Кіріспе

Хан Бахадур Қази Азизул Хаке (; 1872–1935) – британдық Үндістандағы бенгалиялық өнертапқыш және полиция қызметкері. Ол Эдвард Генри мен Хем Чандра Бозбен бірлесе әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан Генридің саусақ іздерін жіктеу жүйесін жасаудағы еңбегімен танымал. Хаке осы жүйенің математикалық негізін қалады.

Ерте өмір

Қазы Сайед Азизул Хақ 1872 жылы Кулна ауданының Пайграм Касба ауылында әулеттік бенгальдық мұсылман отбасында дүниеге келді. Оның ата-бабалары бұл аймақта қади қызметіне тағайындалған, сондықтан отбасы Пхулталаның Қази әулеті деп те белгілі болды. Генрих Хақты полицияның кіші инспекторы етіп алды және бастапқыда Бенгалияда антропометриялық жүйені енгізу міндетін оған жүктеді. Кейіннен Хақ, Бихар Бенгал басқармасынан бөлінген кезде, Бихар полиция қызметіне қатысуды жөн көрді.

саусақ іздерін алу

Автор Колин Биванның айтуынша, Франсис Гальтон ұсынған антропометриялық жүйеге наразы болған Хаке өзінің классификациялық жүйесін жасауға кірісті. Ол саусақ іздерінің үлгілеріне негізделіп, 32 баған мен 32 қатардан тұратын 1024 бөлімге жіктеу үшін математикалық формула ойлап тапты. Биван одан әрі жазады: 1897 жылға қарай Хаке өз кабинетінде 7000 саусақ іздері жинағын жинады. Оның Гальтонның әдістеріне қарағанда оңай оқытылатын және қатеге аз бейім қосымша жіктеу әдістері, жүздеген мыңдаған жинақтарды да шағын топтарға бөлуге мүмкіндік берді. Оның болжағандай, оның саусақ іздері жинақтары, антропометриялық карталармен салыстырғанда, қатеге ұшырау ықтималдығы аз болды және оларды жіктеуге және іздеуге әлдеқайда сенімді жағдай жасады. Антропометриялық жүйеде сотталған адамды тіркеу немесе оның картасын іздеу бір сағатқа созылса, Хаке жасаған саусақ іздерінің жіктелуі бойынша бұл жұмыс тек бес минутта бітірілді. Биван былай деп жалғастырады: Хакедің басшысы Эдвард Генри, Хакенің жұмысы оның беделін жақсартатынын түсініп, отаршылдық үкіметтен жүйені кеңінен қолдануға бағалау үшін комиссия құруды сұрады. Комиссия саусақ іздерінің антропометриядан артықшылығы бар екенін хабарлады: "1. Жұмыс істеудің қарапайымдылығы; 2. құрал-жабдықтың төмен құны; 3. барлық білікті жұмыс орталық немесе жіктеу кеңсесіне ауыстырылуы; 4. процестің жылдамдығы; және 5. нәтижелердің сенімділігі". Басқаша айтқанда, саусақ іздері қылмыстық идентификациядағы жаңа батыр болды (Биван, 142-бет).

