Кіріспе

Британдық-индийлік заманауи суретші сэр Аниш Михайл Капур, (12 наурыз 1954 жылы туған) – инсталляция және концептуалды өнерге маманданған британдық-индийлік мүсінші. Мумбайда туған Капур, өнер білімін алу үшін Ұлыбританияға көшкенге дейін, Үндістанның элиталық, тек ұлдарға арналған The Doon School интернатына оқуға түсті, содан кейін Hornsey Art College және, кейін Chelsea Art and Design School-де оқыды. Оның ең танымал қоғамдық мүсіндері: Чикагоның Миллениум паркіндегі Cloud Gate (2006 жыл, сондай-ақ "Бұршақ" деп те аталады); 2006 жылы Нью-Йорктегі Рокфеллер орталығында және 2010 жылы Лондондағы Кенсингтон бағында көрсетілген Sky Mirror; Миддлсбро қаласындағы Мидллхейвендегі Temenos; 2011 жылы Париждегі Гранд Паластағы Leviathan; және 2012 жылы Лондонның Олимпиадалық паркі үшін тұрақты өнер туындысы ретінде тапсырылған және 2012 жылы аяқталған ArcelorMittal Orbit. 2017 жылы Капур 2018 жылғы Brit Awards сыйлығы үшін мүсін жасады. Капурдың суреті 2015 жылы жаңа дизайндалған британдық паспорттың британдық мәдени иконалар бөлімінде бейнеленген. 2016 жылы ол LennonOno Grant for Peace грантын жеңіп алды. Капур көптеген марапаттар мен сыйлықтарға ие болды, мысалы, 1990 жылы XLIV Венеция биенналесінде Premio Duemila сыйлығы, 1991 жылы Turner Prize, Tate Modern-дегі Turbine Hall үшін Unilever комиссиясы, 2012 жылы Үндістан үкіметінен Padma Bhushan ордені, 2013 жылы бейнелеу өнеріне қосқан үлесі үшін туған күні құрметті марапатталды, 2014 жылы Оксфорд университетінің құрметті докторлық дәрежесін алды және 2017 жылы "өзінің буынның ең ықпалды және инновациялық суретшісі болғаны және босқындар мен күшпен оралған адамдарды көп жылдар бойы қолдағаны үшін" Genesis Prize сыйлығына ие болды.

