Кіріспе
Өсімдіктерді жинау – зерттеу, өсіру немесе хобби мақсатында өсімдік үлгілерін алу. Өсімдік үлгілерін тірі күйде сақтауға болады, бірақ көбінесе үлгінің сапасын сақтау үшін оларды кептіріп, басады. Өсімдіктерді жинау – ежелгі дәстүр, 5000 жыл бұрын қытай ботанигі гүлдер жинағандығы туралы жазбалар бар. Гербарийлер – ғылыми мақсаттар үшін сақталған өсімдік үлгілері мен оларға қатысты мәліметтердің жиынтығы. Әлемдегі ең ірі гербарий Францияның Париж қаласындағы Ұлттық табиғи тарих мұражайында орналасқан. Гербарийдегі өсімдік үлгілеріне әдетте өсімдік туралы ақпарат пен жинау туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жазылған анықтама парағы қоса беріледі. Бұл толыққанды және ұйымдастырылған жүйе бағбандар мен басқа да зерттеушілерге белгілі бір өсімдік туралы ақпарат табуға және қолданыстағы өсімдік үлгісінің файлына жаңа мәліметтер қосуға мүмкіндік береді. Жабайы табиғаттан тірі өсімдік үлгілерін жинау, кейде «өсімдіктерді аулау» деп те аталады, ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан қызмет. Өсімдіктерді аулау туралы ең ерте жазба 1495 ж.б.д., ботаниктер патшайым Хатшепсут үшін Сомалиге хош иіс ағаштарын жинауға жіберілген кезде тіркелген. Виктория дәуірінде өсімдіктерді аулау белсенділігі күрт өсті, себебі ботаникалық саяхатшылар экзотикалық өсімдіктерді табу үшін әлемді шарлап, көбінесе өмірлеріне қауіп тудырды. Осы өсімдіктер көбінесе ботаникалық бақтарға немесе бай коллекционерлердің жеке бақтарына жеткізілді. Бұл кезеңдегі белгілі өсімдіктерді іздеушілер қатарында Уильям Лобб пен оның інісі Томас Лобб, Джордж Форрест, Джозеф Хукер, Чарльз Мариес және Роберт Фортуна болды.
Сынама жинау
Үлгі жинағанда, ең алдымен, сіз жинап отырған жердің табиғи үлгілерді алуға рұқсат беретінін анықтау маңызды. Өсімдіктерді жинаудың бастапқы қадамы – үлгіні таңдау. Құрамында гүлдер, жемістер, тамыр жүйелері немесе кез келген басқа да ерекше белгілері бар өсімдіктер жарамды үлгілерге жатады. Кішкентай өсімдіктер үшін үлгі жасау үшін бірнеше дана қажет болуы мүмкін. Аурудың таралуын болдырмау үшін, инфекция белгілері байқалатын өсімдіктерден аулақ болу керек. Жинауға жарамды өсімдікті тапқаннан кейін, оны тіркеу үшін нөмірлеу қажет. Бұл нөмірлеу жүйесі коллекционердің өзіне байланысты, бірақ көбінесе жинау күні немесе осы жинаудың реттік нөмірін қамтиды. Нөмірмен қатар, өсімдіктің орналасқан жері және тірі күйдегі сыртқы түрі туралы бақылаулар егжей-тегжейлі жазылып қойылуы керек. Бұл далалық жазбалар аяқталған үлгіге қоса беріліп, өсімдік туралы қосымша ақпарат ұсынады.
Өсімдіктерді престеу
Дұрыс басу және бекіту техникалары жиналған өсімдік үлгісінің ұзақ сақталуы үшін өте маңызды. Тиісті түрде сақталған өсімдік үлгілері жүздеген жылдар бойы сақталуы мүмкін. Нью-Йорк ботаникалық бағының өзі Льюис пен Кларк экспедициясының 1804–1806 жылдар аралығындағы өсімдік үлгілерін сақтайды.