Тарих

Биванның айтуынша, Генри кейіннен "сұрағандарға пойызда кенеттен шабыттанған кезде, қағаз болмағандықтан және идеяларын көйлектің манжетіне жазып алуға мәжбүр болғанда жіктеу жүйесін ойлап тапқанмын деді". Оның табысы үшін саусақ іздерін жіктеу жүйесі Генридің жіктеу жүйесі деп аталды. Хак пен Генримен бірге жұмыс істеген тағы бір үнді полиция қызметкері Хем Чандра Боз кейіннен саусақ іздері үшін телеграфтық код жүйесін әзірлеуге үлес қосты. Көп жылдар өткен соң, Хак британ үкіметінен саусақ іздерін жіктеу жұмысына қосқан үлесі үшін мойындау мен сыйақы сұрағанда, Генри Хактың еңбегін ашық мойындады және кейін Боз үшін де солай істеді. Г. С. Соди мен Джасжит Каур екі үнді полиция қызметкерінің саусақ іздерін дамытуға қосқан үлесі туралы кең көлемді зерттеу мақаласын жариялады. Олар өз мақалаларында "The Statesman" газетінің 1925 жылғы 28 ақпандағы "Лондондағы үндістердің мәселелері" деген мақаласын келтіреді. Соди мен Каур Хакидің саусақ іздерін жіктеуге қосқан үлесін растау үшін тағы да бірнеше дереккөздер келтіреді. Мысалы, Бихар және Орисса үкіметінің бас хатшысы Дж. Д. Сифтон хат жазды (No. 761 PR, 15 маусым 1925 ж.): "Азизул Хакеге саусақ іздерін жіктеу әдісін зерттеуге рұқсат берілді және бірнеше айлық тәжірибеден кейін ол өзінің бастапқы жіктемесін жасады, ол сэр Э. Р. Генриді саусақ іздерін жіктеудің тиімді әдісін табу мәселесін шешуге болатынына көндірді. Содан кейін екінші және басқа жіктемелер жасалды, ал Хан Бахадур (Хак) олардың қалыптасуында маңызды рөл атқарды". Генри Хакке сыйлық беру туралы өтінішке жауап ретінде, 1926 жылғы 10 мамырда Үндістан кеңсесінің сол кездегі қызмет және жалпы бөлімінің хатшысы П. Х. Думбелге хат жазды: "Менің пікірімше, ол (Хак) менің қызметкерлерімнің кез келгенінен гөрі көп үлес қосты және уақыт сынағынан өткен және көптеген елдер қабылдаған жіктеу жүйесін жетілдіруге айқын үлес қосты". Сыйлықты соңғы бекіту кезінде Ішкі істер департаменті (Үндістан Үкіметі) былай деп атап өтті: "Қазір алынған мәліметтерге сүйенсек, ол (Хак) сэр Эдвард Генридің схеманы жетілдірудегі басты көмекшісі болған және ол жалпыға қолданылатын жіктеу әдісін өзі ойлап тапқан. Осылайша ол бүкіл әлемге маңызды жаңалықтарға үлкен үлес қосты және Үндістан полициясына үлкен бедел әкелді". Бозе туралы пікір білдіру туралы келесі сұранысқа Генри 1930 жылы: "Раи Бахадур (Бозе) өзінің бүкіл ресми өмірін іздеуді жеңілдететін әдістерді жетілдіруге арнады және оның еңбегі үлкен жетістікке материалдық үлес қосты".

Сенгоптаның зерттеулері

Чандак Сенгопта 1938-1942 жылдар аралығында Бенгалия полициясының бұрынғы бас инспекторы сэр Дуглас Гордонның 1965 жылы «Таймс» газетіне жазған хатынан цитата келтіреді. Гордон Генридің «екі үнді инспекторына ерекше тапсырма беріп, іздерді жіктеуге арналған формула немесе формулалар жиынтығын жасауды тапсырғанын» айтады. «Олар осыны өз уақытында істеп шықты, ал олардың еңбегі мен шеберлігінің нәтижесі – ол Лондонға көшкен кезде өзімен бірге әкелген «Генри» жүйесінің негізі болды, ол Шотландия Ярдындағы (Scotland Yard) көмекші комиссары болып тағайындалды». Сенгопта Гордонның «олар (Хак және Боз), Генри емес, жіктемені жасады деп қатты мәлімдегенін» қосты. Ол (Гордон) жүйенің толық құрметі «Бенгалия полициясына» тиесілі екенін жариялады. Сенгопта «Таймс» газетіне жазған Х.С. Митчеллдің хатын да келтіреді, ол Үнді полициясының (Ұлыбритания) қауымдастығының құрметті хатшысы болған. Митчелл 1897 жылы Хакке саусақ іздерін пайдаланудың тиімділігін зерттеген үкіметтік комиссияға осы жіктемені түсіндіргенін мәлімдеді. Митчелл сол хатта «Азизул Хаке мен Хем Чандра Боздың еңбегін еске алу қажеттігін және олардың есімдері Үндістанда да, осы елде (Ұлыбританияда) да тіркелуі керек» деп атап өтті. Сенгопта Митчеллдің 1912 жылы Үндістанға жасаған сапарындағы оқиғасын баяндайды (Генри король Георг V және королева Мэриді Делидегі Коронация Дурбарына қауіпсіздік кеңесшісі ретінде ертіп барды), онда Генри бұрынғы кіші инспекторларының алдында сыйлық табыстады. Митчеллдің сөзінше, Генри «Полицияның кіші инспекторы, Хан Бахадур Азизул Хакеге, жаңа, бүкіл әлемдік саусақ іздері жүйесін жасауда басты рөл атқарған адамға» құрмет көрсетті. Сенгопта «Хак 1913 жылы үкіметтен Хан Шахиб атағын, ал 1924 жылы Хан Бахадур атағын алды. Боз да Хаке алған құрметтердің индуисттік баламасы – Раи Шахиб және Раи Бадур ордендерін алды. Екеуі де саусақ іздерін жіктеуді құруға қосқан үлесі үшін 5000 рупийден сыйақы алды» (Сенгопта, 144-бет).