Ерте өмір және білім

Аниш Михаил Капур Үндістанның Мумбаи қаласында еврей анасы мен индус әкесінен дүниеге келген. Оның анасының әкесі Пунадағы синагогтың канторы болған. Сол кезде Бағдади еврейлері Мумбаидегі еврей қауымының көпшілігін құраған. Оның әкесі – гидрограф және қолданбалы физик, бұрынғы теңізші. Капур – Торонтодағы Йорк университетінің профессоры Илан Капурдың бауыры. Капур Үндістанның Дехрадун қаласындағы тек ұлдарға арналған "Дун" мектеп-интернатында оқыған. 1971 жылы ол екі бауырының бірімен бірге Израильге көшіп, бастапқыда кибуцта тұрған. Ол электр инженериясын оқуға түсті, бірақ математикамен күресіп, алты айдан кейін тастап кетті. Израильде ол суретші болуға шешім қабылдады. Капур 1979 жылы Вулвергемптон политехникалық институтында оқытты, ал 1982 жылы Ливерпульдегі Уокер өнер галереясында резидент-суретші болды. Ол 1970-жылдардың басынан бері Лондонда тұрып, жұмыс істеді. Оның ерте туындылары көбінесе қарапайым, иілімді пішіндер, әдетте монохромды және жарқын түсті, пішіннің контурын анықтау және оны бояу үшін ұнтақ пигменттер қолданылған. Ол бұл мүсіндер туралы: «Пигменттерді жасау кезінде олардың барлығы бір-бірінен пайда болатынын байқадым. Сондықтан оларға жалпы атау беруді шештім – «Мың есім», бұл шексіздікті білдіреді, мың – символдық сан. Ұнтақ жұмыстар еденде немесе қабырғадан шығып тұрды. Едендегі ұнтақ еденнің бетін анықтайды, ал заттар мұз таулары сияқты ішінара суға батқандай көрінеді. Пігментті осылай қолдану оның 1978 жылы Лондонның Хейвард галереясындағы «Жаңа мүсін» көрмесіндегі алғашқы танымал туындысы болды. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдары Капур материя мен материясыздықты зерттеуімен, әсіресе бос кеңістікті еркін тұрған мүсіндер мен амбициялық инсталляцияларда бейнелеуімен атаққа ие болды. Оның көптеген мүсіндері көзден жасырынып, жерге сіңіп кететін немесе айналасындағы кеңістікті бұрмалайтын сияқты. 1987 жылы ол таспен жұмыс істеуді бастады. Оның кейінгі тас туындылары қатты, карьерден алынған тастан жасалған, олардың көпшілігінде оюлар мен қуыстар бар, көбінесе қарама-қарсылықтарды (жер – аспан, материя – рух, жарық – қараңғылық, көрінетін – көрінбейтін, саналы – санасыз, еркек – әйел және дене – сана) бейнелейді. «Соңында, мен өзім туралы айтып отырмын. Мен бос орынды қалаймын. Бірақ бұл бір нәрсе, тіпті ештеңе болмаса да». 35 метрлік биіктігі бар туынды Англияның Гейтсхед қаласындағы Балтық ұн фабрикасына орнатылды, бұл құрылысты қазіргі заманғы өнер орталығына айналдыруға дейін болды; және «Марсиас» (2002) – Tate Modern турбина залының екі шетіне дейін созылған ПВХ мембранасымен біріктірілген үш болат сақинадан тұратын үлкен туынды. Капурдың «Тас көзі» (норвег. Øye i stein) Artscape Nordland аясында Норвегияның солтүстігіндегі Лёдингендегі фьорд жағалауында орналасқан. 2000 жылы Капурдың «Параболикалық сулар» туындысы, жылдам айналып, түсі өзгеріп тұратын су, Лондонның Миллениум кубогының сыртында көрсетілді. Қызыл балауызды қолдану да оның репертуарының бір бөлігі, ол дене, қан және метаморфозаны еске салады. 2007 жылы ол «Сваямбх» (санскриттен аударғанда «өзінен пайда болған») – 1,5 метрлік қызыл балауыз блогын көрсетті, ол Нант Музеі де Бьюкс Арты арқылы рельстерде қозғалды; бұл туынды Мюнхендегі Haus der Kunst және 2009 жылы Лондондағы Корольдік академиядағы үлкен көрмеде қайтадан көрсетілді. Капурдың кейбір туындылары сәулет пен өнер арасындағы шекараны бұзады. 2008 жылы Капур Гуггенхайм қоры үшін Берлинде және Нью-Йоркте «Memory» туындысын жасады, бұл Cor Ten-дегі алғашқы жұмысы, ол тоттан қорғаныш қаптамасын жасау үшін жасалған. Салмағы 24 тонна, 156 бөліктен тұрады. Бұл Ричард Серраның үлкен, тот басқан болат туындыларын еске салады. 2009 жылы Капур Брайтон фестивалінің алғашқы көркемдік директоры болды. Фестиваль кезінде ол төрт мүсінді орнатты: Брайтон павильоны бақтарында «Sky Mirror»; Чаттриде «C Curve», «Blood Relations» (автор Салман Рушдимен бірлесе жұмыс істеген); және Fabrica галереясында «Мың есім». Сондай-ақ, ол «Жанна ДАрктың бөлшектелуі» атты үлкен сайтқа арналған жұмысты және спектакльге негізделген инсталляцияны: «Қиялдандырылған монохромды» жасады. Халықтың жауабы соншалықты зор болды, полицияға Чаттридегі «C Curve» айналасында қозғалысты реттеуге тура келді. 2009 жылдың қыркүйегінде Капур Корольдік өнер академиясында жеке көрме өткізген алғашқы тірі суретші болды. Көрмеде оның мансабының шолуымен қатар, жаңа туындылары да болды. Көрмеде «Non Object» айна туындылары, бұрын көрінбеген цемент мүсіндері және галерея бұрышына балауыз доптарын атып жіберетін «Shooting into the Corner» көрсетілді. Бұл туынды бұрын 2009 жылдың қаңтарында Венадағы MAK-та көрсетілген, ол күшті әсерге және ассоциацияларға ие, сонымен қатар Капурдың өзі жасаған заттарға деген қызығушылығын жалғастырады, өйткені балауыз галерея қабырғаларында және еденінде жиналады, туынды өзін-өзі құрастырады. 2011 жылдың басында Капурдың «Leviathan» туындысы көрсетілді, ол: «Бір зат, бір пішін, бір түс. Менің мақсатым – Гран-Паледегі Навтың биіктігі мен жарықтандыруына жауап беретін кеңістік құру. Көрермендер туындының ішіне кіруге, түске батып, поэтикалық және ойшалаған тәжірибе сезінуге шақырылады». 2011 жылы Капур Миландың Fabbrica del Vapore-де «Dirty Corner» туындысын көрсетті. Орынның «кафедралық соборы» кеңістігін толығымен иеленген туынды 60 метрлік ұзындығы және 8 метрлік биіктігі бар үлкен болат көлемден тұрады, көрермендер оның ішіне кіреді. Ішінде олар кеңістік сезімін бірте-бірте жоғалтады, өйткені ол күлімдегеннен қараңғырақ болады, жарық жоқ, адамдар кеңістікте бағыт табу үшін басқа сезімдерін пайдалануға мәжбүр болады. Туннельдің кіреберісі тостаған тәрізді, ішкі және сыртқы беті дөңгелек, еденмен минималды байланысқа түседі. Көрме барысында туннельдің үстіне үлкен механикалық құрылғымен 160 куб метрдей топырақ жабылды, туннельдің ішінде өтетін үлкен топырақ қабаты пайда болды. 2016 жылы Мексика қаласындағы MUAC-та (Музей де Арте Контемпоранео Университарио) Капурдың көрмесі сәтті өтті, онда Кэтрин Ламперт, Сесилия Дельгадо және мексикалық жазушы Пабло Солер Фрост әдеби үлес қосты. Капур 2018 жылы Американың Ұлттық мылтық қауымына (NRA) сот шағымдады. Мылтық лобби тобы суретшінің рұқсатынсыз «Cloud Gate» суретінің түсірілген бейнесін «Өтіріктің зорлығы» атты бір минуттық промо-видеода пайдаланды. Сот ісі нәтижесінде келісімге келді. Капур келісімге қол жеткізілгенін хабарлады, NRA-ның фильмінен оның туындысын алып тастады, «Олар менің «Cloud Gate» мүсінімнің рұқсатсыз бейнесін олардың қорқыныш, жаулық және Американдық қоғамды бөлуді мақсат ететін қорқынышты видеосынан алып тастау туралы талабымызды орындады».

