Кіріспе

Неміс биологы және саяхатшысы Филипп Франц Балтазар фон Зибольд (17 ақпан 1796 – 18 қазан 1866) – неміс дәрігері, ботаник және саяхатшы. Ол Жапония флорасы мен фаунасын зерттеуімен және Жапонияға батыстық медицинаны әкелуімен көзге түсті. Ол батыстық медицинада білім алған алғашқы жапон әйел дәрігері Кусумото Иненің әкесі болды.

Ерте өмір

Вюрцбургте (кейін Баварияның бір бөлігі болған Вюрцбург князь-епископтығында) дәрігерлер мен медицина профессорларының отбасында дүниеге келген Сибольд 1815 жылдың қарашасынан бастап Вюрцбург университетінде медицинаны оқыды, онда ол Корпус Моэнания Вюрцбург мүшесі болды. Оның профессорларының бірі – Франц Ксавер Хеллер (1775–1840), «Флора Вирцебургенсис» («Вюрцбург Ұлы Герцогтығының флорасы», 1810–1811) еңбегінің авторы. 1824 жылы Сибольд Нагасакиде Нарутаки джуку атты медицина мектебін ашты, ол шамамен елу студенттің бас қосатын орнына айналды. Олар оған ботаникалық және табиғаттану зерттеулерінде көмектесті. Голланд тілі Мейдзи реставрациясына дейін осы академиялық және ғылыми байланыстар үшін әдеттегі тілге айналды. Оның пациенттері оған кейін тарихи маңызға ие болған түрлі заттар мен артефакттармен төледі. Осы күнделікті қолданылатын заттар кейіннен оның үлкен этнографиялық жинағының негізін құрады, ол күнделікті тұрмыстағы заттардан, ксилографиядан (ағашқа қашап жасалған суреттерден), құрал-жабдықтардан және жапон халқы қолмен жасаған бұйымдардан тұрды.

Жапондық фауна мен флораны зерттеу

Дегенмен, оның басты қызығушылығы Жапонияның флорасы мен фаунасын зерттеуге бағытталған. Ол мүмкіндігінше көп материал жинады. Үйінің артында шағын ботаникалық бақ құрды (кішкентай аралда көп орын болмағандықтан) және Сибольд 1000-нан астам жергілікті өсімдіктерді жинады. Олардың барлығы Сибольд жинаған бір ғана аналық өсімдіктен өсірілген. Дежимада болған кезінде Сибольд Лейден, Гент, Брюссель және Антверпен қалаларына гербарий үлгілерінің белгісіз санымен үш партия жіберді. Лейденге жіберілген партияда Еуропаға жіберілген алғашқы жапондық алып саламандраның (Andrias japonicus) үлгілері болды. 1825 жылы Голландиялық Үндістан үкіметі оған екі көмекші берді: дәріханашы және минералог Генрих Бюгер (кейіннен оның ізбасары) және суретші Карл Губерт де Вильнёв. Екеуі де Сибольдтың этнографиялық, ботаникалық және бау-бақшалық салалардағы жұмысына көмектесті, ол экзотикалық шығыс жапондық тәжірибені құжаттауға тырысты. Де Вильнёв Кавахараға батыс сурет салу техникасын үйретті. Сибольдпен сөйлесу оңай болмағандығы айтылады. Ол үнемі жоғарғы лауазымдағы адамдарымен келіспейтін, олар оны мақтанқор деп есептеген. Бұл қақтығыс қаупі салдарынан 1827 жылдың шілдесінде оны Батавияға қайтаруға мәжбүр болды. Бірақ оны Батавияға жеткізуге жіберілген «Корнелис Хаутман» кемесі Нагасаки шығанағында тайфуннан зардап шегіп, жағаға дұрыс қонды. Сол дауыл Дежимаға көп зиян келтіріп, Сибольдтың ботаникалық бағын қиратты. Жөнделгеннен кейін «Корнелис Хаутман» қайтадан суға түсірілді. Ол Сибольдтың құтқарылған ботаникалық жинағының 89 қорабымен Батавияға бет алды, бірақ Сибольд өзі Дежимада қалды.