Жақында айтылған басқа да сөздер

Соди мен Каур жинаған дәлелдерге сүйене отырып, «Индия өркениеті және саусақ іздерін алу ғылымы» атты кітап жариялады. Онда олар Генридің саусақ іздерін жіктеу жүйесін Генри, Хаке және Боздың саусақ іздерін жіктеу жүйесі деп қайта атауды ұсынды. Бұл әлі орындалмаса да, олардың басқалармен бірлескен адвокаттық қызметі нәтижесінде Ұлыбританияның саусақ іздері қоғамы Хак және Боз есімдерімен ғылыми сыйлық белгіледі. Хактың саусақ іздерін алу техникасын дамытуға қосқан ерекше үлесі жақында Клайв Томпсонның 2019 жылғы сәуір айындағы Smithsonian журналындағы мақаласында жарияланды. Томпсон саусақ іздері ғылымының даму тарихын қарастырып, 19 ғасырдағы басқа ойшылдар саусақ іздерін жіктеу әдісін жасауға тырысқанын, бірақ бұл әдістер күдіктінің саусақ іздерін тез анықтау үшін қолдануға қолайлы болмағанын атап өтті. Томпсон былай деп жазады: «Саусақ іздерін сәйкестендірудегі маңызды жаңалық Үндістанның Бенгалиясынан келді. Жергілікті полиция бөлімінің жеке басын анықтау бөлімінің басшысы Азизул Хаке, ілмектер және спиральдар сияқты үлгілерге сәйкес саусақ іздерін кіші топтарға бөлетін тиімді жүйе жасады. Бұл жүйе өте жақсы жұмыс істеді, полиция қызметкері бес минут ішінде сәйкестікті таба алды – бұл Бертильон дене өлшеу жүйесін пайдаланып бір адамды анықтауға жұмсалатын бір сағаттан әлдеқайда жылдам. Көп ұзамай Хаке және оның жоғары лауазымды офицері Эдвард Генри Бенгалиядағы қайта-қайта қылмыс жасайтындарды «бір қолмен» анықтау үшін саусақ іздерін пайдаланды. Генри британ үкіметіне жүйені көрсеткенде, шенеуніктер оған настолько таңданып, оны 1901 жылы Шотландия Ярдының комиссарының көмекшісі етіп тағайындады».

Жеке өмір

Қызметтен зейнетке шыққаннан кейін Хақ Мотихари қаласына, Бихар провинциясына қоныстанды, онда қайтыс болып, жерленді. Әйелі Юбеннессадан оның сегіз баласы болды, оның ішінде төрт ұлы – Амин, Асир, Икрам және Мати, және төрт қызы – Акефа, Амена, Арефа және Абеда. Үндістанның бөлінуі кезінде оның әйелі, балалары мен олардың отбасылары Шығыс Пакистан мен Батыс Пакистанға көшіп кетті, ал қазіргі уақытта олардың ұрпақтары Бангладеш, Пәкістан, Ұлыбритания, Австралия, Солтүстік Америка және Таяу Шығыста қоныстанған.