American botanist (1699–1777)
the Australian athlete
Джон Бартрам (23 наурыз 1699 – 22 қыркүйек 1777) – американдық ботаник, бағбан және зерттеуші, өмірінің көп бөлігін Пенсильвания штатының Филадельфия қаласында өткізді. Швециялық ботаник және таксоном Карл Линней оны "әлемдегі ең ұлы табиғи ботаник" деп атады. Бартрам Солтүстік Америка өсімдіктері мен тұқымдарын Англия мен Еуропаның әртүрлі ғалымдарымен бөлісіп, хат алмасып тұрды. 1728 жылы Кингсессингтегі (қазір Филадельфияның бір бөлігі) шаруа қожалығында Бартрам бағын құрды. Ол АҚШ-тағы алғашқы ботаникалық бақ деп есептеледі. Оның ұлдары мен ұрпақтары 1850 жылға дейін оны басқарды. Бүгінде Филадельфия қаласы мен коммерциялық емес ұйымның серіктестігінде жұмыс істейтін бұл бақ 1960 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды.
John Bartram (March 23, 1699 – September 22, 1777) was an American botanist, horticulturist, and explorer, based in Philadelphia, Pennsylvania, for most of his career. Swedish botanist and taxonomist Carl Linnaeus said he was the "greatest natural botanist in the world." Bartram corresponded with and shared North American plants and seeds with a variety of scientists in England and Europe. He started what is known as Bartram's Garden in 1728 at his farm in Kingsessing (now part of Philadelphia). It was considered the first botanic garden in the United States. His sons and descendants operated it until 1850. Still operating in a partnership between the city of Philadelphia and a non profit foundation, it was designated a National Historic Landmark in 1960.
Ерте өмір
Бартрам 1699 жылғы 23 наурызда Филадельфияның жанындағы Пенсильвания штатының Дарби қаласында квакер шаруа отбасында дүниеге келген. Ол өзін қарапайым шаруа санаған, жергілікті мектептен басқа ресми білімі болмаған. Ол өмір бойы медицина және дәрілік өсімдіктерге қызығушылық танытып, көп оқыған. Ботаникалық мансабын ол қызықты тапқан өсімдіктерді өсіру үшін шаруашылығының кішкентай бөлігін бөліп бастады. Кейін ол Солтүстік Америка өсімдіктеріне қызығушылық танытқан еуропалық ботаниктер мен бағбандармен байланыс жасап, әуесқойлығын өркендеген бизнеске айналдырды.
Bartram was born into a Quaker farm family in colonial Darby, Pennsylvania near Philadelphia, on March 23, 1699. He considered himself a plain farmer, with no formal education beyond the local school. He had a lifelong interest in medicine and medicinal plants, and read widely. He started his botanical career by devoting a small area of his farm to growing plants he found interesting. Later, he made contact with European botanists and gardeners interested in North American plants, and developed his hobby into a thriving business.
Өсімдіктер жинау, Лондонмен хат алмасу және 1737/1738 жылдары Атлантика ортасындағы колониялар арқылы саяхаттау
Бартрам Американың шығыс колонияларында өсімдіктерді зерттеу және жинау мақсатымен кеңінен саяхаттай бастады. Бартрам Питер Коллинсон, Александр Кэткотт және тағы басқалармен Лондон мен колониялар арасында хат алмасу арқылы достық байланыс орнатты, және ол Коллинсон мен Еуропадағы өз бақшалары мен ғылыми зерттеулері үшін жаңа әлемнен белгісіз түрлер алуға қызығушылық танытқандарға үнемі үлгілер жіберіп тұрды. 1737 жылы Бартрам қазіргі Делавэр және Мэрилендтің шығыс жағалауы арқылы Вирджиния штатының Нортгемптон округіне атпен сапар жасады. 1738 жылдың күзінде ол Филадельфиядағы үйінен Вирджиния арқылы, Энн Арундел округіндегі Гувер отбасына, Мэриленд штатының Кинг Джордж округіндегі Хуэ паромдарының қарсы жағындағы Потомак өзенінің Сидар Пойнт портына, содан кейін Фредериксбургке барды. Ол Вирджиния штатының Глостер округіне Джон Клейтонға барып, Йорк өзенінен өтіп, Вирджиния штатының Уильямсбург қаласындағы Джон Кастиске келді, содан кейін Джеймс өзенімен жоғары көтеріліп Уильям Бёрд II-нің Вестовердегі плантациясына барды. Ол батысқа қарай Ишам Рэндольфтің Дунгенесс еңсесіне, одан әрі Блю Ридж таулары мен Шенандоа аңғарына сапарлады. 1743 жылы ол Нью-Йорктің батыс бөлігін және Онтарио көлінің солтүстік жағалауларын зерттеді, және «Пенсильваниядан Онондагаға, Освегоға және Канададағы Онтарио көліне жасаған саяхатындағы Джон Бартрамның тұрғындар, климат, топырақ, өзендер, өнімдер, жануарлар және басқа да назар аударуға лайық мәселелер туралы байқаулары» (Лондон, 1751) атты еңбегін жазды. 