Кіріспе
Американдық радио және теледидарлық батыс драмасы (1952–1975)
Gunsmoke – режиссер Норман Макдоннелл мен жазушы Джон Местон жасаған американдық радио және теледидарлық батыс драмасы. Ол 1870 жылдары Америка батысын мекендеу кезеңінде Канзас штатындағы Додж-Сити қаласында өрбуімен байланысты. Басты кейіпкер – заң сақшысы, маршал Мэтт Диллон, радиода Уильям Конрад, ал теледидарда Джеймс Арнесс ойнады. Радиодағы серия 1952 жылдан 1961 жылға дейін эфирде болды. Радиодрама әуесқойлары арасында Джон Дуннинг «Gunsmoke – кез келген уақыттағы және кез келген түрдегі ең жақсы шоулардың бірі» деп жазды. Ол алғашқы бірнеше жылы демеушісіз, CBS компаниясы өндірісін қаржыландырды. 1955 жылы сериал теледидарға бейімделді және 20 маусым бойы көрсетілді. 1955 жылдан 1961 жылға дейін жарты сағаттық, ал 1962 жылдан 1975 жылға дейін бір сағаттық эпизодтармен эфирге шықты. 20 жылдық көрсету барысында барлығы 635 эпизод көрсетілді. 1975 жылы эфирден алынғаннан кейін Лос-Анджелес Таймс газетінің тілшісі Сесил Смит: «Gunsmoke – американдық батыс эпопеясының драмалық бейнесі. Бұл Бунтлайн, Харт және Твеннің романтикалық безендіруімен жазылған арзан роман мен батыс әңгімелерінің стандартты элементтерінен жасалған біздің "Илиадамыз" және "Одиссеямыз". Бұл – аңыздың мәңгілік құралы» деп жазды. Сериал аяқталғаннан кейін теледидар үшін арналған 5 фильм түсірілді. Шоу 15 Primetime Emmy жүлдесін және басқа да марапаттарды жеңіп алды. Ол көбінесе жақсы қабылданып, бірнеше маусым бойы Нильсен рейтингтерінде алдыңғы ондыққа кірді. Ұлыбританиядағы сериал бастапқыда Gun Law деп аталды.
Радио сериясы (19521961)
1940-жылдардың соңында Филип Марлоу радио сериалдарының жанкүйері, CBS төрағасы Уильям С. Пейли өзінің бағдарламалық жетекшісі Хьюбелл Робинсоннан "Ескі Батыстың Филип Марлоуы" сияқты қатал батыс сериалдарын жасауды сұрады. Робинсон бұл жұмысты Батыс жағалауындағы CBS вице-президенті Гарри Акерманға тапсырды, ол Филип Марлоу сериалдарын жасаған еді. Акерман мен оның сценарийшілері Морт Файн мен Дэвид Фридкин 1948 жылдың ортасында Майкл Шейннің "Бұрыс дөңгелектің ісі" атты радио сценарийіне негізделген "Марк Диллон Гоудж Айға барады" атты оқылымға арналған сценарийді жасады. Екі нұсқа жазылды. Біріншісі 1949 жылдың маусымында жазылған, ол қатал детективтік сериалға ұқсас болды және Майкл Рай (Рай Биллсбери ретінде танымал) Диллон рөлінде ойнады; CBS-ке Калвердің нұсқасы көбірек ұнады және Акерманға жұмысты жалғастыруға рұқсат берілді. Бірақ Калвердің "Тура жебе" сериалының жұлдызы ретіндегі келісімшарты оған тағы бір батыс сериалын жасауға мүмкіндік бермеді. Жоба үш жылға тоқтап қалды, содан кейін продюсер Норман Макдоннелл мен жазушы Джон Местон оны өздерінің ересектерге арналған батыс сериалын жасау кезінде тапты. Макдоннелл мен Местон ересектерге арналған радио батысын жасағысы келді, бұл "Жалғыз қаңғыбас" және "Сиско Кид" сияқты жастарға арналған сериалдардан өзгеше болды. Gunsmoke 1870-ші