Кіріспе

Мұхит түбінің жұқа мұхит қабығын қалың континенттік қабықтан бөлетін аймағы.

Континенттік жиек – жағалау суларының астындағы мұхит қабығымен шектесетін континенттік қабықтың сыртқы шеті. Бұл мұхит түбінің үш негізгі аймағының бірі, ал қалған екеуі – терең мұхит алаптары және орта мұхит қырқалары. Континенттік жиек үш түрлі элементтен тұрады: континенттік көтерілім, континенттік еңіс және континенттік шельф. Континенттік шельф – құрлыққа жақын орналасқан салыстырмалы түрде шалқая су алабы. Континенттік жиектер мұхиттың жалпы ауданының шамамен 28% құрайды.

Континенттік шеті аймақтары

Континенттік шельф – құрлық шегінің жағалаудан мұхитқа қарай өтетін бөлігі. Континенттік шельфтер теңіз түбінің 7% құрайды деп саналады. Әлемдік континенттік шельфтердің ені 0,03–1500 км аралығында өзгереді. Континенттік шельф әдетте тегіс болады және шельфтің үзілу нүктесінде аяқталады, онда еңіс бұрышы күрт өседі: әлем бойынша континенттік шельфтердің орташа бұрышы 0°07', және көбінесе жағалауға жақын жерлерде шельфтің үзілу нүктесіне қарағанда тік болады. Шельфтің үзілу нүктесінен бастап континенттік беткей орналасқан, ол терең мұхит түбінен 1–5 км биіктейді. Континенттік беткейде көбінесе су асты каньондары кездеседі. АҚШ-тың Шығыс жағалауы пассивті шеттің мысалы болып табылады. Бұл шеттер белсенді шеттерге қарағанда әлдеқайда кең және аз тік болады.

Тұнбаның жиналуы

Континенттік қабық ауа райының әсерінен және эрозияға ұшырағанда, негізінен құм мен сазға айналады. Осы бөлшектердің көп бөлігі өзендер мен ағыстарға түсіп, содан кейін мұхитқа құйылады. Өзен ағынымен келген шөгінділердің 80% континенттік жиектерде тұрып қалады және таралады. Қазіргі заманғы өзен шөгінділері көбінесе жағалауға жақын жерде сақталып қалса, континенттік шельфтер мұздық және қалдық шөгінділердің жоғары деңгейін көрсетеді, олар теңіз деңгейі төмен болған кезде жиналған. Пассивті жиектерде көбінесе бірнеше километрлік шөгінділер кездеседі, олар құрлықтан келген және карбонатты (биогенді) шөгінділерден тұрады. Бұл шөгінділер палеокеанографияны және мұхит алаптарының қалыптасуын зерттеуде маңызды. Тектоникалық белсенділікке байланысты бұл шөгінділер белсенді шельфтерде жақсы сақталмайды.

Экономикалық маңызы

Континенттік шельф – мұхиттың экономикалық тұрғыдан ең құнды бөлігі. Ол көбінесе континенттік шеттің ең өнімді бөлігі болып табылады, сондай-ақ салыстырмалы түрде шалқая, қолжетімді тереңдіктеріне байланысты ең көп зерттелген бөлігі де осы. Теңізде мұнай өндіру, кен өндіру және континенттік шельфтен тыс балық шаруашылығының шектелуіне байланысты Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы (UNCLOS) құрылды. Континенттік шеттің шегі – UNCLOS-тың «континенттік шельф» анықтамасында елдердің су асты ресурстарына қатысты халықаралық деңгейде мойындалған талаптарының шекарасын анықтаудың бір шарты (бірақ БҰҰ анықтамасында «құқықтық континенттік шельф» геоморфологиялық континенттік шельфтен асып кетуі және керісінше болуы мүмкін). Мұндай ресурстарға балық аулау алаптары, мұнай мен газ кен орындары, құм, қиыршық тас және шеттің шалқая бөліктеріндегі кейбір ауыр минералдар жатады. Белгілі бір активті шеттермен байланысты металл минералдарының кен орындары да бар екені және олардың құндылығы жоғары деп есептеледі.