1765/66 жылдардың қысында ол солтүстікке, сол кездегі британдық колония болған Шығыс Флоридаға сапар жасады және бұл сапары туралы күнделігін жариялады (Лондон, 1766). Ол сондай-ақ Аппалачи тауларының батысындағы Огайо өзені бойындағы аймақтарды зерттеді. Оның көптеген өсімдік үлгілері Еуропадағы коллекционерлерге жіберілді. Олар оған кітаптар мен құрал-жабдықтармен жауап берді. Бартрам, кейде «американдық ботаниканың әкесі» деп аталады, Солтүстік Америкадағы алғашқы Линейлік ботаниктердің бірі болды. Ол өсімдік үлгілерін Карл Линнейге, Диллениус пен Гроновиусқа жіберді. Ол сондай-ақ 1748–1750 жылдары Солтүстік Америкаға жасаған ұзақ сапарында Линнейдің шәкірті Пехр Калмға көмектесті. Бартрамға жинау ісінде басқа британдық отаршылар да көмектесті. Бартрамның 1765 жылдың 1 шілдесінен 1766 жылдың 10 сәуіріне дейінгі Каролина, Джорджия және Флорида арқылы жасаған саяхатының күнделігінде ол жинаған үлгілер туралы жазды. Британдық Шығыс Флоридада оған колонияның хатшысы доктор Дэвид Йейтс көмектесті. Шамамен 1728 жылы ол Пенсильвания штатының Филадельфия қаласынан 5 шақырымдай жерде, Скуилкилл өзенінің батыс жағалауындағы Кингсессингте ботаникалық бақ құрды. «Бартрамның бағы» деп белгілі бұл орын Солтүстік Америкадағы алғашқы ботаникалық коллекция ретінде жиі еске алынады. 1960 жылы ол Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 1743 жылы Бартрам Бенджамин Франклинмен бірге Филадельфиядағы Америка философиялық қоғамын құруға қатысты. Ол ғылыми зерттеулерді де, философияны да қолдады.
Bartram began to travel extensively in the eastern American colonies in order to study and collect plants. Bartram maintained a frienship with Peter Collinson, Alexander Catcot, and others through letter writing between London and the colonies, and he regularly collected specimens for Collinson and others in Europe who were interested in obtaining unfamiliar species from the New World for their gardens and scientific study. In 1737 Bartram travelled by horseback through modern day Delaware and the Eastern Shore of Maryland to Northampton County, Virginia. In the fall of 1738, he made another excurion from his home in Philadelphia through Virginia, visiting the Gover family in Anne Arundel County, to Port Tobacco on the Potomac Cedar Point, Maryland opposite Hooe's Ferry in King George County, Virginia, and then went to Fredericksburg. He proceeded to visit John Clayton in Gloucester County, Virginia, crossed the York River to visit John Custis in Williamsburg, Virginia, and then journeyed up the James River to visit William Byrd II's plantation at Westover. He continued westware to visit Isham Randolph's Dungeness estate, and then continued west to the Blue Ridge Mountains and the Shenandoah Valley. In 1743, he visited western parts of New York and the northern shores of Lake Ontario, and wrote Observations on the Inhabitants, Climate, Soil, Rivers, Productions, Animals, and other Matters Worthy of Notice, made by Mr. John Bartram in his Travels from Pennsylvania to Onondaga, Oswego, and the Lake Ontario, in Canada (London, 1751). During the winter of 1765/66, he visited East Florida in the south, which was a British colony, and published an account of this trip with his journal (London, 1766). He also visited areas along the Ohio River west of the Appalachian Mountains. Many of his plant acquisitions were shipped to collectors in Europe. In return, they supplied him with books and apparatus. Bartram, sometimes called the "father of American botany", was one of the first practicing Linnaean botanists in North America. He forwarded plant specimens to Carl Linnaeus, Dillenius, and Gronovius. He also assisted Linnaeus's student Pehr Kalm during his extended collecting trip to North America in 1748–1750. Bartram was aided in his collecting efforts by other British colonists. In Bartram's Diary of a Journey through the Carolinas, Georgia and Florida, a trip taken from July 1, 1765, to April 10, 1766, Bartram wrote of specimens he had collected. In the colony of British East Florida, he was helped by Dr. David Yeats, secretary of the colony. About 1728, he established an botanic garden in Kingsessing, on the west bank of the Schuylkill, about 3 miles (5 km) from the center of Philadelphia, Pennsylvania. Known as Bartram's Garden, it is frequently cited as the first true botanic collection in North America. It was designated in 1960 as a National Historic Landmark. In 1743, Bartram was one of the co founders, along with Benjamin Franklin, of the American Philosophical Society in Philadelphia. It supported scientific studies as well as philosophy.
