Кіріспе
Армян феминист жазушысы Српухи Дуссап (арм. Սրբուհի Տիւսաբ; 1840–1901) – армян феминист жазушысы және алғашқы армян әйел романішісі. Ол белгілі Осман армян саясаткері Хованнес Ваханианның қарындасы болған.
Srpouhi Dussap (Armenian: Սրբուհի Տիւսաբ; 1840–1901) was an Armenian feminist writer and the first female Armenian novelist. She was the sister of famed Ottoman Armenian politician Hovhannes Vahanian.
Өмірбаян
Дюсап Константинопольдің Ортакой ауданындағы әулетті армян католик отбасында Српухи Ваханян болып дүниеге келді. Сол кезде бай отбасылар Батыс Еуропаның, әсіресе француз қоғамының үлгілерін жиі қайталап, әдет-ғұрыптарын қабылдады. Батыс Еуропалық оқу орындарында білім алған жас Дюсап армян тіліне көп қызығушылық танытпады. Бірақ армян ақыны Мкртич Бешикташлян жетекшілік еткеннен кейін Дюсап тілге және өзінің тамырына терең құрметпен қарасты. Оның алғашқы шығармалары классикалық армян тілінде жазылған. Дюсап француз музыканты Пол Дюсапқа үйленді, олар бірге еуропалық стильдегі салон ашты, онда қаланың белгілі зиялылары, либералдар, жазушылар мен қоғам қайраткерлері әлеуметтік және саяси мәселелер, әдебиет және поэзия тақырыптарын талқылайтын. Ол әйелдерге көмек көрсету және білім беру мақсатындағы қайырымдылық ұйымдарында белсенді қатысты. Дюсаптың шығармаларының өзінде XIX ғасырдың еуропалық бағыттары көрінеді. Ол көбінесе романтикалық стильде жазды. Дюсаптың Дорин және Эдгар есімді екі баласы болды. Дорин 1891 жылы қайтыс болғаннан кейін Дюсап жариялану үшін жазуын тоқтатты. Дюсап 1901 жылы дүние салды.
Жазбалар
Дюсап – бүгінде феминистік деп аталатын туындыларын жариялаған тұңғыш армян жазушысы. Оның алғашқы еңбектері әйелдердің білім алу және жұмыспен қамту мәселелеріне арналған очерктер жинағы болды. 1883 жылы ол армян әйелі жазған алғашқы роман, "Майданы" жариялады, онда әйелдердің теңсіз жағдайы туралы мәселе көтерілді. Дюсаптың әйелдердің бағыныштылығы, нашар білім деңгейі және қаржылық тәуелсіздіктің болмауы туралы алаңдаушылығы кейінірек "Сиранүш" (1884) және "Араксия, немесе үй қызметкері" (1887) романдарының негізгі тақырыбына айналды. Ол Осман империясының ауыл әйелдерінің жағдайына ерекше мән берді, олардың білімсіздігіне және ауылдағы күштеп некелесуге себеп болатын еркектердің зорлық-зомбылығына қарсы тұрды, сондай-ақ осының артында тұрған дәстүрлі патриархалдық құрылымдарды сынады. Ол тіпті мәдениеті дамыған және халықаралық Константинопольде де әйелдердің "әлі де еркіндігінен айырылып, еркектердің билігінде екенін" атап өтті. Дюсап қоғам әйелдерді азат етусіз алға жылжи алмайтынына сенімді болды. Осы либералдық көзқарастары үшін ол Крикор Зограб сияқты белгілі армян зиялыларының наразылығына ұшырады, бірақ прогрессивті ойлаушылар тарапынан құрметке ие болды.
Мұра
Дюссап бүгінде әйелдер арасындағы теңсіздікті жою және әйелдердің білім алу қажеттілігін көтерудегі бастамашы ретінде танылады. Ол басқа армян жазушылары мен журналистеріне, мысалы, Забел Есаянға үлгі болды, ол жастығында оқығанын еске алады: "Біз мадам Дюссаптың кітаптарын бірге оқыдық, және осы феминист автордың еңбегінен біз кездескен мәселелерге шешім табуға тырыстық". Кейін ол достарымен Дюссапқа барды: "Ол бірден сұрақтар қоя бастады және бізге жылылықпен, жігерлендіре отырып сөйледі. Мен жазушы болғым келетінін естігенде, мадам Дюссап мені ескертуге тырысты. Ол әдебиет әлемінде әйелдер үшін жемістен гөрі қырғи қабақтан көп екенін айтты. Ол, біздің заманымызда қоғамда өз орнын табуға тырысатын әйелге әлі де жат көзбен қаралатынын мәлімдеді. Осы кедергілерді жеңу үшін, мен өте жақсылардан асып түсуім керек еді. Ол бізге терең әсер етті. Екеуміз де өте жақсылардан асып түсу үшін білімімізді жалғастыру үшін Еуропаға баруға келістік". Оның "Майда" романының алғашқы ағылшын тіліне аудармасын Нарег Сефериан 2020 жылы жариялады.