Халықтық білім және өсімдіктер қолданысы

Кіріспе

Этноботаника – адамдардың пайдалануына қатысты өсімдіктерді зерттеу ғылымы.

Этноботаника – бұл жергілікті мәдениет пен халықтардың дәстүрлі білімдері арқылы белгілі бір аймақтың өсімдіктері мен олардың практикалық қолданысын зерттеу. Этноботаник жергілікті флораның өмірдің көптеген аспектілері үшін, мысалы, өсімдіктерді дәрі-дәрмек, тағам, масқұрату заттары және киім ретінде пайдалануды қамтитын жергілікті әдет-ғұрыптарды құжаттауға тырысады. Рихард Эванс Шультес, көбінесе «этноботаниканың әкесі» деп аталатын, осы ғылымды былай түсіндірді: «Этноботаника – әлемнің әртүрлі бөліктеріндегі ежелгі қоғамдар қолданған өсімдіктерді зерттеу». Шультес заманынан бері этноботаника саласы этноботаникалық білімді жинаудан қазіргі қоғамға оны қолдануға дейін, негізінен фармацевтика саласында дамыды. Этноботаникада интеллектуалдық меншік құқығы және пайданы бөлісу келісімдері маңызды мәселелер болып табылады. Харшбергер этноботаникалық зерттеулерді кеңінен жүргізген, оның ішінде Солтүстік Африка, Мексика, Скандинавия және Пенсильвания сияқты аймақтарда, алайда этноботаниканың практикасы б.з.б. бірінші ғасырда Педаний Диоскорид есімді грек дәрігері «De Materia Medica» деп аталатын «600-дан астам Жерорта теңізі өсімдіктерінің» медициналық және тағамдық қасиеттерін егжей-тегжейлі сипаттаған кең көлемді ботаникалық мәтін жазған кезде пайда болған деп есептеледі. Осылайша ол жергілікті өсімдіктер мен олардың пайдалы қасиеттері туралы мол білім алды. Этноботаниканың арқасында Жаңа әлем ашылғаннан кейін еуропалық ботаникалық білім күрт кеңейді. Бұл білімнің кеңеюіне негізінен Америкадан келіп түскен көптеген жаңа өсімдіктер, соның ішінде картоп, жержаңғақ, авокадо және помидор сияқты егістік дақылдары себеп болды. Француз саяхатшысы Жак Картье жергілікті ирокез тайпасынан скорбутты (көкжеміш ағашының инелерінен жасалған шай, мүмкін қарағайдан) емдеуді үйренді.

Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Орта ғасырлар дәуірінде этноботаникалық зерттеулер жиі монахтықпен байланысты болатын. Дегенмен, ботаникалық білімнің көп бөлігі ауруханалар мен діни ғимараттарға жататын емдік бақтар сияқты бақтарда сақталды. Ол тұрмыстық және медициналық мақсаттарда қолдану тұрғысынан қарастырылды, ал этнографиялық аспекті қазіргі антрополог этноботаниканы зерттейтіндей зерделенбеді.

Ақыл-ой дәуірі

1732 жылы Карл Линней Скандинавияда саамдықтардан өсімдіктерді этнологиялық тұрғыдан қолдану туралы сұраған зерттеу экспедициясын жүргізді. Ағарту дәуірі экономикалық ботаникалық зерттеулердің өркендеуін көрді. Александр фон Гумбольдт Жаңа әлемнен деректер жинады, ал Джеймс Куктың саяхаттары Оңтүстік Тынық мұхитынан өсімдіктер туралы ақпарат пен коллекцияларды әкелді. Осы кезеңде ірі ботаникалық бақтар ашылды, мысалы, 1759 жылы Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтары. Бақтардың директорлары бақшы-ботаниктерді өсімдіктерді жинап, коллекцияларын толықтыру үшін, оларға күтім жасауға жіберді. 18 ғасыр 19 ғасырға ауысқанда этноботаникада Льюис пен Кларк сияқты сауда экономикасынан гөрі отарлау мақсатымен экспедициялар ұйымдастырылды, олар өсімдіктерді және оларды пайдалануды кездестірген халықтарды тіркеді. Эдвард Палмер 1860-1890 жылдары Солтүстік Америка батысындағы (Ұлы Алап) және Мексикадағы халықтардан материалдық мәдениет артефактілері мен ботаникалық үлгілерді жинады. Осы зерттеулердің нәтижесінде "аборигендік ботаника" саласы қалыптасты – бұл аборигендер тамақ, дәрі-дәрмек, тоқыма, әшекей және тағы да басқа мақсаттар үшін қолданатын өсімдік әлемінің барлық түрлерін зерттеу.