Басқа ботаниктермен байланыс
Бартрам Жаңа әлемнен Еуропалық бағбандарға тұқым жіберуде ерекше көзге түсті; көптеген Солтүстік Америка ағаштары мен гүлдері осы арқылы алғаш рет Еуропаға енгізілді. 1733 жылдан бастап Бартрамның жұмысына ағылшын саудагері Питер Коллинсонмен болған байланысы көмектесті. Коллинсон, өсімдіктерді ұнататын, квакер және Корольдік қоғамның мүшесі, оның президенті сэр Ханс Слоанмен жақын қарым-қатынаста болды. Коллинсон Бартрамның жаңа өсімдіктерін достарымен және әріптес бағбандарымен бөлісті. Бартрамның алғашқы коллекциялары Лорд Петреге, Челси физикалық бағындағы Филип Миллерге, Марк Кэйтсбиге, Ричмонд герцогына және Норфолк герцогына жіберілді. 1730 жылдары Роберт Джеймс Петре, Торндон Холлдың 8-ші бароны Петре, Эссекс, Солтүстік Америка ағаштары мен бұталарын жинауда Еуропадағы ең ірі коллекционер болды. 1743 жылы граф Петренің қайтысынан кейін оның американдық ағаш коллекциясы Вобурн, Гудвуд және басқа да ірі ағылшыл елді мекендеріне аукционға сатылды. Одан кейін Коллинсон Бартрамның Лондондағы бас агентіне айналды. Олар "Бартрамның жәшіктері" деп аталды, және әр күзде Питер Коллинсонға Англиядағы клиенттердің кең тізіміне, соның ішінде Аргилл герцогы, Джеймс Гордон, Джеймс Ли және Джон Бушқа, Лондондағы экзотикалық Лоддиджес балабақшасының негізін қалаушыға жіберілді. Жәшіктерде әдетте 100-ден астам түрлі тұқымдар болады, кейде кептірілген өсімдік үлгілері мен табиғаттануға қатысты қызықты нәрселер де қосатын. Тірі өсімдіктерді жіберу қиын және қымбат болғандықтан, олар Коллинсон мен бірнеше арнайы хабарласушыларға арналды. 1765 жылы Лондонда Коллинсон мен Бенджамин Франклиннің ықпалымен Джордж III Бартрамды Солтүстік Америка үшін Корольдің ботаникі етіп, жылына 50 фунт пенсиямен марапаттады, ол өмірінің соңына дейін осы лауазымды иеленді. Осы лауазымының арқасында Бартрам өз тұқымдарын мен өсімдіктерін Кью бағындағы патшалық коллекциясына да жіберді. Бартрам Оксфорд және Эдинбург ботаникалық бақтарына да тұқымдар берді. 1769 жылы ол Стокгольмдегі Швед Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Бартрам 1777 жылдың 22 қыркүйегінде қайтыс болды. Ол Пенсильвания штатындағы Дарбидегі Дарби достары зиратында жерленді.
Bartram was particularly instrumental in sending seeds from the New World to European gardeners; many North American trees and flowers were first introduced into cultivation in Europe by this route. Beginning around 1733, Bartram's work was assisted by his association with the English merchant Peter Collinson. Collinson, also a lover of plants, was a fellow Quaker and a member of the Royal Society, with a familiar relationship with its president, Sir Hans Sloane. Collinson shared Bartram's new plants with friends and fellow gardeners. Early Bartram collections went to Lord Petre, Philip Miller at the Chelsea Physic Garden, Mark Catesby, the Duke of Richmond, and the Duke of Norfolk. In the 1730s, Robert James Petre, 8th Baron Petre of Thorndon Hall, Essex, was the foremost collector in Europe of North American trees and shrubs. Earl Petre's death in 1743 resulted in his American tree collection being auctioned off to Woburn, Goodwood, and other large English country estates. Thereafter, Collinson became Bartram's chief London agent. "Bartram's Boxes", as they became known, were shipped regularly to Peter Collinson every fall for distribution in England to a wide list of clients, including the Duke of Argyll, James Gordon, James Lee, and John Busch, progenitor of the exotic Loddiges nursery in London. The boxes generally contained 100 or more varieties of seeds, and sometimes included dried plant specimens and natural history curiosities, as well. Live plants were more difficult and expensive to send and were reserved for Collinson and a few special correspondents. In 1765, after lobbying by Collinson and Benjamin Franklin in London, George III rewarded Bartram a pension of £50 per year as King's Botanist for North America, a post he held until his death. With this position, Bartram shipped his seeds and plants also to the royal collection at Kew Gardens. Bartram also contributed seeds to the Oxford and Edinburgh botanic gardens. In 1769 he was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences in Stockholm. Bartram died on September 22, 1777. He was buried at the Darby Friends Cemetery in Darby, Pennsylvania.