жылдардағы мал өсірудің гүлденген кезінде Канзас штатының Додж-Сити қаласында өрбітіп өсті. Дуннинг: "Шоу бұрын-соңды болмаған реализмі үшін сыншылардың жоғары бағасын алды". Местон батыс әдебиетіндегі қалыпты бейнелерді өзгертуге қуанды және Батыстың шынайы қаншалықты қатыгез екенін көрсеткен батыс сериалдарының азаматтығын айтты. Көптеген эпизодтар адамның адамға және әйелге жасаған қатыгездігіне негізделген, өйткені далалық әйелдің өмірі мен әйелдерді жылжымалы мүлік ретінде қарау туралы мәселелер көптеген бұқаралық ақпарат құралдарынан бұрын көтерілді. CBS басшыларына бастапқыда ұсынылғандай, бұл ересектерге арналған батыс сериалы болды, ересектерге арналған Хопалонг Кассиди емес. Дуннинг жазғандай, Местон батыстың қалыптасқан кейіпкеріне қатты наразы болды және "өз жек көретін кейіпкерін жоюға" бел буды. Местонның пікірінше, "Диллон Доджге барлық бағыттан келген кісі өлтіруші психопаттар сияқты жаралы болды". Ол батысқа келді және кісі өлтіру айыбынан қашу үшін атын өзгертті. Алайда, МакНирдің ойнаған рөлі бірте-бірте жылы жүректі және мейірімді бола бастады. Док 17 жылдан кейін Чарльз Адамс деген атпен Додж-Ситиге қоныстанғанға дейін аймақтарды шарлады. Конрад оның тегін карикатурашы Чарльз Аддамстан алды, бұл Доктың бастапқыда қорқынышты мінез-құлқының куәсі болды. Милберн Стоунға кейіпкердің есімін таңдауға еркіндік берілді, ол ежелгі грек дәрігері және медициналық зерттеуші Галеннің есімін таңдады.
Китти әже
Китти рөлін радиода актриса Джорджия Эллис, ал теледидарда Аманда Блейк ойнады. Эллис алғаш рет 1952 жылғы 26 сәуірдегі "Билли Кид" радио эпизодында "Франси Ричардс" рөлінде пайда болды – бұл Мэтт Диллонның бұрынғы сүйіктісі және қылмыскердің жесірі. Бірақ "Мисс Китти" кейіпкері 1952 жылғы 10 мамырдағы "Джалиско" эпизодында ғана пайда болды. 1959 жылы Эллис Джорджия Эллис емес, Джорджия Хокинс деп тіркелді. Аманда Блейк телесериалдың 500-ден астам эпизодында ойнады, соңғы эпизоды 1974 жылғы 1 сәуірдегі "Шәкірт" аталды. Радиодағы сериалда Киттидің қызметі туралы айтылды, бірақ нақты көрсетілген жоқ. 1953 жылы Time журналына берген сұхбатында Макдоннелл: "Китти – Мэтт кейде барып тұратын адам ғана" деді. Телевизиялық шоуда Китти алғаш салон би залының қызметкері ретінде, ал екінші маусымның 36-шы эпизодынан бастап ("Әке О") "Long Branch Saloon" салонының тең иесі ретінде көрсетілді. Дилон мен Киттидің өте жақын қарым-қатынаста екені анық.
Басқа радио-вестерндерден ерекшелігі
Gunsmoke - бұл көбінесе мұңды бағдарлама, әсіресе оның бастапқы жылдарында. Дуннинг Диллонның "өз мүмкіндіктерін сынап, көбінесе жеңіліске ұшырағанын" жазды. Ол жазалаушылықтан сақтап қалу үшін тым кеш келді. Ол өліп бара жатқан адамның аяғын ампутациялады, бірақ науқасқа көмектесе алмады. Ол бір қызды қатыгез зорлаушылардан құтқарды, бірақ оның жезөкшелікке бармауы үшін қажетті жағдай жасауға шамасы келмеді. Продюсерлер бағдарламаны өзгеріссіз сақтап беруге мүмкіндік беретін демеуші іздеді.
