Кіріспе
Drakaea – Orchidaceae тұқымдасына жататын 10 түрден тұратын орхидеялар туысы. Барлық он түр де Батыс Австралияның оңтүстік-батыс бөлігінде ғана кездеседі. Балға орхидеяларының ерекшелігі – оны биіктеп ұстайтын, тар, иілмелі сабаққа бекітілген жәндік сияқты лабеллумы. Сабақ тек артқа қарай иіледі, ал кең қанатты бағана тозаң және аналық торабын тасымалдайды. Әр түрлі балға орхидеясының тозаңдануын тиннид арасының нақты бір түрі жүзеге асырады. Тиннид араларының ерекшелігі – аналықтары ұша алмайды және жұптасу еркек арасы аналықты тамақ көзіне алып баратын кезде болады. Орхидеяның лабеллумы пішіні, түсі және иісі жағынан тиннид арасының аналығына ұқсайды. Орхидеяларда жыныстық тартымға байланысты жәндіктер арқылы тозаңдану жиі кездеседі, бірақ еркек тиннид арасы мен балға орхидеясы арасындағы өзара әрекеттесу ерекше, себебі жәндік гүлдің бір бөлігін ұшырып кетуге тырысады.
Drakaea is a genus of 10 species in the plant family Orchidaceae commonly known as hammer orchids. All ten species only occur in the south west of Western Australia. Hammer orchids are characterised by an insectoid labellum that is attached to a narrow, hinged stem, which holds it aloft. The stem can only hinge backwards, where the broadly winged column carries the pollen and stigma. Each species of hammer orchid is pollinated by a specific species of thynnid wasp. Thynnid wasps are unusual in that the female is flightless and mating occurs when the male carries a female away to a source of food. The labellum of the orchid resembles a female thynnid wasp in shape, colour and scent. Insect pollination involving sexual attraction is common in orchids but the interaction between the male thynnid wasp and the hammer orchid is unique in that it involves the insect trying to fly away with a part of the flower.
Сипаттама
Бақсыт орхидеясының тырнақтай шамамен, жазық, жүрек пішіндес, ет тәрізді, жерге жататын жалғыз жапырағы және ұзын, жұқа, сымдай сабағы болады. Сабағының ортасынан төмен жағында жапырақ тәрізді тостағаншасы, ал жоғары жағында бір гүл орналасқан. Гүлдің ерекшелігі – гүлдің лабелласы аналық тиннид қоңызының пішіні мен түсіне ұқсас, сонымен қатар аналық қоңыздың шығаратын феромонына ұқсайтын иіс бөледі. Бір (еркек) атау органында бір (әйел) аналыққа жақын екі тозаң қылы бар. Ұрықтанғаннан кейін жұмыртқалық етсіз қапшыққа айналады, онда 500-ге дейін тұқым болады.
Аңтану механизмі
Көптеген орхидея түрлерінің құрылымдары болады немесе аналық жәндіктердің иісін еліктейтін хош иістер шығарады, бұл оларды аталықтар үшін тартымды етеді. Балға орхидеясы (Hammer orchids) ерекшелігі – олардың тозаңдалуына еркек тіндік құрттары (Thynnid wasps) (Vespoidea суперотбасы, Thynnidae туысы) жауапты. Тіннік құрттарының аналықтары ұша алмайды. Еркек құрттары жерден шыққанда аналықтарды іздейді. Ұша алмайтын аналық құрттары шыққанда, олар шөптен бір жапыраққа өрлеп, аяқтарын бір-біріне тигізіп, феромон шығарып, аталықтарды күтеді. Аталық феромонды сезгенде, аналықты таба алғанша желге қарсы зигзаг қозғалыспен ұшады. Аталық аналықты ұстап, онымен бірге тамақ іздейтін жерге ұшып кетеді. Ұшу кезінде олардың арасында жұбылу орын алады, ал аталық аналығына өзінің ішегі арқылы тамақтандырады. Содан кейін аналық жерге қайтып, жұмыртқаларын қоңыздардың дернәсілдеріне салып, өледі. Орхидея аналық тіндік құрттары шығаратын феромонға ұқсас химиялық затты шығарады және еркек тіндік құрттары үшін өте тартымды. (Бір зерттеуші еркек құрттардың оның машинасына ілесіп, ашық терезелер арқылы ұшып, машинаның ішінде орхидеяларды тауып алғанын айтқан.) Орхидеяның феромонға ұқсас иісі мен пішіні еркек құрттарды қызықтырғанда, ол лабеллумды (гүлдің ішкі жапырағы) жұлып алып, оны ұстап тұрған сабақты кері жылжытуға тырысады. Бұл өз кезегінде аталық құрттың кеудесін жабысқақ тозаң қалтасына тигізеді. Еркек құрт лабеллумды алып тастауға шаршап, ұшып кетеді. Балға орхидеясының сәтті тозаңдалуы үшін, еркек құрт басқа бір орхидеяға барып, дәл осы процедураны қайталауы керек. Осы жолы тозаң гүлдің мойнына (stigma) түсіп, өсімдік тозаңдалады. Әдетте, әр орхидея түрін белгілі бір тіндік құрт тозаңдатады, бірақ ерекше жағдайлар да болады. Бір балға орхидея түрі басқа орхидея түрлерімен тозаңдаушыны бөліседі, ал Drakaea concolor популяциясы сирек кездесетін және жақсы зерттелмеген тіндік құртты тартады, ал екіншісі одан да көп таралған екінші бір түрді тартады. Бірақ балға орхидеялары ерекше, оларды басқа туыстардан оңай ажыратуға болады және олар алғаш сипатталғаннан бері туыстың шекараларында көп өзгерістер болған жоқ. Дегенмен, туыс ішіндегі жіктеу туралы шатасу мен келіспеушіліктер болды. Соңғы шолуды 2007 жылы Стивен Хоппер мен Эндрю Браун жүргізді. Балға орхидеясының алғашқы түрі ресми түрде Drakaea elastica деп сипатталды. Джон Линдли бұл түрді 1840 жылы «Суан өзені колониясының өсімдіктер эскизі» еңбегінде сипаттаған. «Балға орхидеясы» деген жалпы атауы гүлдің пішініне және оның еркек жәндік тозаңдататын кезде қозғалу жолына байланысты қойылған. Туыс атауы (Drakaea) Сара («Ducky») Дрейк құрметіне берілген.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Дракэяның он түрі Батыс Австралияның оңтүстік-батыс ботаникалық аймағында, Эсперанс және Джеральдтон аудандары аралығында таралған. Олар әдетте құмды топырақта, сирек орналасқан топтарда өседі.
Қорғау
Drakaea-ның бес түрі Батыс Австралияның Парктер және жабайы табиғат департаментімен "Қауіп төніп тұрған" деп жіктелді, яғни олардың құрып кетуі мүмкін немесе ерекше қорғауға мұқтаж, ал біреуі "Бірінші кезектегі" деп тізімделген, яғни ол бір немесе бірнеше орналасқан жерден белгілі және оларға қауіп төнуі мүмкін. Зерттеу көрсеткендей, Drakaea-ның көптеген түрлерінің сирек кездесуіне себеп, көбінесе, тіршілік ортасының жоғалуы, нақты тозаңдаушының сирек кездесуі немесе тар тіршілік ортасы талаптары болып табылады, ал қажетті микоризалық саңырауқұлақтың болмауы немесе өніп-өсудің нашар деңгейі емес.