-вестерндерге негізделген ойыншықтардың 125 миллион долларға сатылатыны күтілді. Көптеген фильмдер «төрт қабырғалы вестерндер» болып саналды, олар үш күн немесе одан аз уақыт ішінде сапасыз сценарийлермен үй ішінде түсірілді, ал жанрдың айтарлықтай танымалдылығы тіпті оның жасаушыларын да таң қалдырды; TIME теледидарлық вестерндердің 100-ге жуық жазушыларының бірінің сөзін келтірді: «Мен түсінбеймін. Неге адамдар жылқының арт жағына көп уақыт қарап отыруды қалайды?» Жылқының күн сайынғы құны 100 долларға дейін, ал қосымша актердің құны 22,05 долларға қарағанда жоғары болды; өндіріс шығындарының артуы 1960-шы жылдардың басында жоғалып кеткен жарты сағаттық сериалдардың көпшілігі бір сағаттық телешоулармен алмастырылуына әкелді, көбінесе түсті түсірілімде. Бұл дәуірдің екі ерекше батыс сериясы – испандық биліктегі ерте Калифорнияда өтетін «Zorro» және Джин Родденберридің төрт сценарийімен 1850/60-шы жылдардағы Австралияда өтетін британдық/австралиялық батыс «Whiplash».
Мысалдар
The Lone Ranger) – Джордж В. Трендлдің және жазушы Фрэн Страйкердің жасаған, ұзақ жылдар бойы көрсетілген радио және теледидар шоуы. Басты кейіпкер – Американың көне батысындағы бетперделі Техас рейнджері, ол әділетсіздіктерді түзетуге асығады, көбінесе ақылды және аз сөйлейтін Тонто атты үндістандық серігінің және оның Silver атты жылқысының көмегімен. Рой Роджерс Шоу – 1951 жылдың 30 желтоқсанынан 1957 жылдың 9 маусымына дейін NBC телеарнасында алты маусым бойы, барлығы 100 сериядан тұратын, қара-ақ түсті американдық телесериал. Сериалда Рой Роджерс, Пэт Брэйди және Дейл Эванс ойнады. Шоу Францияда 1962 жылдың 5 наурызында эфирге шықты. Сериал 1955 жылы «Ең жақсы вестерн немесе приключение сериясы» номинациясы бойынша «Эмми» сыйлығына ие болды. Rawhide – 1959 жылдан 1966 жылға дейін американдық CBS телеарнасында көрсетілген теледидарлық вестерн сериалы. Онда Эрик Флеминг басты рөлді сомдады және Клинт Иствудтың мансабын бастады. Сериалдың премьералық эпизоды Нильсен рейтингінде алдыңғы 20-ға енді. Rawhide – американдық теледидардағы ең ұзақ көрсетілген төртінші вестерн сериалы, одан бұрын The Virginian және Wagon Train сериалдары 9 жыл, Bonanza сериалы 14 жыл, ал Gunsmoke сериалы 20 жыл көрсетілген. Rawhide сериалының әдеттегі сюжеті – жол бойында адамдармен кездесетін және олардың туындаған мәселелерін шешуге тартылатын малшылар туралы.
Rawhide was a television Western series which aired on the American network CBS from 1959 to 1966. It starred Eric Fleming and launched the career of Clint Eastwood. Its premiere episode reached the top 20 in the Nielsen ratings. Rawhide was the fourth longest running American TV Western, beaten only by nine years of The Virginian and Wagon Train, 14 years of Bonanza, and 20 years of Gunsmoke. The typical Rawhide story involved drovers who would meet people on the trail and get drawn into solving whatever problem they presented or were confronting.