Сибольд оқиғасы

1826 жылы Зибольд Эдоға сапар жасады. Бұл ұзақ саяхат кезінде ол көптеген өсімдіктер мен жануарларды жинады. Бірақ ол хан сарайының астрономы Такахаси Кагеясудан Жапония мен Кореяның егжей-тегжейлі карталарын (Ино Тадатака жазған) да алды, бұл жапон үкіметімен қатаң тыйым салынған іс еді. Зибольдтың Жапониядағы ізбасары Генрих Бюгер оған Жапонияда жиналған гербарий үлгілерінің тағы үш партиясын жіберді. Бұл флора коллекциясы Нидерландының Лейдендегі Ұлттық гербарийінің жапон коллекциясының негізін құрады, ал Зибольд жинаған зоологиялық үлгілер Лейдендегі Табиғи тарих мұражайында (Rijksmuseum van Natuurlijke Historie) сақталды, кейін ол Naturalis аталды. Екі мекеме де 2010 жылы Naturalis Biodiversity Center болып бірікті, қазір ол Зибольдтың Лейденге әкелген табиғи тарих коллекциясының барлығын сақтайды. 1845 жылы Зибольд Хелене фон Гагернге (1820–1877) үйленді, олардың үш ұлы мен екі қызы болды.

Қосымша мұра

Ол Жапонияда жақсы танымал, онда оны "Шиборуто сан" деп атайды, және оқулықтарда есімдері жиі кездеседі, бірақ Сибольд басқа елдерде көбінесе белгілі емес, тек оның атымен аталатын өсімдіктерді (sieboldii және sieboldiana) бағалайтын бағбандардың арасында ғана таныс. Лейдендегі Ботаникалық бақ жақында Сибольд жіберген өсімдіктермен жасалған жапон бағы – "Вон Сибольд ескерткіш бағын" ашты. Бақ Сибольдтың өмірінде өсіп-өркендеген 150 жылдық Zelkova serrata ағашының астында құрылған. Жапондықтар оған құрмет көрсету үшін осы баққа келіп тұрады.

Анықтамалар және басқа әдебиеттер

Браун, Юй Цзин: Токугавадан фон Сибольд жинағы, Жапония, 1–55 бб., Британ кітапханасы bl. uk
Андреас В. Даум: "1800 жылдар шамасында Тынық мұхитындағы неміс натуралистері: байланыстар, тәуелсіздік және трансұлттық білімділік мәдениеті". "Explorations and Entanglements: Germans in Pacific Worlds from the Early Modern Period to World War I" еңбегінде, басқ. Хартмут Бергхофф және басқалар. Нью-Йорк, Berghahn Books, 2019, 70–102.
Эфферт, Рудольф Антониус Герман Доминик: Корольдік кабинеттер және қосалқы бөлімшелер: Ұлттық этнография музейінің бастауы 1816–1883, Лейден: CNWS Publications, 2008. Серия: Mededelingen van het Rijksmuseum van Volkenkunde, Лейден, № 37.
Фризе, Эберхард: Филипп Франц фон Сибольд – Шығыс Азия ғылымдарының ерте өкілі. Berliner Beiträge zur sozial- und wirtschaftswissenschaftlichen Japan Forschung Bd. 15. Бохум, 1983.
Реджинальд Грюненберг: "Шығыс полюстің ашылуы". Nippon Trilogie, 1 том. Шиборто, 2 том. Құпия карталар, 3 том. Соғысқа жол. "Шығыс полюстің ашылуы". Nippon Trilogie. Толық жинақ ('Complete Edition'), Perlen Verlag, 2014; романның ағылшын тіліндегі тұжырымы www.eastpole.com сайтында.
Рихтсфельд, Бруно Й.: Филипп Франц фон Сибольдтың Жапония жинағы Мюнхендегі Халықтар музейінде. In: Miscellanea der Philipp Franz von Siebold Stiftung 12, 1996, 34–54 бб.
Рихтсфельд, Бруно Й.: Филипп Франц фон Сибольдтың Жапония жинағы Мюнхендегі Мемлекеттік халықтар музейінде. In: 200 жыл Сибольд, басқ. Йозеф Крайнер. Токио, 1996, 202–204 бб.
Рихтсфельд, Бруно Й.: Сибольд жинағы Мюнхендегі Халықтар музейінде. In: Ескі Жапония. Сибольд саяхаттарының іздері мен заттары, басқ. Петер Нойвер. Мюнхен, 1997, 209 б. және келесі беттер.
Рихтсфельд, Бруно Й.: Филипп Франц фон Сибольд (1796–1866). Жапония зерттеушісі, жинақтаушы және музей теориясының негізін қалаушы. In: Жапонияның жүрегінен. Гифудағы үш өзен бойындағы өнер және қолөнер, басқ. Кёльн Шығыс Азия өнері музейі және Мюнхендегі Мемлекеттік халықтар музейі. Кёльн, Мюнхен, 2004, 97–102 бб.
Тийссе, Жерар: Гербарий П. Ф. фон Сибольд, 1796–1866, 1999, Brill.com.
Ямагучи, Т., 1997. Фон Сибольд және жапон ботаникасы. Calanus Special number I.
Ямагучи, Т., 2003. Фон Сибольд Жапонияда ботаникалық үлгілерді қалай жинады? Calanus Special number V.