Кіріспе
Франц (František) Хавер Рихтер (1 желтоқсан 1709 – 12 қыркүйек 1789) – австриялық-моравиялық әнші, скрипкашы, композитор, дирижер және музыка теоретигі. Ол өмірінің көп бөлігін Австрияда, содан кейін Мангеймде және Страсбургте өткізді, онда кафедральдық шіркеудің музыкалық директоры болды. 1783 жылдан бастап Гайднның сүйікті шәкірті Игнац Плейел оның директорының орынбасары болды. Мангейм мектебінің бірінші буыны композиторларының ең дәстүрлісі, ол өз заманында контрапункт шебері ретінде жоғары бағаланған. Композитор ретінде ол концерттерде де, "қатаң шіркеу стилінде" де өте жақсы жазды. Моцарт 1778 жылы Парижден Зальцбургке қайтып келе жатып Рихтердің мессасын тыңдап, оны "тамаша жазылған" деп атады. Рихтер, заманауи гравюра көрсеткендей, музыкалық партитураны қолында ұстап дирижерлік еткен алғашқы дирижерлердің бірі болғанға ұқсайды. Рихтер негізінен симфониялар, ағаш аспаптары мен трубаға арналған концерттер, камералық және шіркеу музыкасын жазды, оның мессалары ерекше мақтауға ие болды. Ол – өтпелі кезеңнің өкілі, оның симфониялары Бах пен Гендельдің буыны мен "Бірінші Вена мектебі" арасындағы байланыс сақтайтын туындылардың бірі болып табылады. Кейде контрапункттік стильде болғанымен, Рихтердің оркестрлік шығармалары айқын жігер мен құлшыныс көрсетеді. Бірнеше жылға дейін Рихтердің музыкасының жалғыз жазылған нұсқасы – D мажордағы труба концерті ғана болды, бірақ соңғы кезде көптеген камералық оркестрлер мен ансамбльдер оның көптеген шығармаларын, әсіресе симфониялар мен концерттерін өз репертуарына қосты.
Franz (Czech: František) Xaver Richter, known as François Xavier Richter in France (December 1, 1709 – September 12, 1789) was an Austro Moravian singer, violinist, composer, conductor and music theoretician who spent most of his life first in Austria and later in Mannheim and in Strasbourg, where he was music director of the cathedral. From 1783 on, Haydn's favourite pupil, Ignaz Pleyel, was his deputy director. The most traditional of the first generation composers of the so called Mannheim school, he was highly regarded in his day as a contrapuntist. As a composer he was equally at home in the concerto and the "strict church style". Mozart heard a mass by Richter on his journey back from Paris to Salzburg in 1778 and called it "charmingly written". Richter, as a contemporary engraving clearly shows, must have been one of the first conductors to actually have conducted with a music sheet roll in his hand. Richter wrote chiefly symphonies, concertos for woodwinds as well as trumpet, and chamber and church music, his masses receiving special praise. He was a man of a transitional period, and his symphonies in a way constitute one of the missing links between the generation of Bach and Handel and the "First Viennese school". Although sometimes contrapuntal in a learned way, Richter's orchestral works nevertheless exhibit considerable drive and verve. Until a few years ago, apparently the only available recordings of Richter's music were performances of his trumpet concerto in D major, but recently a number of chamber orchestras and ensembles have included many of his pieces, particularly symphonies and concertos, in their repertoires.
17091739 Шығуы мен білімі
Франц Ксавер Рихтер, болжам бойынша, Моравияның Холлешау қаласында (қазіргі Холешов) дүниеге келген, ол кезде ол Габсбург монархиясының құрамында, қазір Чехия еді, бірақ бұл толыққанды нақты емес. Холлешау шіркеуінің тізілімінде оның туылуы туралы жазба жоқ. Кемптен аббатымен жасасқан еңбек шартында ол Богемиядан екені көрсетілген. Музыка зерттеушісі Фридрих Вильгельм Марпург Рихтердің венгр тегінен екенін айтады, ал оның Страсбургтегі өлім куәлігінде: "ex Kratz oriundus" деп жазылған. 1740 жылға дейін ол қайда болғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, бірақ Рихтердің контрапункт бойынша жан-жақты білім алғаны және бұл Иоганн Йозеф Фукстің ықпалды «Gradus ad Parnassum» контрапункт трактаты арқылы жүргені анық; Рихтер тіпті Фукстің Венадағы шәкірті болған болуы мүмкін. Рихтердің өмір бойы қатаң шіркеу стилін меңгергені, әсіресе оның діни музыкалық шығармаларында айқын байқалады, сонымен қатар оның симфониялары мен камералық музыкасында да көрінеді, бұл оның австриялық және оңтүстік неміс барокко музыкасының тамырларын көрсетеді.