Сығу
Сынаманы тозаңнан немесе кірден тазартқаннан кейін, келесі қадам – сынаманы басу. Кейбір үлгілер бірнеше күнге кеуіп тұрғанда жақсырақ басылады. Дегенмен, басу алдында өсімдіктердің шіруіне немесе ыдырауына рұқсат етілмеуі керек, себебі бұл кептірілген өнімнің сапасына әсер етеді. Өсімдік басу станоктары көбінесе екі тегіс, жылтыр ағаш бөліктен және қысу механизмінен тұрады. Қысуды станоктың бұрыштарындағы бекітілген гайкалар мен болттармен, станоктың айналасына тартылған белдеулермен немесе станоктың үстіне салмақ қою арқылы жүзеге асыруға болады. Салмақты зат қойылған кітап та басу станогі ретінде қолданылуы мүмкін. Станокқа салғанда, өсімдік үлгілерін сіңіретін бірнеше қабат қағазбен араластыру керек. Газет қағазы мен картон – бұл қағаздың екі кең таралған түрі. Өсімдікті станокқа орналастырғанда, кептірілген өсімдік өнімінің нәзік және икемсіз болатынын есте ұстаған жөн, сондықтан өсімдікті соңғы өнімде қалай көрінуін қаласаңыз, сол күйде орналастырыңыз. Станокты жақсылап бекітіп, өсімдікті тексеру үшін шамамен бір күн күтіңіз. Сіңіретін қағазды алып тастап, оны 24 сағат сайын құрғақ сіңіретін қағазбен ауыстыру керек. Толық кептіру уақыты өсімдік түріне байланысты өзгереді, бірақ әдетте 7–10 күнге созылады. Кактустар сияқты етті өсімдіктерге көбірек уақыт қажет. Бұл қағаз 100% альфа-целлюлоза қағазы немесе мақтадан жасалған «мата» қағазы болуы мүмкін. Бұл қағаз түрлері өсімдік үлгілерін сақтау үшін өте қолайлы, себебі олар қышқылсыз және pH-бейтарап. Үлгілерді қағазға лентамен байлауға немесе параққа жабыстыруға болады. Егер желім қажет болса, тозуға төзімділігі жоғары болу үшін А класты метилцеллюлозаны сумен араластырып қолдану ұсынылады. Сақтау орнын зиянды жәндіктерден таза ұстау маңызды. Үлгілерді жабық пластикалық қаптарға салып, қорғау ұсынылады. Сақтау орнын жәндіктерден қорғау үшін әртүрлі пестицидтерді қолдануға болады. Егер жәндіктер пайда болса, үлгіні үш-төрт күнге тоңазыту керек. Жаңа өсімдік үлгілерін тоңазыту – сақтау орнына жәндіктердің кірмеуіне қарсы профилактикалық шара. Егер коллекционер гүлді табиғи пішінде сақтағысы келсе, кептіргіш қолданады. Ең көп қолданылатын кептіргіш – кремний гелі. Мұны істеу үшін гүлдер қорапқа салынып, гүлдер жабылып қалғанша кептіргіш қосылады. 2–7 күннен кейін кептіргіш алынып тасталады, соның нәтижесінде сақталған гүлдер көрінеді.
Гербарий үлгілерін жинау
Өсімдіктердің гербарийлік үлгілері түрлі мақсаттарда жиналады. Олар дәл анықтауға көмектеседі және таралым карталарында қолданылатын уақыт пен орынға қатысты түр туралы мәліметтерді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, олар зерттеушілерге биологиялық материалды, ғылыми атауларды құжаттауға және зерттеулер мен тұқымдық жинақтарға растау құжаттарын беруге мүмкіндік береді. ДНҚ штрихкодтау – өсімдік үлгілерін анықтаудың жаңа әдісі, ол әлемнің көптеген гербарийлерінде қолданылуда. Смитсония ұлттық табиғи тарих мұражайы өсімдік ДНҚ-сының қысқа тізбегінен штрихкодтар жасап, оларды түрдің барлық сау үлгілерінен оңай анықтауға болады. Бұл штрихкодтар басылып, өсімдік үлгісіне жабыстырылады. ДНҚ штрихкодтарын жасау арқасында өсімдік үлгілерін ұйымдастыру және тарату процесі оңайлатылып, автоматтандырылуы мүмкін.