Қазіргі заманғы ғылымдағы дамуы мен қолданылуы

Өсімдіктер әлемінің эмикалық көзқарасын зерттеуге алғаш 19 ғасырдың соңында Сараевода жұмыс істеген неміс дәрігері Леопольд Глюк кірісті. Боснияның ауыл тұрғындарының өсімдіктерді дәстүрлі медициналық мақсаттарда қолдануы туралы (1896) жариялаған еңбегін алғашқы этноботаникалық зерттеме деп санауға болады. 20 ғасырда басқа ғалымдар да өсімдіктерді жергілікті тұрғындардың көзқарасымен талдады: Матильда Кокс Стивенсон, «Зуни өсімдіктері» (1915); Франк Кушинг, «Зуни тағамдары» (1920); Кивайдинокуэй Пешель, «Анишинайб саңырауқұлақтары» (1998), сондай-ақ Уилфред Роббинс, Джон Пибоди Харрингтон және Барбара Фрейре Марреконың бірлескен жұмысы, «Тева пуэбло өсімдіктері» (1916). Бастапқыда этноботаникалық материалдар мен зерттеулер аса сенімді болмады және кейде көмектеспеді. Бұл себебі ботаниктер мен антропологтар өз жұмыстарында әрқашан ынтымақтаспады. Ботаниктер өсімдіктердің адам өміріне қалай үйлесетініне емес, түрлерін анықтауға және оларды қалай қолдануға назар бөлді. Ал антропологтар өсімдіктердің мәдени рөліне қызығушылық танытып, басқа ғылыми аспектілерді беткей қарастырды. 20 ғасырдың басында ботаниктер мен антропологтар жақсырақ ынтымақтасып, сенімді, толыққанды және пәнаралық деректерді жинау басталды. 20 ғасырдан бастап этноботаника саласы деректерді қарапайым жинақтан әдістемелік және тұжырымдамалық тұрғыдан қайта бағдарлауға көшті. Бұл академиялық этноботаниканың басталуы еді. Бұл пәннің «әкесі» деп саналатын Ричард Эванс Шултес, тіпті ол «этноботаника» терминін ойлап таппаған болса да. Бүгінгі таңда этноботаника саласы түрлі дағдыларды қажет етеді: өсімдік үлгілерін анықтау және сақтау үшін ботаникалық білім; өсімдіктерді қабылдаудың мәдени тұжырымдамаларын түсіну үшін антропологиялық білім; жергілікті терминдерді транскрипциялау және жергілікті морфологияны, синтаксисті және семантиканы түсіну үшін жеткілікті тілдік білім. Гарвард университетінде, Йель орман шаруашылығы мектебінде және Тафтс университетінде оқыған Марк Плоткин этноботаника бойынша бірнеше кітап жазған. Ол Суринамдағы Тирио халқының дәрілік өсімдіктерін егжей-тегжейлі баяндаған оқулығын аяқтады; «Шаманның шәкірті туралы әңгімелер» (1994); Линн Черримен бірлескен балалар кітабы «Шаманның шәкірті» (1998); және «Медициналық іздеу: Табиғаттың сауықтыру құпияларын іздеу» (2000). Плоткин 1998 жылы «Таулет» және «Амазония» фильмдері жарық көргеннен кейін «Оңтүстік Американы зерттеуші» журналымен сұхбаттасты. Кітапта ол дәстүрлі және батыс медицинасында даналық бар екенін айтты: Ешбір медициналық жүйеде барлық жауаптар жоқ – мен жұмыс істеген ешбір шаман полиомиелитке қарсы вакцинаға тең келмейді, ал мен барған ешбір дерматолог саңырауқұлақ инфекциясын Амазонкадағы кейбір ұстаздарым сияқты тиімді (және арзан) емдей алмайды. Бұл дәрігерге қарсы шаман емес. Бұл барлық медициналық жүйелердің (айюрведалық, өсімдіктерге негізделген, гомеопатиялық және т.б.) ең жақсы аспектілерін біріктіру болуы керек, бұл денсаулық сақтауды тиімді және барлық адамдар үшін қолжетімді етеді. Өсімдіктердің дәстүрлі қолданылуы туралы көптеген мәліметтер әлі де тайпалық халықтарда сақталған. Бірақ жергілікті емшілер көбінесе өз білімдерін сырттан келгендермен бөлісуге құлшынбайды. Шултес амазондық шаманның шәкірті болды, бұл ұзақ мерзімді міндеттеме мен шынайы қарым-қатынасты білдіреді. «Қандағы жел: майялық ем мен қытайлық медицина» еңбегінде Гарсия және авторлар тобы акупунктурамен айналысатын дәрігерлер антропологтарға жетпейтін майя медицинасының деңгейіне қол жеткізе алды, себебі олар алмасу үшін бір нәрсемен бөлісе алды. Шероки медицинасының діни қызметкері Дэвид Уинстон өзінің ағасы антропологтарды қанағаттандыру үшін қалай ақымақтық ойлап шығаратынын айтады. Тағы бір ғалым Джеймс В. Херрик, этнолог Уильям Н. Фентонның басшылығымен оқыған, өзінің «Ирокездік медициналық этноботаника» (1995) еңбегінде Пенсильвания штатының антропология профессоры Дин Р. Сноумен (редактор) бірге, дәстүрлі ирокездік мәдениеттердегі өсімдіктерге негізделген емді түсінудің негізінде күшті және ежелгі космологиялық сенімдер жүйесі екенін түсіндіреді. Олардың жұмысы аурулар мен тепе-теңдіктің бұзылуы туралы түсінік пен түсінікті ұсынады, бұл аурулар денсаулыққа қатысты түрлі көріністерде бой көрсетеді. Сондай-ақ, онда әртүрлі ауруларға арналған өсімдіктердің 450-ден астам атаулары, қолданылуы және дайындалуы туралы көптеген ирокездік басшылардан алынған Герриктің далалық жұмыстарының үлкен жинағы бар. Дәстүрлі ирокездік тәжірибешілер өсімдіктер әлеміне қатысты қазіргі медициналық ғылымнан өзгеше көзқарасқа ие болды. Эмори университетінің зерттеушісі Кассандра Куаве антибиотиктерге қарсы тұру мәселелерін шешу үшін этноботаниканы пайдаланған. Куаве этномедицинаның батыс медицинасынан артықшылығының механизмінде екенін атап өтеді. Мысалы, қарасора жемісінің сығындысы бактериялардың бірлесіп жұмыс істеуіне қарсы әрекет етеді, оларды тікелей жоюға емес.

