Қытай гүлдерін әкелген шотланд саяхатшысы Роберт Форчун

Кіріспе

Шотланд ботанигі, өсімдіктерді іздеуші және саяхатшы Роберт Фортуна (16 қыркүйек 1812 – 13 сәуір 1880) – шотланд ботанигі, өсімдіктерді іздеуші және саяхатшы, ең көп танымал болғаны – негізінен Қытайдан, сондай-ақ Жапониядан 250-ге жуық жаңа әсемдік өсімдіктерін Ұлыбритания, Австралия және АҚШ бақтарына әкелгені үшін. Ол 19 ғасырда Үндістанда шай өнеркәсібінің дамуында да маңызды рөл атқарды.

Өмір

Фортуна 1812 жылы Бервикширдегі Эдром ауданындағы Келое шағын елді мекенінде, немесе “фермтаунда” дүниеге келді. Оқуын аяқтағаннан кейін, ол Эдинбургтың оңтүстігіндегі Моредун үйінде жұмыс істеді, содан кейін Эдинбургтегі Корольдік ботаникалық баққа ауысты. 1840 жылы ол отбасымен бірге Лондонға көшіп, Лондон Бау-бақша қоғамының Чисвик бағында жұмысқа орналасты. 1842 жылы Нанкин шартынан кейін, 1843 жылдың басында ол Қытайдың оңтүстігіне үш жылдық өсімдіктерді жинау экспедициясын жүргізу үшін Бау-бақша қоғамынан тапсырыс алды. Оның саяхаттары нәтижесінде Еуропа, Австралия және АҚШ-қа көптеген жаңа, экзотикалық және әдемі гүлдер мен өсімдіктер енгізілді. Оның ең танымал жетістігі – 1848 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясының тапсырысымен Қытайдан Үндістанға шай өсімдіктерін (Camellia sinensis) және шебер шай өндірушілерді сәтті жеткізу болды. Роберт Фортуна 1843 жылдан 1861 жылға дейін бірнеше жыл Қытайда жұмыс істеді. Сол кезеңдегі басқа еуропалық саяхатшылар сияқты, мысалы Уолтер Медхерст, Фортуна кейбір сапарларында, бірақ барлығында емес, жаңадан құрылған келісім шарты жасалған порт аймақтарынан тыс жерлерде қытай саудагері кейпінде жүрді. Фортунаның шай өсімдіктерін сатып алуы сол кездегі Қытай үкіметімен тыйым салынған еді, сонымен қатар оның саяхаттары Еуропалық келісім порттарынан рұқсат етілген бір күндік жолдан да асып кетті. Фортуна Қытайдың еуропалықтар сирек баратын аймақтарына, соның ішінде Фуцзянь, Гуандун және Цзянсу провинцияларының шалғай аудандарына сапар шекті. Фортуна жергілікті шай өсірушілерден өсімдіктер мен көшеттерді алу үшін түрлі тәсілдерді қолданды, олар Қытай империясының меншігі деп есептелді, бірақ бұл халықаралық биологиялық әртүрлілік заңдары мұндай табиғи ресурстардың мемлекеттік меншігін мойындамас бұрын 150 жыл бұрын болған. Ол сондай-ақ Натаниел Багшоу Уордтың өсімдіктерді сақтауға арналған портативті Уордиандық жәшіктерін пайдаланғанымен де белгілі. Ол сонымен қатар Шарттық Индия компаниясының плантацияларында шай өндірісін жеңілдету үшін келісімшарт бойынша білікті жұмысшыларды Үндістанға әкелгені де кеңінен таралған. Үндістан бақшаларында сақталған бірнеше өсімдіктерді қоспағанда, Фортунаның Үндістанның солтүстік-батыс провинцияларына әкелген қытайлық шай өсімдіктерінің көпшілігі қырылды. Үндістандағы сәтсіздіктің тағы бір себебі – британдықтардың күшті, қою шайға деген қалауы, оны жергілікті Ассам түрінен (Camellia sinensis var. ассимика) жасаған дұрыс еді, ал Фортуна Қытайда таңдаған түрі емес. Дегенмен, Қытайдан әкелінген технология мен білім Ассам және Шри-Ланкадағы Үндістанның шай өнеркәсібінің гүлденуіне үлкен үлес қосты. Кейінгі сапарларында Формозаға (қазіргі Тайвань) және Жапонияға барып, жібекқұрттар шаруашылығы мен күріш өндірісі туралы мәліметтер берді. Ол батысқа көптеген ағаштар, бұталар мен гүлдерді, соның ішінде қос сары гүлді (“Фортунаның қос сарысы” (син. Офирдің алтыны), Англия климатына сәйкес келмеген), және көптеген ағаш пион, азалиялар мен хризантемалардың түрлерін әкелді. 1850 жылы Қытайдан әкелген, Rosa laevigata мен R. banksiae арасындағы табиғи гибрид деп саналатын, көтерілетін ақ гүл R. fortuniana (син. R. fortuneana) деп аталып, оның құрметіне қойылды. Бұл гүл де Англияда жақсы өспеді, себебі жылы климатты ұнатады. Бүгінде бұл екі гүлдің де қыстың суық аймақтарындағы ежелгі гүл өсірушілер арасында кеңінен таралған. Rosa fortuniana Австралия мен АҚШ-тың оңтүстік аймақтарында құнды тамырлық қалпы ретінде де қолданылады. Оның саяхаттарындағы оқиғалар бірнеше кітаптарда баяндалған. Ол 1880 жылы Лондонда қайтыс болды және Бромптон зиратында жерленді.