1740-1747 Кемптендегі капельмейстер
1740 жылдың 2 сәуірінде Рихтер Алгаудағы Кемптен ханзадасы Асельм фон Райхлин Мелдегтің капельмейстерінің орынбасары (Vize Kapellmeister) болып тағайындалды. Рейхлин Мелдег ханзада аббат ретінде қазіргі оңтүстік-батыс Бавариядағы ірі Бенедикт монастырының Fürststift Kempten-ін басқарды. Монастырда әрине хор болған, сонымен қатар шағын оркестр де болған болуы мүмкін (сол кездегідей, көбінесе музыкалық топ деп аталатын), бірақ бұл шағын мәселе болған тиіс. Рихтер Кемптенде алты жыл тұрды, бірақ оның білімі мен қабілеттеріне ие адамның өмірінің қалған бөлігін осы көркем, бірақ әдеттегідей шалғай қалада өткізуді қалағаны қиын. 1743 жылдың ақпан айында Рихтер Мария Анна Жозефа Мозға үйленді, ол, мүмкін, Кемптеннен шыққан. 1744 жылы Рихтердің 12 скрипкалық симфониясы Парижде жарияланды. Рихтер Рейхлин Мелдегтің 1747 жылдың желтоқсанында қайтыс болуына дейін Кемптенді тастап кеткені болжанады.
17471768 Мангеймдегі әнші және камеркомпозитор
Рихтердің Кемптенді қаншалықты ұнатпағанын 1747 жылы оның есімі Мангеймдегі принц-электор Чарльз Теодордың сарай музыканттары тізімінде кездесетіндігінен болжауға болады, бірақ ол музыка директоры немесе басқа да жетекші лауазымда емес, қарапайым әнші (бас) ретінде тіркелген. Рихтер Мангеймде көптің бірі болуды (әншілер мен оркестрдің құрамы 70-тен астам адамды құрады) Кемптен сияқты шағын қаладағы капельмейстердің орынбасары болудан артық көрген. Оның көне стильдегі, тіпті реакциялық музыкасы Мангеймде кең танылмады. 1768 жылы оған «камеркомпозитор» (камералық композитор) атағы берілгені, көбінесе құрмет ретінде қарастырылады. Рихтер қасиетті музыканы жазуда және музыка теориясы саласында сәл табысқа жетті. 1748 жылы сайлаушы оған Ұлы жұма күніне арналған «La deposizione dalla croce» атты оратория жазуды тапсырды. Кейбір деректер бойынша, бұл оратория сәтті болмаған, себебі ол бір рет ғана орындалды және Рихтерге басқа оратория жазу туралы тапсырыс түспеді. Рихтер композициядан сабақ беретін беделді ұстаз да болды. 1761 және 1767 жылдар аралығында ол Фукстің «Gradus ad Parnassum» еңбегіне негізделген «Harmonische Belehrungen oder gründliche Anweisung zu der musikalischen Ton Kunst oder regulären Komposition» атты композиция туралы трактат жазды – Мангейм мектебінің өкілінің жалғыз мұндай жұмысы. Үш томдық бұл еңбек Чарльз Теодорға арналған. Оның ең белгілі шәкірттері – Жозеф Мартин Краус, шамасы Карл Штамиц және Фердинанд Френцль. 1768 жылдан кейін Рихтердің есімі сарай әншілерінің тізімінен жоғалады. Мангеймде жүрген жылдары Рихтер 1754 жылы Эттинген-Валерштейн сарайына, содан кейін Франция, Нидерланды және Англияға сапар шекті, онда оның шығармалары баспагерлер тарапынан сұранысқа ие болды. Рихтердің композицияларынан оның Мангейм сарайында толыққанды орын таппағаны анық көрінеді. Оның оркестрдегі әріптестері жанды, қуатты, гомофониялық музыкаға, драйвқа, кереметтілікке және оркестрлік эффектілерге қызығушылық танытса, ал Рихтер австриялық барокко дәстүріне негізделген музыка жазды, ол бір жағынан Гендель мен ұстазы Фукс еске салады. Осылайша, 1769 жылы Страсбург соборында бос орын ашылғаны туралы хабар тарағанда, Рихтер дереу өтініш білдірген болып көрінеді.
