Кіріспе

Теинопальпус империалис (Teinopalpus imperialis) – Непал мен Солтүстік-Шығыс Үндістаннан Солтүстік Вьетнамға дейін таралған сирек кездесетін құйрықты көбелек түрі. "Кайсар-и-Хинд" деген ортақ атау сөзбе-сөз "Индия императоры" дегенді білдіреді. Бұл көбелек өте әдемі және сирек кездесетіндіктен, көбелектерді жинаушылардың арасында үлкен сұранысқа ие. Қанаттарының жасыл жылтырының себебі – қанат қабықшаларының үш өлшемді фотондық құрылымы екені анықталды және бұл мәселе көптеген зерттеулердің нысаны болып табылады.

Сипаттама

Қайсар и Хиндтің құйрығы көбінесе жасыл түсті болады. Еркегінің артқы қанаттарында әрқайсысында жарқыраған хром-сары дақ бар. Келесі сипаттамалар Чарльз Томас Бингхамның (1907) «Британдық Үндістанның фаунасы, Цейлон және Бирманы қоса алғанда», Көбелектер 2-томынан алынған.

Ерлер

Жоғарғы жағы қара, тығыз жасыл шашақпен араласқан. Алдыңғы қанаты: сыртқа қарай көлбеу, сәл ойыс суббазальды жолақ және қанаттың түсі осы жерде жасыл шашақтан айырылғандықтан, шетіндегі тар шеті қара; суббазальды жолақтан тыс жерде шашақтардың таралуы күштірек жасыл, әсіресе жолақтың сыртқы жиегі бойымен; бірақ күңгірт, кең және бірігетін дискальды және постдискальды көлденең жолақтар мен таррақ субтерминальды жолақта жасыл шашақ сиреп, қанаттың қара түсі көрінеді; кейбір мысалдарда, қанаттардың мөлдірлігіне байланысты, төменгі жағының бай қоңыр түсі осы жолақтардағы қараға қызғылт рең беріп тұрады. Артқы қанаты: базальдық аймақ сыртқы шетінде жасыл шашақтан айырылған, иректелген тар жолақпен шектелген, одан кейін 3-ші аралық кеңістігінің түбінен басталып, жасушаның төбесі мен 4-ші және 5-ші аралық кеңістіктердің негіздері арқылы жағалауға дейін созылатын жарқын хром-сары дақ; бұл дақ 5-ші аралық кеңістікте сыртқа қарай бұрышталып, алдыңғы жағында сарғыш, жоғары жағынан ең кең қара жиекпен шектелген; дақтың астында ақ сызық арқаға дейін созылады; постдискальды аймақ терең қара жасыл, ішкі жағынан шашыраңқы қара сұрмен шектелген, ал сыртынан ай тәрізді белгілердің қатары, олардың жоғары жақтағы екі-үші сары, қалғаны жарқын жасыл; құйрығының ұшы сары. Төменгі жағы: алдыңғы және артқы қанаттардың базальдық аймағы тығыз жасыл шашақпен жабылған. Алдыңғы қанаты: ұшының екі үштен екі бөлігі бай қоңыр, базальдық аймақтың жасылы қарамен шектелген; дискальды және постдискальды жолақтар да қара, артқа қарай кеңейіп, шашыраңқы бірігіп жатыр; толық емес, өте жіңішке субтерминальды қара сызық және кең қара шеттік жиек, ешқайсысы да төбеге жетпейді. Артқы қанаты жоғарғы жағындағыдай, бірақ сары белгісі кеңірек. Мұрттықтары қою қызыл; басы, кеудесі және ішкі бөлігі қара, жасыл түкті шаштармен және қабыршақтармен тығыз жабылған.