Талондар үлгілері
Талондалған үлгілер – таңдалып алынған гербарийлік үлгілер. Бұл үлгілерді басқалардан ерекшелейтін нәрсе – талондық үлгінің сарапшылар анықтаған организмнің өкілдік үлгісі болып табылуы. Бұл үлгілер көбінесе кәсіби зерттеу мақалаларымен байланыстырылады және әдеттегі гербарийлік үлгіден гөрі сенімді анықтама ретінде қарастырылады. Талондық үлгілер көптеген жағдайларда пайдалы болуы мүмкін, мысалы, ғалымдар жаңа түр тапқан деп санағанда немесе екіұстанымды кілттер мүмкін болатын түрлерді ұсақ айырмашылықтарға дейін таңдағанда салыстыру үшін қолданылуы мүмкін.
Өсімдіктерді жинау хобби ретінде
Өсімдіктерді жинау – хобби ретінде де қарастырылуы мүмкін, онда хоббист табиғатта кездесетін өсімдік түрлерінің анықталатын үлгілерін алып, оларды кептіріп, қағаз парақтар альбомына, қарапайым гербарийге, сондай-ақ табу орны, табу күні сияқты қажетті ғылыми ақпаратпен бірге сақтайды. Көптеген коллекционерлерде сияқты, сирек кездесетін үлгілерге де құндылық беріледі. Дегенмен, тірі организмдерді жинағанда, сақтау мәселелері коллекционердің ниеттерінен бұрынғысызда болуы керек. Осы себепті кейбір жағдайларда коллекционерлер өз еркімен ғалымдарға көмектесіп, зерттеулерге қатысып, егер олар "жинағын" сақтауға мүмкіндік алса, қолғабыс етеді. Шындығында, тарихи деректер бойынша, көптеген түрлер алғаш рет коллекционердің коллекциясында табылды. Өсімдіктердің табиғатта анықталуы оңай, себебі олар бір орында тұрады. Цифрлық камералардың пайда болуы көптеген өсімдіктер жинаушыларын толығымен фотосуретке көшуге итермеледі. Ал кейбіреулері өз бақшаларында әртүрлі өсімдік түрлерінің тірі үлгілерін жинап, "жеке ботаникалық бақ" құрды. Кейбіреулері нақты бір топқа маманданған, мысалы, орхидеялар мен раушан гүлдері және олардың сорттары ең көп жиналатын түрлердің қатарында. Соңғы кезде хоббимен айналысатын өсімдіктер жинаушылар мен жай ғана өсімдіктерді ұнататындар өсімдіктерді анықтауға арналған қосымшаларды қолдана бастады. Олардың ең көп таралған және қолжетімдісі – Google Lens, ал басқалары – INaturalist және Plant Snap. Бұл қосымшалар пайдаланушыларға өсімдіктерді түр деңгейіне дейін анықтауға мүмкіндік береді. Алайда, үлгілерді дәл анықтау үшін дихотомиялық кестелерді пайдалану қажет, өйткені ешбір өсімдіктерді анықтау қосымшасы 90% дәлдікке жеткен жоқ. Бұл өсімдіктерді жинау мен анықтауды хоббимен айналысатын жандар мен студенттер үшін оңайлап қолжетімді етті.
Браконьерлік
Өсімдіктерді заңсыз жинау – өсімдіктерді браконьерлік ету деп аталады. Сирек кездесетін өсімдіктерді браконьерлік ету қаупі туралы есеп, географиялық орналасу мен АҚШ-тың Вирджиния штатындағы Шеннода ұлттық паркінде браконьерлік деңгейі арасындағы мүмкін байланыстарды көрсететін мәліметтер ұсынды. Браконьерлік етуге қолайлы жағдайлар жолдар, бағыттар және дамыған аумақтар сияқты оңай қол жетімді жерлерде артатыны анықталды. Қоршаған ортаның жағдайы браконьерлік деңгейін анықтайды, сапасы жақсы аймақтар браконьерлердің көбірек назарына ілігеді.