1769-1789 Страсбургтегі Нотр-Дам шіркеуінің дін мұғалімі
1769 жылдың сәуір айында ол Жозеф Гарньеден кейін Страсбург соборында капельмейстер болып тағайындалды, онда оның орындаушылық және композиторлық қызметі көбінесе қасиетті музыкаға бұрылды. Ол бұл кезде көрнекті контрапунктист және шіркеу композиторы ретінде танымал болды. Иоганн Себастьян Бахтың алғашқы биографы, композитор және музыка зерттеушісі Иоганн Николаус Форкель 1782 жылы Рихтер туралы былай деп жазды: "Ist ein sehr guter Contrapunktist und Kirchenkomponist" ("Өте жақсы контрапунктист және шіркеу композиторы"). Страсбургте Рихтер сонымен қатар епископ сарайындағы (қазіргі Рохан сарайы) концерттерді де басқарды; оған қоса, ол белгілі бір уақыт аралығымен тұрақты түрде өткізілетін қалалық концерттерге де жауапты болды. Рихтердің қасиетті музыкасының көп бөлігі оның Страсбургте өткен жылдарында жазылды. Ол өмірінің соңына дейін композиторлық қызметпен айналысты. Соңғы жылдары Гайднның сүйікті шәкірті Игнац Плейел соборда оның көмекшісі болды. 1787 жылы ол Мюнхенге сапар шегіп, Моцарттың әкесі Леопольдпен соңғы рет кездесті. Мюнхенде ол Мангейм сарайы оркестрінің бұрынғы әріптестерінің көпшілігімен кездесті, олар сол кезде сарай көшіп келген Мюнхенге қоныс аударған еді. 1783 жылдан бастап Рихтердің жасы ұлғайып, денсаулығы нашарлағандықтан, Джозеф Хайднның сүйікті шәкірті Игнац Плейел оның көмекшісі болды. Ол Рихтер қайтыс болғаннан кейін оның орнына тағайындалды. Рихтер 79 жасында Страсбургте, Француз революциясы болған жылы дүние салды. Осылайша ол өзінің орынбасары Игнац Плейелдің жоғарғы күшке мадақтау гимндерін жазуға мәжбүрленуіне және Страсбургтен шыққан дарынды композитор Жан-Фредерик Эдельманның гильотинада өлімге кесілуіне куә болмады.
"Ist ein sehr guter Contrapunktist und Kirchenkomponist." ("Is a very good contrapuntist and church composer.") In Strasbourg Richter also had to direct the concerts at the Episcopal court (today Palais Rohan); in addition to that he was for a time also in charge of the town concerts which were held at regular intervals. The main part of Richter's sacred music was composed during his Strasbourg years. He was active as a composer until his last year. During his last years Haydn's favourite pupil Ignaz Pleyel served as his assistant at the cathedral. In 1787 he visited Munich, where he met Mozart's father Leopold one last time. In Munich he met most of his former colleagues of the Mannheim court orchestra who by then had moved to Munich to where the court had been transferred. From 1783 on, and due to Richter's advanced age and declining health, Joseph Haydn's favourite pupil Ignaz Pleyel served as his assistant. He would succeed him at the post after his death. Richter died, aged 79, at Strasbourg, in the year of the French Revolution. Thus he did not have to witness his deputy Ignaz Pleyel being forced to write hymns to praise the supreme being and the death by guillotine of Jean Frédéric Edelmann, a gifted composer from Strasbourg.