Теледидар ұсынысы
Радио бағдарламасы басталғаннан кейін көп ұзамай, оны теледидарға бейімдеу туралы әңгіме қозғалды. Жеке өзі Макдоннелл шоуды теледидарға көшіруге қызығушылық танытса да, көпшілік алдында "біздің шоу радио үшін өте қолайлы" деп мәлімдеді және Дуннинг жазғандай, "Суретпен шектелген 'Гунсмоук' бұрынғыдай шынайы да, егжей-тегжейлі де болмайды" деп қорқыныш білдірді. Ақырында, CBS Макдоннелден оны алып, теледидар нұсқасын дайындауға кірісті. Алғашқы 12 маусым сенбі күні кешкі сағат 10-да, 13-тен 16-ға дейінгі маусымдар дүйсенбі күні кешкі сағат 7:30-да, ал соңғы төрт маусым дүйсенбі күні кешкі сағат 8-де көрсетілді. 1956 жылы екінші маусымында бағдарлама АҚШ-тағы ең танымал 10 телебағдарламаның тізіміне енді. Ол жылдам түрде бірінші орынға көтеріліп, 1961 жылға дейін сол орында тұрды. 1964 жылға дейін үздік 20 бағдарламаның қатарында сақталды.
Радиодан теледидарға көшу
1955 жылы «Gunsmoke» теледидарға бейімделгенде, желіні сендіруге бағытталған науқанға қарамастан, желі Конрадты немесе оның радиодағы әріптестерін теледидарға шақыруға қызығушылық танытпады. Конрадтың салмағы шешуші фактор болды деген қауесет тарады. Денвер Пайл да, Реймонд Берр де осы рөлге қарастырылды, бірақ соңында олар да рөлге тым ауыр деп танылды. «Gunsmoke» телесериалының алғашқы режиссері Чарльз Уоррен: «Оның дауысы жақсы еді, бірақ ол тым ірі еді. Ол тұрғанда, оның креслосы да тұрды» деді. Ұзақ жылдар бойы Джон Уэйнге Мэтт Диллон рөлі ұсынылған деген әңгіме тарады; Деннис Уивердің 50 жылдық мерекелік DVD-сінде, бірінші дискідегі «Хак Прайн» эпизодында айтқанынша, Джон Уэйн бұл рөлге тіпті қарастырылмаған; өйткені Уэйн сол кездегі танымал киножұлдыз болғандықтан, мұндай нәрсе ақылға сыймас еді. Уоррен Уэйнге басты рөлді ойнауға рұқсат берілді дегенге күмән келтіреді. Ол Уэйн Арнесті рөлді қабылдауға ынталандырғанымен келіседі, бірақ: «Мен Джим Арнесті ол мен үшін түсірген бір фильмге сүйене отырып жұмысқа алдым. Оны Уэйнге ұсыну туралы тіпті ойламадым», – дейді. 1975 жылы CBS «Gunsmoke» сериалын 21-ші маусымға жаңартудан бас тартты, бұл туралы ешқандай ресми хабарлама жасамай, продюсерлерге немесе актерлерге алдын ала ескертпеді. Сериалдың барлық актерлері осы шешімнен қатты таң қалды, өйткені CBS осы мүмкіндікті қарастырып жатқанын білмеді. Арнесс айтуынша: «Біз соңғы, қорытынды эпизодты түсірген жоқбыз. 20-шы маусымды аяқтадық, барлығымыз тағы бір-екі немесе үш маусымға созыламыз деп күттік. Желі ешкімге осыны ойлап отырғанын айтпады». Актерлер мен түсіру тобы жаңалықты баспа баспасөз беттерінен оқыды.
Формат
1955 жылдан 1961 жылға дейін "Гансмөк" жарты сағаттық бағдарлама болды, синдикацияда "Маршал Диллон" деп қайта аталды. Кейін бір сағаттық форматқа көшті. Ұлыбританияда бұл сериал "Gun Law" деп аталды. "Маршал Диллон" атты синдикациялық қайта көрсетілімдер 1961 жылдан 1964 жылға дейін CBS телеарнасында жарты сағаттық эпизодтар түрінде көрсетілді, бастапқыда сейсенбі күндері қайта көрсетілімдер уақытында.