1960 жылдардың аяғы мен 1980 жылдар аралығы
Дәстүрлі вестерн фильмдері 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында түсті теледидар кең таралған кезде теледидардан жоғала бастады. 1974 жылы қысқа ғана өмір сүрген «The Cowboys» фильмін қоспағанда, 1968 жыл теледидарда жаңа дәстүрлі вестерн фильмдерінің дебюті болған соңғы маусым болды; 1969 жылы, вестерн фильмдері телевизия үшін тым зорлық-зомбылыққа толы деген ата-аналардың жақтас топтарының қысымынан кейін, үш негізгі телеарнаның барлығы жаңа вестерн сериалдарын көрсетуді тоқтатты. Көрермендердің сол кездегі эфирдегі вестерн фильмдерінің көптігіне деген қызығушылығының азайуы және форматтың жалпы шаршауы да себеп болуы мүмкін. 1971 жылы киностудиялар «вестерн идеясы ескірді» деп мойындады. Соңғы екі дәстүрлі вестерн, «Өлім аңғарының күндері» және «Gunsmoke» 1975 жылы көрсетілуін аяқтады. Бұл 1970 жылдардың басында «ауылдық тазалау» деп аталған, қалалық бағдарламаларға бағытталған үрдістің нәтижесі болуы мүмкін; 1960 жылдардың соңындағы мәдениеттік өзгерістер көптеген вестерн фильмдерінде көрсетілген дәстүрлі құндылықтарға бұрынғыдай ыңғайлы болмады. 1971 жылы тазалаудың ең қызу кезеңінде тек екі вестерн (NBC-нің «The Virginian» және «The High Chaparral») тоқтатылды. «Bonanza» 1973 жылы, негізінен Дэн Блокердің күрт қайтыс болуына байланысты аяқталды. АҚШ-та ғылыми-фантастикалық телесериалдардың танымалдылығының артуы вестерн фильмдерінің төмендеуімен бірге жүрді.) зейнеткерлікке шыққан мергеншінің детективке айналуы туралы. Стюарт Уитманның АҚШ маршалы рөлінде ойнаған 90 минуттық «Cimarron Strip» сериалы 1967 жылы бір маусымнан кейін, негізінен осыған дейін болмаған шығындарға байланысты тоқтатылды. «Nichols» фильмінде бұрынғы «Maverick» жұлдызы Джеймс Гарнер мотоциклмен жүретін, қарусыз бейбітшіл ретінде ойнады. Төмен бюджетті «Dusty's Trail» ситкомы – «Gilligan's Island» фильмінің батыстық нұсқасы, онда бұрынғы шоудың жұлдызы Боб Денвер де болды. «Little House on the Prairie» вестерн дәуіріндегі шекарада орын алған, бірақ негізінен отбасылық драма болды. «Kung Fu» саяхатшы мергенші вестерн фильмдері дәстүрінде болды, бірақ басты кейіпкер – американдық әкесі мен қытай анасының ұлы, Шаолин монахы, ол тек өте күшті жауынгерлік өнерімен ғана шайқасты. Брюс Ли осыған ұқсас концепциямен «The Warrior» сериалын ұсынды, бірақ студиялар оны қабылдамады;
2010 және 2020 жылдар
2010 жылдары дебют жасаған батыс тақырыбындағы сериалдарға 2010 жылы FX арнасында дебют жасаған, заманауи Кентукки штатындағы ауылдық аймақтағы батыс стиліндегі өзін-өзі қорғаушы АҚШ маршалы туралы "Justified"; 2011 жылы AMC арнасында дебют жасаған, АҚШ-тағы бірінші трансконтиненталдық теміржолдың салынуы туралы "Hell on Wheels"; және 2012 жылы A&E арнасында дебют жасаған, қазіргі заманғы Вайоминг штатының шерифі туралы "Longmire" жатады. "The Mandalorian" (2019) – "Жұлдызды соғыстар" франшизасы мен әлемінде өтетін ғарыш батысы. Оның басты кейіпкері – мандалориан, галактикалық шекарада саяхаттап, Клинт Иствудтың кейіптік ерекшеліктерін қабылдайды. Кабельдік теледидар мен тікелей спутниктік хабар таратудың дамуымен батыс фильмдерінің қайта көрсетілімі жиіледі. 1996 жылы іске қосылған TV Land жексенбі күндері батыс фильмдерінің блогын көрсетті; арна әлі күнге дейін "Bonanza" және "Gunsmoke" сериалының түсті эпизодтарын көрсетеді, олар күндізгі кестеде бірнеше сағатты алып жатыр. Encore премиум арналарының бөлігі болып табылатын Encore Westerns таңертең және түстен кейін батыс сериалдарын, ал күнінің қалған бөлігінде батыс фильмдерін көрсетеді. MeTV цифрлық телеарнасы, сондай-ақ оның серік арнасы Heroes & Icons өзінің тұрақты кестесіне батыс фильмдерін қосады. Отбасылық бағытталған INSP және тағы бір цифрлық телеарна Grit күндізгі бағдарламаларында да батыс фильмдерін көрсетеді. Бұрын діни бағдарламалар көрсеткен INSP, батыс фильмдерімен үлкен жетістікке жеткендіктен, 2022 жылы дерлік толығымен батыс форматына көшті. Көптеген батыс фильмдерінің эпизодтары АҚШ-та авторлық құқығын жойғандықтан, арналар мен станциялар оларды тегін көрсетуге мүмкіндік алады. 2018 жылы дебют жасаған "Yellowstone" нео-вестерні үшінші және төртінші маусымдарында рейтингісін арттырып, кабельдік теледидардың ең танымал бағдарламаларының біріне айналды. "Yellowstone" өз кезегінде 2021 жылы дәстүрлі батыс преквелін – "1883" және бір жылдан кейін "1923" сериалын шығарды, екеуі де сәтті болды.