Мәтінмен жұмыс

Автор Салман Рушдимен бірлесіп, Капур екі қола қораптан тұратын мүсінді жасады. Олар қызыл балауызбен біріктіріліп, сыртында Рушдидің мәтінінің алғашқы екі абзацы жазылған; 2006 жылы "Қан қатынастары" немесе "Мың бір түннің тергелуі".

Сахнаның құрылысы

Капур сахналық безендірулер жасаған, оның ішінде; 2003 жылы Глиндеборндағы "Идомене" операсы, Брюссельдегі "Ла Моне" театрындағы "Пеллеас және Мелисанде", сондай-ақ Лондондағы Ұлттық театрда Акрам Хан мен Джульетта Бинош қатысқан "i" атты би-театрлық қойылымы.

Аниш Капур қоры

Аниш Капур қоры 2017 жылы Лондонда тіркелген қайырымдылық ұйымы ретінде құрылды. 2021 жылдың басында Венеция қалалық кеңесі Палаццо Приули Манфринді көрме алаңы, суретші студиясы және қор коллекциясынан суретшінің бірқатар туындыларын сақтау орнына айналдыру жоспарларын бекітті. Жобаны Венециядағы FWR Associati және Гамбургтегі Studio Una сәулет фирмалары басқарады. Оның материалға эксклюзивті лицензиясы өнер әлемінде сынға түсті, бірақ ол келісімді қорғап, былай деді: "Неге эксклюзивті? Өйткені бұл ынтымақтастық, мен оларды осы материалды белгілі бір мақсатта пайдалануға бағыттағым келеді. Мен жылдар бойы тот баспайтын болаттан заттар жасайтын адамдармен ынтымақтастым, және бұл ерекшелік". Кристиан Фурр және Стюарт Сэмпл сияқты суретшілер Капурды бірегей материалды өзгелерден бөліп алып, иеленгені үшін айыптады. Жауап ретінде Сэмпл "көк түстің ең қызылы" деп аталатын пигментті жасады және оны Әниш Капурдан және оған байланысты барлық адамдардан басқа барлығына қолжетімді етті. Кейін ол бұл әрекетті өзіндік өнер түрі ретінде қарастырғанын және осы деңгейде назар аударуды күтпегенін мәлімдеді. Сэмпл сондай-ақ "Black 2.0" және "Black 3.0" сияқты қосымша өнімдерді жасады, олар акрил болғанымен Vantablack-ке ұқсас көрінеді, ал "Diamond Dust" – ұсақталған шыны сынықтарынан жасалған, өте жылтыратылған жылтыр, егер Капур оған саусағын малып алса, оны жарақаттау үшін жасалған. Бәрі "көк түстің ең қызылы" сияқты Капурға қатысты шектеулермен шығарылды.