Телефильмдер
1987 жылы CBS "Gunsmoke: Return to Dodge" атты қайта қосылу фильміне тапсырыс берді. Джеймс Арнес және Аманда Блейк Мэт Диллон мен Мисс Китти рөлінде қайтып келді, Фрэн Райан Киттидің досы және салон иесі Ханна, ал Бак Тейлор Ньюли О'Брайан рөлінде оралды. Док Адамс пен Фест Хагген фильмде көрсетілмеді. Милберн Стоун 1980 жылы жеті жыл бұрын қайтыс болды және Док роліне ешкім тағайындалмады. Кен Кертис ұсынылған жалақыдан бас тартып, Фесттің кейіпкерлер иерархиясындағы маңыздылығына қарай төленуі керек деді. Сценаристтер Кертистің қатыспауына жауап ретінде Ньюлиді Додж-Ситидің жаңа маршалы етіп тағайындады. Альбертада түсірілген фильмде зейнеткерлікке шыққан маршал Диллонға шабуыл жасалады және оны тұзаққа түсіру үшін Додж-Ситиге оралған кекшіл бұрынғы қарсыласы көрсетіледі. 1990 жылы екінші телефильм, "Gunsmoke: The Last Apache" көрсетілді. Аманда Блейк бір жыл бұрын қайтыс болғандықтан, сценарийшілер фильм үшін 1973 жылғы бір эпизодты қайта қарады. Эпизод "Мэттің махаббат тарихы" негізінде жазылған. Эпизодта Мэтт "Майк" Ярднермен (ол "Уолтондар" сериалында Оливия рөлін орындағаны үшін танымал Майкл Ларнд) қысқа ғана қарым-қатынас кезінде естелігі мен жүрегін жоғалтады. Фильмде Ларнд Майк рөлінде қайтып ойнайды, ол маршал Диллонға өзінің қызы Беттің (Эми Сток Пойнтон ойнады) әкесі екенін айтады және оны апаштар тобынан құтқаруға көмек сұрайды. Басқа фильмдер: "Gunsmoke: To the Last Man" (1992), "Gunsmoke: The Long Ride" (1993) және "Gunsmoke: One Man's Justice" (1994). Арнес барлық бес телефильмде де түсті.
Primetime Emmy сыйлығының лауреаты
Жыл Санат Тізімделгендер / Жұмыс Нәтиже Сілтемелер (Дереккөздер) 1956 Жақсы әрекет немесе оқиғалық сериясы Gunsmoke 1957 Драматикалық сериядағы актердің үздік үздіксіз өнері Джеймс Арнесс 1958 Драматикалық немесе комедиялық сериядағы актердің жетекші рөліндегі үздік үздіксіз өнер Джеймс Арнесс Драматикалық немесе комедиялық сериядағы актердің үздік үздіксіз көмекші өнері Деннис Уивер Драматикалық сериясы үздіксіз кейіпкерлермен Gunsmoke Телевизия үшін фильмді үздік монтаждау Майк Позен үшін "Қалай әйелді өлтіруге болады" (How to Kill a Woman) Жарты сағат немесе одан аз телесценарий жазу Джон Местон үшін "Аспанға ілінуге туылған" (Born to Hang) 1959 Драматикалық сериядағы жетекші рөліндегі (үздіксіз кейіпкер) үздік актер Джеймс Арнесс Драматикалық сериядағы үздік көмекші актер (үздіксіз кейіпкер) Деннис Уивер Драматикалық сериядағы үздік көмекші актриса (үздіксіз кейіпкер) Аманда Блейк Үздік вестерн сериясы Gunsmoke 1966 Музыкадағы жеке жетістіктер Композиция Мортон Стивенс үшін "Таңға жеті сағат" (Seven Hours to Dawn) 1968 Музыкалық композициядағы ерекше жетістік Мортон Стивенс үшін "Басты даңқ" (Major Glory) Драмадағы актердің көмекші рөліндегі ерекше өнер Милберн Стоун 1970 Фильмдегі дыбыс монтаждау бойынша ерекше жетістік Норман Карлин және Ричард Э. Радерман
Марапаттар
1993 жылғы 17 сәуірде шыққан "Телегид" журналында теледидардың 40 жылдығы тойланып, барлық уақыттың ең үздік телебағдарламалары таңдалды. "Бұл [Гансмөк] теле-вестерн еді, талас жоқ". Entertainment Weekly (19 ақпан 1999 жылғы саны) Gunsmoke-тің тұсаукесерін "Теледидардағы 100 ең ұлы сәт" тізімінде 47-орынға қойды. 1998 жылы Entertainment Weekly журналы Gunsmoke-ті "Барлық уақыттың 100 ең ұлы телешоуы" тізімінде 16-орынға орналастырды. 1998 жылы 50 000 адам қатысқан "Телегид" сауалнамасында Gunsmoke CBS телеарнасының ең жақсы вестерні, ал Джеймс Арнес CBS-тің ең жақсы "оқ атушысы" деп танылды. 1997 жылы "Түрме бастығы" атты эпизод "Телегидтің барлық уақыттың 100 ең ұлы эпизоды" тізімінде 28-орынға ие болды. 2002 жылы "Телегид" Gunsmoke-ті "Барлық уақыттың 50 ең ұлы телешоуы" тізімінде 40-орынға қойды. 2013 жылы "Телегид" оны 60 ең жақсы сериал тізімінде 27-орынға орналастырды. 2013 жылы Американың Жазушылар Гильдиясы Gunsmoke және "Қорғаушылар" сериалдарын "101 ең жақсы жазылған телесериал" тізімінде 84-орынға қойды. 2019 жылы "Кабина" радио эпизоды Конгресс кітапханасымен "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылып, Ұлттық жазбалар тіркеліміне сақтау үшін таңдалды.