The first individual to study the emic perspective of the plant world was a German physician working in Sarajevo at the end of the 19th century: Leopold Glück. His published work on traditional medical uses of plants done by rural people in Bosnia (1896) has to be considered the first modern ethnobotanical work. Other scholars analyzed uses of plants under an indigenous/local perspective in the 20th century: Matilda Coxe Stevenson, Zuni plants (1915); Frank Cushing, Zuni foods (1920); Keewaydinoquay Peschel, Anishinaabe fungi (1998), and the team approach of Wilfred Robbins, John Peabody Harrington, and Barbara Freire Marreco, Tewa pueblo plants (1916). In the beginning, ethonobotanical specimens and studies were not very reliable and sometimes not helpful. This is because the botanists and the anthropologists did not always collaborate in their work. The botanists focused on identifying species and how the plants were used instead of concentrating upon how plants fit into people's lives. On the other hand, anthropologists were interested in the cultural role of plants and treated other scientific aspects superficially. In the early 20th century, botanists and anthropologists better collaborated and the collection of reliable, detailed cross disciplinary data began. Beginning in the 20th century, the field of ethnobotany experienced a shift from the raw compilation of data to a greater methodological and conceptual reorientation. This is also the beginning of academic ethnobotany. The so called "father" of this discipline is Richard Evans Schultes, even though he did not actually coin the term "ethnobotany". Today the field of ethnobotany requires a variety of skills: botanical training for the identification and preservation of plant specimens; anthropological training to understand the cultural concepts around the perception of plants; linguistic training, at least enough to transcribe local terms and understand native morphology, syntax, and semantics. Mark Plotkin, who studied at Harvard University, the Yale School of Forestry and Tufts University, has contributed a number of books on ethnobotany. He completed a handbook for the Tirio people of Suriname detailing their medicinal plants; Tales of a Shaman's Apprentice (1994); The Shaman's Apprentice, a children's book with Lynne Cherry (1998); and Medicine Quest: In Search of Nature's Healing Secrets (2000). Plotkin was interviewed in 1998 by South American Explorer magazine, just after the release of Tales of a Shaman's Apprentice and the IMAX movie Amazonia. In the book, he stated that he saw wisdom in both traditional and Western forms of medicine:
No medical system has all the answers—no shaman that I've worked with has the equivalent of a polio vaccine and no dermatologist that I've been to could cure a fungal infection as effectively (and inexpensively) as some of my Amazonian mentors. It shouldn't be the doctor versus the witch doctor. It should be the best aspects of all medical systems (ayurvedic, herbalism, homeopathic, and so on) combined in a way which makes health care more effective and more affordable for all. A great deal of information about the traditional uses of plants is still intact with tribal peoples. But the native healers are often reluctant to accurately share their knowledge to outsiders. Schultes actually apprenticed himself to an Amazonian shaman, which involves a long term commitment and genuine relationship. In Wind in the Blood: Mayan Healing & Chinese Medicine by Garcia et al. the visiting acupuncturists were able to access levels of Mayan medicine that anthropologists could not because they had something to share in exchange. Cherokee medicine priest David Winston describes how his uncle would invent nonsense to satisfy visiting anthropologists. Another scholar, James W. Herrick, who studied under ethnologist William N. Fenton, in his work Iroquois Medical Ethnobotany (1995) with Dean R. Snow (editor), professor of Anthropology at Penn State, explains that understanding herbal medicines in traditional Iroquois cultures is rooted in a strong and ancient cosmological belief system. Their work provides perceptions and conceptions of illness and imbalances which can manifest in physical forms from benign maladies to serious diseases. It also includes a large compilation of Herrick's field work from numerous Iroquois authorities of over 450 names, uses, and preparations of plants for various ailments. Traditional Iroquois practitioners had (and have) a sophisticated perspective on the plant world that contrast strikingly with that of modern medical science. Researcher Cassandra Quave at Emory University has used ethnobotany to address the problems that arise from antibiotic resistance. Quave notes that the advantage of medical ethnobotany over Western medicine rests in the difference in mechanism. For example, elmleaf blackberry extract focuses instead on the prevention of bacterial collaboration as opposed to directly exterminating them.