1770 Рихтер Мария Антуанеттамен кездеседі
1770 жылы Францияның болашақ патшайымы Мария Антуанетта Венадан Парижге жолда келе жатып, Эльзас астанасынан өтті және Рохан сарайында, епископ сарайында тоқтады. Рихтер осы оқиғаға арнап «Аудин пульсатур» мотетін жазды. Рихтер, Мария Антуанетта келесі күні шіркеуге бару кезінде шіркеу музыкасын басқарған болуы керек, ол кейіннен француз монархиясының құлауына ықпал еткен тарихи оқиғалардың бастапқы кезеңдеріне куә болды. Мария Антуанеттаны собордың алдында күтіп алған прелат, мүмкін, Рихтердің қатысуымен, кейіннен Мария Антуанеттаның кейіпкерін сомдаған тоғызқұйрықтыға алданған Луи Рохан еді, ол алмаз мүшелік ісін бастады. Көптеген тарихшылар мен жазушылар осы ерекше оқиға француз халқының патшайымға деген сенімін әлсіретіп, француз революциясының басталуын жеделдетті деп санайды. Бірақ Рихтер мұны көре алмады. Ол Страсбургтің Даффинді қарсы алу үшін әсем безенгенін көрді: «Страсбург қаласы салтанатты киіммен қарсы алды. Ол 25 жыл бұрын Людовик Сүйіктінің саяхаты үшін көрсеткен сұлулығын Даффиннің құрметіне дайындады. Он екіден он бес жасқа дейінгі үш топ бала «Сен Суис» киімімен киініп, принцессаның жолы бойында тізілді. Страсбургтің ең беделді отбасыларынан таңдалған жиырма төрт жас қыз ұлттық костюм киіп, оның алдына гүл шашып, он сегіз шабандоз бен шабандоз қыздары оған гүл себеттерін сыйлады. ( ) Келесі күні (1770 жылдың 8 мамырында) Мария Антуанетта соборға барды. Кереметтей жағдай, кіреберісте оны күтіп тұрған және «Мария Терезияның жаны Бурбондардың жанымен бірігуге асығуда» деп сәлем берген прелат, епископтың туысы, кейіннен патшайым болған Даффиннің денсаулығына ең ауыр нұқсан келтірген Луи де Рохан еді. Бірақ сол кездегі жарқын болашақта кім осы көлеңкелерді аңғара алады?»
"The city of Strasburg was in gala array. It had prepared for the dauphiness the splendours it had displayed 25 years before for the journey of Louis the Well beloved. ( ) Three companies of young children from twelve to fifteen years of age, habited as Cent Suisses, formed the line along the passage of the princess. Twenty four young girls of the most distinguished families of Strasbourg, dressed in the national costume, strewed flowers before her; and eighteen shepherds and shepherdesses presented her with baskets of flowers. ( )
On the following day (May 8, 1770) Marie Antoinette visited the cathedral. By a strange coincidence the prelate who awaited her with the chapter at the entrance to felicitate her, and who greeted her "the soul of Maria Theresa about to unite itself to the soul of the Bourbons", was the nephew of the bishop, that prince, Louis de Rohan, who was later to inflict upon the dauphiness, become queen, the deadliest of injuries. But in the midst of the then so brilliant prospect who could discern these shadows?"
1778 Рихтер Моцартпен танысады
Вольфганг Амадей Моцарт және оның әкесі Леопольд екеуі де Рихтерді білген. Моцарт оны 1763 жылы Моцарт отбасы Швецинген қаласынан өтіп бара жатқанда, Пфальц сайлаушысының жазғы резиденциясында, бала кезінде кездестірген болуы мүмкін. Моцарт оны 1778 жылы Парижден қайтып келе жатқанда, Мангеймде немесе Парижде тұрақты жұмыс табу жоспарлары сәтсіз аяқталғаннан кейін, көңілі толмаған Зальцбургке бет алғанда тағы да кездестірді. 1778 жылғы 2 қарашада әкесіне жазған хатында Моцарт сол кездегі қарт Рихтердің ішімдікке әуес екенін айтады: «Страсбург менсіз жасай алмайды. Мені қаншалықты құрметтейтінін және жақсы көретінін сіз елестете алмайсыз. Адамдар мені жоғары мінезді, тұрақты және әдепті деп санайды, сондай-ақ мінез-құлқыма ризашылық білдіреді. Менің есімді естіген бойда Сильберман мырзалардың екеуі [яғни Андреас Сильберман және Иоганн Андреас Сильберман] және Хепп мырза (органшы), сондай-ақ Капельмейстер Рихтер маған келіп кірді. Ол қазір өзін көптеп шектейді; күніне қырық бөтелке шарап ішетін, енді жиырма бөтелкеге тоқтады! Егер кардинал қайтыс болғанда (мен келген кезде ол қатты ауырып жатқан еді), мен жақсы қызметке орналасқан болар едім, өйткені Рихтер мырза жетпіс сегіз жаста. Енді қош сау болыңыз! Көңіліңіз көтеріңкі және жақсы болсын, және ұлыңыздың, құдайға шүкір, аман екенін және бақыты күннен-күнге жақындап келе жатқанына қуанғанын есіңізде сақтаңыз! Өткен жексенбіде Рихтер мырзаның жаңа миссасын тыңдадым, ол өте әдемі жазылған». Дегенмен, Моцарт оны тез мақтап кетпейтін. «Әдемі жазылған» деген сипаттаманы тура мағынасында қабылдауға болады, ал Моцарт сияқты адамнан мұндай мақтау – жоғары бағаның белгісі.