Көрме қабылдау
"Гансмөк" телешоуы 1957 жылдан 1961 жылға дейін теледидардағы ең жоғары рейтингті бағдарлама болды, содан кейін бір сағатқа ұзартылып, рейтингі төмендеді. CBS 1967 жылы он екінші маусымнан кейін осы сериалды жабуды жоспарлаған, бірақ кеңінен тараған көрермендердің наразылығы оның тоқтатылуына кедерес жасады, тіпті Конгресте айтылып, CBS президентінің ұзақ жылдар бойы соңғы әйелі Бейб Пейлидің ықпалымен де тоқтатылмады. "Гиллиган аралы" сериалының продюсері Шервуд Шварц Бейбтің 1967 жылы күйеуіне "Гансмөк" сериалын жабуға рұқсат етпеу үшін қысым көрсеткенін, соның салдарынан "Гиллиган аралы" сериалы жабылғанын мәлімдеді. Шоу дүйсенбі күні кешкі сағат 8-де жаңа уақыт бойынша көрсетіле берді. Бұл өзгеріс рейтингтердің күрт өсуіне алып келді, нәтижесінде "Гансмөк" Нильсен рейтингіндегі алдыңғы ондыққа қайта оралды, бұл 1971 жылы CBS ауылдық мазмұнының көп бөлігін алып тастағанда сериалды тағы да құтқарып қалды. Сериал 1973-1974 жылдарға дейін үздік ондыққа кірді. "Гансмөк" 1975 жылдың қыркүйегінде 20 жылдық көрсетілімнен кейін жабылды, тіпті ол әлі де рейтингтегі ең үздік 30 бағдарламаның қатарында болғанмен, оның орнына Мэри Тайлер Мурдың "Рода" және "Филис" спин-оффтары келді. Оның 20 жылдық тарихында отыз телевестерн пайда болып, жоғалып кетті, ал "Гансмөк" жалғыз аман қалған сериал болды, "Алиас Смит пен Джонс" және "Бонанза" екеуі де 1973 жылдың қаңтарында 2,5 жыл бұрын эфирден кетті.
Ұзақ өмір сүру туралы деректер
Телесериал 20 маусымға дейін, 2019 жылдың қыркүйегіне дейін ең ұзақ уақыт бойы көрсетілген, прайм-тайм, тікелей эфирлік телесериал болды, «Заң және тәртіп: арнайы құрбандар бөлімі» сериалының 21-ші маусымының премьерасынан кейін. 2010 жылы «Gunsmoke» сериалының тікелей эфирлік, прайм-тайм телесериалдар арасындағы ұзақ өмір сүру рекордын теңегеннен кейін тоқтатылған түпнұсқа «Заң және тәртіп» сериалы 2022 жылдың ақпан айында 21-ші маусымын бастады. 2017 жылға дейін ол АҚШ-тың кез келген прайм-тайм, коммерциялық, тікелей эфирлік телесериалдары арасында сценарийлі эпизодтардың ең көп санына ие болды. 2018 жылдың 29 сәуірінде «Симпсондар» сериалы осы көрсетілімнен сценарийлі эпизодтар саны бойынша озып кетті. Кейбір шетелде түсірілген бағдарламалар АҚШ-та көрсетіліп, ең ұзақ уақыт бойы көрсетілетін прайм-тайм сериалы атануға таласады. 2016 жылға қарай «Gunsmoke» әлемдік рейтингте төртінші орынды иеленді, «Doctor Who» (1963 – қазіргі уақытқа дейін), «Taggart» (1983–2010) және «The Bill» (1984–2010) сериалынан кейін. «Gunsmoke» 1950 жылдары дебют жасаған және эфирден суырылған соңғы көркем сериал, сондай-ақ 1960 жылдардағы үш сериалдың бірі, ол 1974–1975 жылдарғы соңғы маусымынан кейін де көрсетілімде болды.