Көрмелер

Капур бастапқыда британдық мүсіншілер Тони Крагг және Ричард Диконмен бірге Жаңа британдық мүсін өнерінің аясында көрмелер өткізе бастады. 1990 жылы Венеция биенналесінде Ұлыбританияны ұсыну арқылы ол кең танымалдылыққа ие болды, ал осы тәжірибесі туралы Сара Торнтонның «Өнер әлеміндегі жеті күн» еңбегінде айтылады. 1992 жылы Капур «Билдинг Десент инту Лимбо» жұмысымен IX документаға қатысты. 2004 жылы Кореяның Гванджу қаласында өткен 5-ші Гванджу биенналесіне қатысты. Содан бері оның жеке көрмелері Лондонның Тейт және Хейвард галереяларында, Швейцарияның Базель қаласындағы Кунстхалледе, Мадридтегі Рейна Софияда, Канаданың Оттава қаласындағы Ұлттық галереяда, Бельгиядағы Музей дес артс контемпорайн (Гранд Хорну), Бордодағы CAPC Қазіргі заманғы өнер мұражайында, Бразилиядағы Centro Cultural Banco do Brasil және Билбао, Нью-Йорк және Берлиндегі Гуггенхайм мұражайларында өтті. 2008 жылы Бостондағы Қазіргі заманғы өнер институты Капурдың шығармашылығына арналған алғашқы АҚШ-тағы орта сатыдағы зерттеуін ұйымдастырды. Сол жылы Капурдың «Исламдық айнасы» (2008) – дөңгелек, ойыс айна Испанияның Мурсия қаласындағы Санта-Клара монастыры болып табылатын 13 ғасырлық араб сарайында орнатылды. 2009 жылы Капур Лондондағы Корольдік академияны бағындырған алғашқы британдық суретші болды. Көрмеге 275 000 келуші жиналды, сол кезде ол Лондондағы тірі суретшінің ең сәтті көрмесіне айналды. Кейіннен 2017 жылы Тейт Модерндегі Дэвид Хокни көрмесіне 478 000-нан астам адам келді, ол бұл көрсеткішті басып өтті. Бұл көрме содан кейін Гюггенхайм мұражайына (Бильбао) жол тартты. 2010 жылы Капурдың ретроспективті көрмелері Нью-Делидегі Ұлттық заманауи өнер галереясында (NGMA) және Мумбайдағы Мехбуб студиясында өтті, бұл оның туған жеріндегі алғашқы көрмесі болды. 2011 жылы Капур «Flashback» шоулар сериясының бөлігі ретінде Өнер кеңесімен бірлесіп жеке гастрольдік көрме ұйымдастырды. Мамыр айында ол Гранд Палаисте «Левиафанды» және Миландағы Ротонда делла Бесана мен Фабрика дель Вапореде екі бірдей көрме ұсынды. 2012 жылдың желтоқсанынан 2013 жылдың сәуіріне дейін Сиднейдегі Қазіргі заманғы өнер мұражайында (MCA) Сидней халықаралық өнер сериясы аясында ірі көрме өткізді. 2015 жылы Версаль сарайында көрсетілген «Лас бұрыш» жұмысы «ашық түрде жыныстық» сипатымен байланысты дау тудырды. Капур өзі бұл жұмысты «билікті иеленген патшайымның қынабы» деп сипаттады. 2020 жылы Капур Норфолк графтығындағы Хоутон Холл аумағында жаңа көрме ашты. Бұл Капурдың ең ірі ашық аудандағы көрмесі болды, онда 21 мүсін, оның ішінде бұрын көрсетілмегендер де бар, сондай-ақ оның суреттерінің таңдамасы қойылды. 2021 жылдың 2 қазанынан 2022 жылдың 13 ақпанына дейін Оксфордтағы Қазіргі заманғы өнер мұражайы пандемия кезінде жасалған жұмыстардан тұратын «Сурет» көрмесін ұсынды.