"Strasbourg can scarcely do without me. You cannot think how much I am esteemed and beloved here. People say that I am disinterested as well as steady and polite, and praise my manners. Everyone knows me. As soon as they heard my name, the two Herrn Silbermann [i. e. Andreas Silbermann and Johann Andreas Silbermann] and Herr Hepp (organist) came to call on me, and also Kapellmeister Richter. He has now restricted himself very much ; instead of forty bottles of wine a day, he only drinks twenty! If the Cardinal had died, (and he was very ill when I arrived,) I might have got a good situation, for Herr Richter is seventy eight years of age. Now farewell ! Be cheerful and in good spirits, and remember that your son is, thank God ! well, and rejoicing that his happiness daily draws nearer. Last Sunday I heard a new mass of Herr Richter's, which is charmingly written." However, Mozart was not one to laud lightly. The epithet "charmingly written" can be taken at face value and from someone like Mozart this was high praise indeed.
Ерте симфония
Струнный квартет соль минор, Адажио и фуга (1760) – одна из симфоний Франца Ксавера Рихтера, демонстрирующая образованный стиль в оркестровых произведениях XVIII века. Его опыт работы в церквях также способствует развитию его сложного контрапунктического стиля в оркестровых произведениях. Первая часть начинается с тоники соль минор, озаглавленной «Адажио и фуга», и отличается от более поздней сонатной формы Гайдна и Моцарта. Начальный материал существенно отличается от основной темы в симфониях Моцарта и Гайдна. Во-первых, начальный материал не обладает высокой мелодической узнаваемостью и не легко воспринимается слушателем. Его можно назвать основной тональной областью, а не основной темой. Он выполнен в высоко образованном стиле с множеством последовательных пассажей. Музыка развивается до такта 23, где она достигает структурного V аккорда в первой части после акцентирования увеличенной шестой ступени (такт 25) (Пример A). Музыка по-прежнему находится в тональной области тоники, когда начинается фуга. Тема фуги – соль минор, ответ – ре минор. Музыка впервые переходит в си-бемоль мажор в такте 60 после движения V–I. Пассаж си-бемоль мажор запускает новую последовательность до такта 67. Третья тональная область в этом произведении – до мажор, начинающаяся после французской увеличенной шестой ступени, разрешающейся в доминантный аккорд (соль-си-ре) в такте 120. Каденция на до мажор опускается в такте 217, бас переходит к движению ре-соль, оставаясь в тонике соль минор в такте 222. В целом, первая часть включает в себя два раздела: Адажио (которое можно рассматривать как вступление к фуге) и фугу (в форме фуги), что существенно отличается от сонатной аллегро формы, написанной Моцартом и Гайдном. Как утверждает Йохан Рауттер, композиционный идиом Франца Ксавера Рихтера «изменился от позднего барочного звучания к тональному языку, достигшему порога классического стиля. Он находился под влиянием образованного стиля XVIII века и адаптировал маннгеймский симфонический стиль со своей собственной дифференцированной инструментовкой». Также по словам Рауттера, «его [Рихтера] работы этого периода включают в себя такие консервативные черты, как фугические техники, барочные последовательности и частое использование минорной тональности». Как показано в этом произведении «Адажио и фуга для струнных квартета соль минор», первая часть почти полностью основана на различных видах последовательностей и фугическом стиле. Эта ранняя симфония представляет собой интригующий предмет для научного изучения ранних симфоний.
Камералық музыка
Камералық соната Op. 2 № 1 6 (клавесин, флейта және виолончельге арналған сонаталар) Жеті скрипкалық квартет, Op. 5 № 1, 2, 3, 4, 5, 5b, 6 (1757)
Seven String Quartets, Op. 5 Nr. 1, 2, 3, 4, 5, 5b, 6 (1757)