Этика және алдын алу
Өсімдіктерді жинау хоббиі және практикасы кейбір өсімдік популяцияларының азаюына себеп болғандығы мәлім. Бұл хоббистердің белгілі бір түрдің жағдайына немқұрайлы қарауы, пайда табу үшін құнды түрлерді жинаушылардың әрекеттері немесе гербарийдегі үлгілерді толықтыру үшін зерттеушілердің шамадан тыс жинауы салдарынан болуы мүмкін. Бұл мәселені өсімдік жиналғанға дейін түрлердің жағдайы туралы толыққанды зерттеу жүргізу және мүмкіндігінше ең кішкентай үлгі алу арқылы шешуге болады. Қауіп төңкерілген түрлер CITES (Қорқыту қаупі төнген түрлердің халықаралық саудасы туралы конвенция) сияқты дерекқорларда тізімделуі мүмкін, алайда браконьерлер осы ресурстарды құнды түрлерді анықтау үшін пайдаланатыны белгілі. Сонымен қатар, ботаникалық бақтар өсімдіктерді браконьерлікпен күресу туралы хабардарлықты арттыруға көмектесе алады. Мысалы, Хантингтон кітапханасы, өнер мұражайы және ботаникалық бақтары өздерінің Desert Garden-ында өсімдіктерді ұрлаудың алдын алу үшін ескерту белгісін орнатты.
Тарихи мысалдар
Кейбір тарихи мысалдарда, кең ауқымды өсімдіктерді жинау түрлердің жойылуына немесе жойылуға жақын болуына себеп болған. Бұл оқиғалардың көптегені қазіргі заманда осы түрлердің сирек кездесуіне байланысты, оларды ұрлаудың көбеюіне әкеліп соқты.
Викториялық жарғақ мазасы
Алғашқы мысал ретінде Виктория дәуіріндегі папоротниктерге деген құмарлық, сондай-ақ Птеридомания немесе папоротниктер қызуы аталады, ол 1830 жылдардан бастап Ұлыбританиядағы түрлі папоротник түрлерінің санын күрт азайтты. Атап айтқанда, Woodsia туысына жататын көптеген түрлер, сондай-ақ Килларни түрі.
Орхиделирий
Виктория дәуіріндегі тағы бір "Орхиделириум" атты қызығушылық та бірнеше түрдің жойылуына әкеп соқты. Lady Slipper Orchid 1917 жылы Ұлыбританияда құрып кеткен деп жарияланды, бірақ 1930 жылы Йоркшир Дойлзіндегі жалғыз жабайы өсімдік ретінде қайта табылды – бұл осы өсімдіктердің Ұлыбританиядағы соңғы қалған орны. Өсімдік табылғаннан кейін күні-түні күзетілді.
Жазғы әйелдер шашағы
1956 жылы Ұлыбританияда Spiranthes aestivalis, жазғы ханымның шашы орхидеясының соңғы қалған өсімдіктері ұрланды.
Қазіргі үлгілері
Көптеген ботаникалық бақтар өсімдіктерді ұрлаудың құрбаны болды, себебі олардың коллекцияларында көбінесе сирек және құнды өсімдіктер болады.
Сан-Диего ботаникалық бақтары (2021)
2021 жылдың наурыз айында Сан-Диего ботаникалық бағы өсімдік ұрлау әрекетіне тап болды. Бір әйел бақтың коллекциясынан кескіш алып жатқаны байқалды. Оған қарсылық көрсеткен соң ол кескішті қайтарды, бірақ полиция келгенге дейін кетіп қалды. Бақ қызметкерлері оның басқа да кескіштерді алып кеткеніне күдіктенді. Бақ президенті мен бас директоры сұхбатында ұрлықтың көбеюін "үй өсімдіктеріне деген сұраныстың артуына" байланыстырды, бұл өсімдіктердің бағасын қымбаттатып, өсімдіктерді алудың адал емес жолдарына әкеп соқтырады.