Қасиетінің ұзақтығы
Джеймс Арнес және Милберн Стоун өздерінің Gunsmoke кейіпкерлерін 20 жыл қатарынан сомдады, бұл көрсеткіш кейінірек Келси Граммер Фрейзер Крейн рөлінде, бірақ екі жарты сағаттық ситкомда (Cheers және Frasier) қайталанды. Алайда, Мариска Харгитай бұл көрсеткішті басып өтті, ол "Заң мен тәртіп: арнайы құрбандар бөлімі" сериалында Оливия Бенсон рөлін 23 жылдан астам қатарынан сомдап келеді. Gunsmoke хабаршысы Джордж Уолш 1952 жылы радиодағы сериясымен бастап, телесериал 1975 жылы тоқтатылғанға дейін жұмысын жалғастырды. Джеймс Арнес, Милберн Стоун, Кен Кертис, Денис Уивер және Аманда Блейк – барлығы Ұлттық каубой және батыс мұрасы мұражайының мүшелері.
Танымал мәдениетте
Додж-Ситидегі Бут Хилл мұражайында "Gunsmoke" сериалына арналған экспозиция бар, онда 1960 жылдардағы түсірілім декорациялары мен сериалға қосылған ескі теледидар көрсетіліп тұр. Сериал актерлерінің қолтаңбаланған фотосуреттері мен басқа да естелік заттар қойылған, олардың ішінде бармен Сэм киген жилеті мен Мисс Китти киген көйлегі де бар. 2015 жылы Додж-Ситиде өткен "Wild West Fest" фестивалінде сериалдың аман қалған бірнеше қызметкері қайта кездесті, олардың ішінде Берт Рейнольдс, Бак Тейлор, Джесс Уолтон, Брюс Бокслейтнер және сценарист Джим Бёрнс та болды.
Медиада
1958 жылы "Бұйвол адамы" эпизодындағы Арнес пен қонақ жұлдыз Джон Андерсон арасындағы төбелес көрінісі американдық кино редакторлары түсірген "Фильмді монтаждау: Түсіндіру және құндылығы" атты оқу фильмінде пайда болды. Көріністен алынған кадрлар АҚШ-тың көптеген киномектептерінде монтаждау сабақтарында қолданылады. Gunsmoke бренді көптеген тауарларды, соның ішінде айран мен темекіні жарнамалау үшін пайдаланылды. Hartland ойыншық компаниясы 1950-ші жылдары танымал телекаубойлар мен жылқылар қатарына 8 дюймдік (1/9 өлшемі) пластикалық Мэтт Диллон фигурасын және оның аты Олд Фейтфул Бакты қосты. Lowell Toy Manufacturing Corporation ("It's a Lowell Game") Gunsmoke ойынын No. 822 ретінде шығарды. Басқа тауарларға Gunsmoke пазлдары кіреді.
Комикстер
Dell Comics Gunsmoke комикс сериясының Four Color сериясының көптеген нөмірлерін жариялады (соның ішінде #679, 720, 769, 797, 844 және 1958–1962 жылдары #6–27 нөмірлері). Gold Key Comics 1969–70 жылдары #1–6 нөмірлерімен жалғастырды. Сериалдың комикс нұсқасы бірнеше жыл бойы британдық газеттерде шоудың Ұлыбританиядағы атауымен, Gun Law деген атпен жарияланды. Қатты мұқабалы комикс BBC Gunsmoke Annuals Ұлыбританияда BBC-нің рұхсатымен сатылды, олардың онда телехабар тарату құқығы болды. Gunsmoke комикстері испан тілінде Aventura la ley del revolver (Gun Law Adventures) деген атпен шығарылды.