Fortune was born in 1812 in the small settlement or “fermtoun” of Kelloe in the parish of Edrom, Berwickshire. After completing his apprenticeship, he was then employed at Moredun House, just to the south of Edinburgh, before then moving on to the Royal Botanic Garden Edinburgh. In 1840 he and his family moved to London to take up a position at the Horticultural Society of London's garden at Chiswick. Following the Treaty of Nanking in 1842, in early 1843 he was commissioned by the H. S. to undertake a three year plant collection expedition to southern China. His travels resulted in the introduction to Europe, Australia, and the USA of many new, exotic, and beautiful flowers and plants. His most famous accomplishment was the successful introduction, although it was not the first by any means, of Chinese tea plants (Camellia sinensis), along with skilled tea makers, from China to India in 1848 on behalf of the British East India Company. Robert Fortune worked in China for several years in the period from 1843 to 1861. Similar to other European travellers of the period, such as Walter Medhurst, Fortune disguised himself as a Chinese merchant during several, but not all, of his journeys beyond the newly established treaty port areas. Not only was Fortune's purchase of tea plants reportedly forbidden by the Chinese government of the time, but his travels were also beyond the allowable day's journey from the European treaty ports. Fortune travelled to some areas of China that had seldom been visited by Europeans, including remote areas of Fujian, Guangdong, and Jiangsu provinces. Fortune employed many different means to obtain plants and seedlings from local tea growers, reputedly the property of the Chinese empire, although this was some 150 years before international biodiversity laws recognised state ownership of such natural resources. He is also known for his use of Nathaniel Bagshaw Ward's portable Wardian cases to sustain the plants. It is also widely reported that he took skilled workers on contract to India who would facilitate the production of tea in the plantations of the East India Company. With the exception of a few plants that survived in established Indian gardens, most of the Chinese tea plants Fortune introduced in the northwestern provinces of India perished. The other reason for the failure in India was that the British preference and fashion was for a strong dark tea brew, which was best made from the local Assam subspecies (Camellia sinensis var. assamica) and not the selection that Fortune had made in China. The technology and knowledge that was brought over from China was, however, instrumental in the later flourishing of the Indian tea industry in Assam and Sri Lanka. In subsequent journeys he visited Formosa (modern day Taiwan) and Japan, and described the culture of the silkworm and the manufacture of rice. He introduced many trees, shrubs, and flowers to the West, including the cumquat, a climbing double yellow rose ('Fortune's Double Yellow' (syn. Gold of Ophir) which proved a failure in England's climate), and many varieties of tree peonies, azaleas and chrysanthemums. A climbing white rose that he brought back from China in 1850, believed to be a natural cross between Rosa laevigata and R. banksiae, was dubbed R. fortuniana (syn. R. fortuneana) in his honour. This rose, too, proved a failure in England, preferring warmer climates. Today, both of these roses are still widely grown by antique rose fanciers in mild winter regions. Rosa fortuniana also serves as a valuable rootstock in Australia and the southern regions of the United States. The incidents of his travels were related in a succession of books. He died in London in 1880, and is buried in Brompton Cemetery.

Мұра

Фортунга Қытайдан Еуропаға көптеген өсімдіктер, бұталар және ағаштарды әкелгені үшін мақталады.

Өмірбаяндары

Қытайдағы барлық шай үшін: Англия әлемнің сүйікті сусынын қалай ұрлап, тарихты қалай өзгертті. Сара Роуз еңбегі. Викинг: 2010 жыл. Роберт Фортуна, Шығыстағы өсімдіктер іздеушісі. Алистер Уотт жазған. Корольдік ботаникалық бақтар, Кью: 2017 жыл. (Шикаго университетінің баспасы таратумен)