Кью корольдік ботаникалық бақшасы (2014)
2014 жылы Кью Корольдік Ботаникалық бағында әлемдегі ең кішкентай су лилиясы – Нимфея термарумның жиырма төрт данасының біреуі ұрланды. Осы түрдің шамамен 100 данасы қалды, олар тек ботаникалық бақтарда ғана сақталды және табиғатта 2008 жылы соңғы рет кездесті.
Кирстенбош ұлттық ботаникалық бақшасы (2014)
2014 жылы екі жеке оқиғада Оңтүстік Африканың Кейптаун қаласындағы Кирстенбош ұлттық ботаникалық бағынан жиырма төрт цикада ұрланды. Осы жиырма төрт цикаданың жиырма екісі – Альбани цикадасы, бұл түрдің табиғатта қалғаны шамамен 80 ғана, және ол жоғары қауіпті түрлер тізіміне енген. Ұрлықтың жалпы құны шамамен 700 000 рандқа, немесе 45 000 доллардан астам бағаланған.
Жергілікті өсімдіктер браконьерлігі
Өсімдіктерді ұрлау тек сирек кездесетін өсімдіктер жинағы бар ботаникалық бақтармен ғана шектелмейді. Ол жеке меншікке және жергілікті кәсіпорындарға да қатысты. Құлаған өсімдік жапырақтарын немесе кесінділерін алып, кейіннен олардан көбейту мақсатымен пайдалану практикасы "Prop lifting" деп аталады және оған қарсылық білдіріледі, тіпті ол этикалық емес деп есептеледі. CA Penal Code § 384a жеке және мемлекеттік меншіктегі өсімдіктерді кесуге тыйым салады, онда былай делінген: "Ешкім мемлекеттік немесе округтік тас жолдарының бойында өсетін өсімдіктерді қасақана немесе салғырттықпен кесіп, жойып, бүлдіріп немесе алып тастамауы керек" және "Ешкім мемлекеттік жерлерде немесе өз меншігі емес жерлерде өсетін өсімдіктерді қасақана немесе салғырттықпен кесіп, жойып, бүлдіріп немесе алып тастамауы керек, егер жер иесінің жазбаша рұқсаты болмаса, ол рұқсат жер иесі немесе оның уәкілетті өкілі қол қойған болуы керек, бұл бөлімшеде көрсетілгендей."
Қауіпсіздік және сақтық шаралары
Өсімдіктерді жинау өте қауіпсіз және зиянсыз көрінуі мүмкін, бірақ коллекционерлер өздерін қорғау үшін ескеруі керек бірнеше нәрсе бар. Біріншіден, коллекционерлер өсімдіктерді жинап жатқан жерді әрқашан білуі керек. Жай серуендегендей, жер учаскелеріне қоғамдық қол жеткізілімге және осы жерлерден өсімдік жинауға рұқсат беруге қатысты белгілі бір шектеулер болады. Мысалы, АҚШ-тың ұлттық паркінде ерекше рұқсатсыз өсімдіктерді жинауға рұқсат жоқ. Халықаралық деңгейде өсімдіктерді жинау елінен де, баратын еліне де әкелу үшін қажет болатын ресми рұқсаттар сияқты логистикалық мәселелерді қамтиды. Ірі гербарийлер осы рұқсаттарды алуға көмектесе алады.
Терминология
Өсімдіктерді "табу" дегеніміз – ғылым үшін жаңа өсімдікті алғаш рет тіркеу, көбінесе кептірілген және басылған өсімдіктер түрінде (гербарий үлгісі) Лондонның Кью бағы сияқты ботаникалық мекемеге жіберіліп, онда зерттеліп, жіктеліп, аталған кезде болады. Өсімдіктерді "әкелу" – тірі материалдың (тұқым, кесінді немесе толық өсімдік) Еуропаға алғаш рет әкелінуі. Мысалы, қол орамал ағашын (Davidia involucrata) 1869 жылы Пьер Дэвид тапқан, ал 1901 жылы Эрнест Уилсон Ұлыбританияға әкелген. Көбінесе бұл екі оқиға бірдей уақытта болады: 1849-1851 жылдары сэр Джозеф Хукер Гималай рододендрондарын тауып, Еуропаға әкелген.