Кіріспе
Американдық генетик Нил Риш – американдық адам генетигі және Сан-Францискодағы Калифорния университетінің (UCSF) профессоры. Риш – Ламонд отбасылық қорының адам генетикасы бойынша ерекшеленген профессоры, Адам генетикасы институтының негізін қалаушы директоры және UCSF-те эпидемиология мен биостатистика профессоры. Ол статистикалық генетика, генетикалық эпидемиология және популяциялық генетика салаларында мамандық алған. Риш 1972 жылы Калифорния технология институтында математика бакалавры дәрежесін, ал 1979 жылы UCLA-да биоматематикадан докторлық диссертациясын қорғады. UCSF-дегі қызметіне дейін ол Колумбия, Йель және Стэнфорд университеттерінде профессор болып жұмыс істеді. Оны "қазіргі заманның статистикалық генетигі" деп атайды. Риш торсиялық дистонияны қоса алғанда, көптеген генетикалық аурулар бойынша жұмыстарымен танымал, ол популяциялық генетика мен клиникалық қолдану арасындағы байланыстың маңыздылығын басады, адам популяциясының тарихын және ауруға бейімділікті түсінудің бір-бірімен байланысты екеніне сендіреді.
Neil Risch is an American human geneticist and professor at the University of California, San Francisco (UCSF). Risch is the Lamond Family Foundation Distinguished Professor in Human Genetics, Founding Director of the Institute for Human Genetics, and Professor of Epidemiology and Biostatistics at UCSF. He specializes in statistical genetics, genetic epidemiology and population genetics. Risch received undergraduate training in mathematics at the California Institute of Technology (1972) and his PhD in biomathematics at UCLA (1979). Prior to his position at UCSF, he held professorial positions at Columbia University, Yale University and Stanford University. He has been referred to as "the statistical geneticist of our time." Known for his work on numerous genetic diseases including torsion dystonia, Risch emphasizes the links between population genetics and clinical application, believing that understanding human population history and disease susceptibility go hand in hand.
Халықтық генетика
Риш географиялық масштабта адамдар арасындағы айырмашылықтардың мәнін зерттеуде маңызды жұмыстар атқарды. Мысалы, ол Пуэрто-Рикодағы еуропалық, африкалық және жергілікті американдық тектің генетикалық араласуын талдау үшін әлеуметтік және генетикалық деректерді пайдаланды, сондай-ақ бұл араласуды әлеуметтік жағдайдың географиялық өзгеруімен байланыстырды. Риш өз әріптестерімен бірге жүргізген соңғы генетикалық тестілеулердің нәтижелерін талдағаннан кейін, гетерозиготалық артықшылыққа қарағанда, генетикалық дрейфтің ашкенази еврейлеріндегі лизосомалық сақтау ауруларының тасымалдаушы жиілігін түсіндіруде ықпалдырақ деп санайды. Ол байланыс тепе-теңдігі (LD) талдауы арқылы бұрылыс дистониясын анықтағаннан кейін, оның генетикалық түрде басым екенін және бастапқы мутация екенін анықтады. Оның басқа жұмыстары Паркинсон ауруы, гемохроматоз, қөп склероз, диабет, аутизм, эпилепсия және гипертонияның генетикалық себептерін зерттеуге бағытталған.
Топтың құрылымы
Риш адам топтарының генетикалық құрылымын зерттеді, мысалы, жеке адам деңгейінен жоғарырақ бірнеше құрылымдық деңгейлер, көлемі нәсіл деңгейіне дейін ұлғаяды. Ол осы нәтижелерді, мысалы, байланыс тепе-теңдігінің ыдырау жылдамдығы және жеке медицинадағы практикалық қолданыс сияқты теориялық тұрғыдан маңызды мәселелерге қатысты қолданды. Мысалы, Фрамингем деректерін пайдаланып, ол популяциялық стратификацияның тек Харди-Вайнберг тепе-теңдігінен күтілгенге қарағанда гетерозиготтардың азаюына ғана емес, сонымен қатар бұрынғы буынның тектік байланысты жұптасуы есебінен, барлық тектік ақпараттық маркерлер бойынша генотиптерді бөлісетін жұбайларға да алып келетінін көрсетті.
Психиатриялық аурулар
Аутизмге қатысты шағын егіздер зерттеуінде (әрбір ауру және зигота үшін шамамен 50 егіз жұбы) ол бұл аурулар бұрын ойланғаннан гөрі аз мөлшерде тұқым қуалайтынын, сонымен қатар отбасылық ортаның маңызды рөл атқаратынын айтты. Отбасылық зерттеулерде де ұқсас нәтижелер көрінді.
Гомосексуализм
Риш жыныстық бағдардың генетикалық негіздерін зерттеулердің белгілі сыншысы болды. 1999 жылы әріптестерімен бірге ол ерлердің жыныстық бағдары мен Xq28 ДНК маркерлері арасындағы бұрын байқалған байланысты қайталай алмаған туысқандық зерттеуді жариялады. Тәуелсіз зерттеу де Xq28 орналасқан жерде дәлелдер тапса, бірақ соңғы, өте ірі зерттеулер X хромосомасының осы аймағында генетикалық әсердің кез келгенін анықтамады. Риш 2015 жылғы ASHG президенттік құттықтауында әлеуметтік маңызы бар белгілерді зерттеудегі этикалық мәселелерді және адам генетикасындағы аз ұлт өкілдері ғалымдарының жеткіліксіз өкілдігін де талқылады, ол тұрғандардың барлығы да қол соғып құттықтады.
Геномдық байланыстар зерттеулері
Өзінің әріптесі Кэтлин Мерикангаспен бірге Риш, күрделі аурулардың негізінде жатқан шағын әсер ететін генетикалық варианттарды анықтау және сипаттау үшін геномдық ауқымды ассоциациялық зерттеулер тұжырымдамасын енгізгенімен әйгілі. Бұл көзқарас адам генетикасы саласында революция жасады, көптеген геномдық ауқымды ассоциациялық зерттеулерге және аурулар мен белгілердің кең спектріне жататын мыңдаған генетикалық варианттардың табылуына әкелді. Риш сондай-ақ әріптесі Кэтрин Шефермен бірге ірі денсаулық сақтау ұйымының дерекқорында (Kaiser Permanente Northern California) электрондық денсаулық сақтау тізілімдерін геномдық ауқымды генотип деректерімен байланыстыруды бастағандығымен де танымал, бұл геномдық ауқымды ассоциациялық зерттеулердің үлкен масштабтағы күшін көрсетті.
Марапаттар
Риш ғылыми еңбегі үшін көптеген наградалар мен танылу алды. Ол 2010 жылы Америка ғылымды дамыту қауымдастығының, 2011 жылы Калифорния ғылым академиясының мүшесі және 2010 жылы Ұлттық медицина академиясына сайланды. 2015 жылы Адам генетикасы американдық қоғамының президенті болды, 2004 жылы Адам генетикасы американдық қоғамының Курт Стерн сыйлығын (қазіргі ғылыми жетістіктер сыйлығы), ал 2023 жылы Адам генетикасы американдық қоғамының өмір бойы жетістіктері сыйлығын (бұрынғы Уильям Аллан сыйлығы) алды – осы күнге дейін екі сыйлықты да алған жалғыз адам. Сонымен қатар, ол 2022 жылы Америка психопатологиялық қауымдастығының Пол Хох сыйлығының иегері атанды.