Әйелдер

Көптеген үлкен, сонымен қатар түсі мен белгілері бойынша да ерекшеленеді: Үстіңгі жағы, алдыңғы қанаттары: терминаль бөлігінің үштен екісіндегі жасыл қабықшалардың таралуы, ішкі жиегі бойымен орташа енді субтерминальды жолаққа және ішкі және сыртқы жақтарында шашыраңқы қою қарамен шектелген орташа анық емес ұқсас жолаққа дейін шектелген; одан кейін екі кең, шашыраңқы көлденең қара сұр жолақтар, сыртқы жағы қарамен тар шектелген, содан кейін субтерминальды жасыл жолақ және терминальды жұмсақ қара жиек. Арқа қанаты: еркектегі көзге түсетін жоғарғы дискідегі сары дақ, одан гөрі әлдеқайда үлкен қара сұр дақпен алмастырылған, оның астында салыстырмалы түрде тар сары белгілер арқаға дейін созылады; еркектегідей постдискальды ирек тәрізді тар қара жолақ және жасыл иректердің субтерминальды қатары, бірақ апикальды ирек қара сұр, сары емес; 3-тен 6-ға дейінгі тамырлардың ұштарындағы терминальдың құйрық тәрізді созылмалары жасыл түсті, 4 және 6 тамырлардың ұштарындағылары – біреуі сары, екіншісі жасыл ақ түсті. Астыңғы жағы еркектегідей, бірақ алдыңғы және артқы қанаттарда бай және сары түсті аймақтар сұр түсті, тек алдыңғы қанаттағы орташа енді субтерминальды жолақты қоспағанда, ол күңгірт сұр түсті; артқы қанатта сұр дискілік аймақ субтерминальды қатардың апикальды иегіне дейін созылады. Мұрттар, бас, кеуде және құрсақ еркектегідей. Кнайвет мырзаның айтуынша, бұл көбелектің дернәсілі Daphne nipalensis-пен қоректенеді, бірақ оның сипаттамасы жоқ. Бұл жәндіктің Сикким түрін тіпті түр ретінде де ажырату қиын. Оның және Ассам түрінің арасындағы айырмашылықтар өте өзгермелі, және олардың ең көрнектісі, яғни әйелдің артқы қанатының үстіңгі жағындағы сұрдың ашық реңкі, барлық белгілердің ішіндегі ең өзгермелі болуы мүмкін. Британ мұражайының коллекциясындағы әйелдің Ассам үлгісі, мен көрген Сикким үлгісінен әлдеқайда ақшыл. Элвес мырза Сиккимде бұл жәндік тек орманды аймақта ғана кездеседі және оны "өте күшті, жылдам және сергекті ұшуы және таңертеңгі бірнеше сағат ішінде ғана ұшатын биік ағаштарда демалу әдеті" (Элвес, Лондон энтомологиялық қоғамының еңбектері, 1888, 421 бет) себепті ұстау өте қиын дейді. Әйелдер еркектерге қарағанда сирек кездеседі.

Тарату

Көбелек Непалдың, Бутанның және Үндістанның Шығыс Гималай тауларында (Батыс Бенгалия, Мегхалая, Ассам, Сикким және Манипур) шағын аймақтарында табылса, Солтүстік Мьянмада, Солтүстік Вьетнамда және Қытайдың Сычуань провинциясында да кездеседі. Көбінесе 6000 футтан (1829 метр) биіктікте көрінеді.

Мәртебе

Қайсар-и-Хинд – жергілікті және сирек кездесетін, Үндістан мен Непал заңдарымен қорғалатын көбелек. Бұл елдерде қорғау шаралары тиімді болмағандықтан, ол аң аулауға түседі және коллекционерлер оған жоғары баға төлейді. Қайсар-и-Хиндтің екі түрі 1987 жылдан бастап CITES-тің II қосымшасына енгізілді. Қайсар-и-Хинд биік таулы орманды сақтауда маңызды рөл атқаратын түр болып табылады. Үндістандағы табиғатты қорғау жұмыстары ұлттық деңгейде емес, штат деңгейінде жүзеге асырылуы қиындық тудырады. Оның табиғи ортасы мен айналасындағы, әсіресе, бұл түрдің кездесуі мүмкін Қытайдың көрші таулы аймақтарында қосымша мәліметтер жинау қажет. Иридесценцияның себебін анықтау үшін үш өлшемді фотондық құрылымды беріліс электронды томографиясы және компьютерлік модельдеу арқылы зерттеу нәтижесінде, табиғи түрде пайда болатын "триклиникалық торға орналасқан хиральды тетраэдрлі қайталанатын бірліктер" (Аргирос және авторлар, 2001) анықталды.

Басқа дереккөздер

Эрих Бауэр және Томас Франкенбах, 1998 Schmetterlinge der Erde, Әлемнің көбелектері 1-том (1), Papilionidae Papilionidae I: Papilio, Achillides туысы, Bhutanitis, Teinopalpus. Эрих Бауэр мен Томас Франкенбах редакциялаған. Келтерн: Goecke & Evers; Кентербери: Hillside Books 9-шы сурет, 6-шы кескін.