Мұра мен құрмет
Бартрамның көптеген өсімдік жаңалықтарының көбісі Еуропалық ботаниктермен аталды. Ол бүгінде Солтүстік Американың кең ауқымды гүлді ағаштары мен бұталарын, оның ішінде кальмия, рододендрон және магнолия түрлерін ашқандығымен және енгізгенімен танымал. Ол сондай-ақ Дионаэа мускипула, яғни Венера шыбырлауының өсірілуіне енгізгенімен, ал 1765 жылы Оңтүстік-Шығыс Грузияда Франклин ағашын – Франклинлия алатамахасын ашқандығымен белгілі, оған кейін оның ұлы Уильям Бартрам есім қойды. Оның құрметіне Бартрамия атты мүктің бір туысы, сондай-ақ Солтүстік Америкалық сервисберри – Амеланхиер бартрамиана, және субтропиктік ағаш – Коммерсония бартрамиа (қоңыр құражонг) аталды. Бұл өсімдік Австралияның шығыс жағалауындағы Беллинджер өзенінен бастап Кейп-Йорк, Вануату және Малайзияға дейінгі аймақта өседі. Филадельфиядағы Джон Бартрам аттас орта мектеп оның құрметіне аталған. Бартрам бағы Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды.
Most of Bartram's many plant discoveries were named by botanists in Europe. He is best known today for the discovery and introduction of a wide range of North American flowering trees and shrubs, including kalmia, rhododendron, and magnolia species; for introducing the Dionaea muscipula or Venus flytrap to cultivation; and for discovering the Franklin tree, Franklinia alatamaha in southeastern Georgia in 1765, later named by his son William Bartram. A genus of mosses, Bartramia, was named for him, as were such plants as the North American serviceberry, Amelanchier bartramiana, as well as the subtropical tree Commersonia bartramia (brown kurrajong). This grows in an area from the Bellinger River in coastal eastern Australia to Cape York, Vanuatu, and Malaysia. John Bartram High School in Philadelphia is named after him. Bartram's Garden has been designated as a National Historic Landmark.
Отбасы
Бартрам екі рет үйленді, алғаш 1723 жылы Мэри Мариске (1727 жылы қайтыс болды), ол оған Ричард және Исаак есімді екі ұл сыйлады. Оның қайтысынан кейін, 1729 жылы Анна Менденхоллмен (1703–1789) үйленді. Олардың бес ұлы мен төрт қызы болды. Оның үшінші ұлы Уильям Бартрам (1739–1823) өзінің ғылымымен танымал ботаник, табиғат тарихын зерттеуші суретші және орнитолог атанды. Ол "Солтүстік және Оңтүстік Каролина, Джорджия, Шығыс және Батыс Флорида арқылы саяхаттар" атты еңбегін жазды, ол 1791 жылы Филадельфияда Джеймс пен Джонсон баспасында жарық көрді. Америка революциясынан кейін Бартрамның ұлдары Джон Бартрам және Уильям Бартрам Солтүстік Америкадағы өсімдіктермен айналысатын отбасылық бизнесті жалғастырды. Бартрам отбасының үш буыны ботаникалық бақты дамытып, кеңейте берді. Бартрам бағы Филадельфиядағы ең маңызды ботаникалық бақша ретінде танылды, бірақ 1850 жылы Бартрамның соңғы мұрагерлері оны сатты.
Bartram married twice, first in 1723 to Mary Maris (d. 1727), who bore him two sons, Richard and Isaac. After her death, in 1729 he married Ann Mendenhall (1703–1789). They had five boys and four girls together. His third son, William Bartram (1739–1823), became a noted botanist, natural history artist, and ornithologist in his own right. He wrote Travels Through North & South Carolina, Georgia, East & West Florida, which was published in Philadelphia by James & Johnson in 1791. The family business in North American plants was continued after the American Revolution by Bartram's sons John Bartram, Jr., and William Bartram. A total of three generations of the Bartram family continued to operate and expand the botanic garden. Bartram's Garden was known as the major botanic garden in Philadelphia until the last Bartram heirs sold out in 1850.