Мәселелер

Этноботаникада гендерлік қиялылықтың көптеген мысалдары кездесіп, бұл қателі тұжырымдарға әкелу қаупін тудырады. Антропологтар көбінесе ер адамдармен ғана кеңесетін. Панамадағы Лас-Павас шағын шаруа қожалығындағы антропологтар, қауымның өсімдіктерді пайдалануы туралы тұжырымдарды негізінен ер адамдармен болған әңгімелері мен сабақтарынан шығарды. Олар 40 отбасымен кеңесті, бірақ әйелдер сирек ғана сұхбаттарға қатысып, ешқашан далалық жұмыстарға қосылмады. Еңбектің бөлінуі салдарынан, тағамдық, емдік және талшықтық мақсаттағы жабайы өсімдіктер туралы білім ескерілмей қалды, нәтижесінде олар үшін қандай өсімдіктер маңызды екені туралы бұрмаланған көзқарас қалыптасты. Этноботаниктер сондай-ақ, ресурстың меншігінде болу сол ресурсты білуді білдіреді деп есептейді. Кейбір қоғамдарда әйелдер жер меншігінен шеттетілгенімен, осы жерді өңдейтін олардың өздері. Тек меншік иелерімен сұхбаттасудан қате мәліметтер алу мүмкін. Басқа мәселелерге халықтармен қарым-қатынас жасаудың этикалық жақтары жатады, ал Халықаралық этнобиология қоғамы зерттеушілерге бағыт беру үшін этика кодексін жасады.