Кіріспе

Әскери экипажды шар

Байқау шары – ақпарат жинау және артиллерияны анықтау үшін әуе платформасы ретінде қолданылатын шар түрі. Байқау шарының пайдалануы Француз революциялық соғыстары кезінде басталды, ең жоғары деңгейі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде болды және олар бүгінге дейін шектеулі түрде қолданылуда. Синонимдері: тыңшы шар, барлау шар, қадағалау шар. Тарихи тұрғыдан алғанда, байқау шарлары сутегімен толтырылған. Бұл шарлар сутегі газымен толтырылған мата қаптар болды, оның өртке оңай тұтану қасиеті жүздеген шардың жойылуына себеп болды. Байқау шарларындағы бақылаушылар шабуылға ұшыраған жағдайда парашютпен эвакуациялауға жиі мәжбүр болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, сутегінің жарылғыш болу қаупінен сақтану үшін байқау шарлары көбінесе тұтанбайтын гелиймен толтырылды. Әдетте, шарлар газды қапты қажетті биіктікке (әдетте 1000-1500 метр) көтеруге және бақылау сессиясы аяқталғаннан кейін қайтаруға арналған желімге бекітілген болат арқанға байланған.

Тарих

Француз революциялық соғыстары кезінде француз әскерилері алғаш рет бақылау шарын қолданды, ал ең алғаш рет оны 1794 жылғы Флер шайқасында қолданған. Ең көне сақталған бақылау шары – L'Intrépide, Вена мұражайында қойылған. Олар Америка Азамат соғысы (1861–65) кезінде екі тараптан да қолданылды және Франко-пруссия соғысы (1870–71) кезінде де қолданыла берді. Британ армиясының Корольдік инженерлері алғаш рет 1884 жылы Бечуаналендке және 1885 жылы Суакинге жасаған экспедицияларында бақылау шарын қолданды. Олар Екінші Бур соғысында (1899–1902) да қолданылды, онда Магерсфонтейн шайқасында және Лэдисмит қамалында артиллерияны бақылау үшін пайдаланылды. Оңтүстік Америкада Бразилия 1867 жылдың шілдесінде Парагвай соғысы кезінде барлау шарын қолданды. Бірінші дүниежүзілік соғыс екі тараптан да кеңінен қолданылған бақылау шарының әскери қолданысының шыңы болды. Артиллерия дамып, жердегі бақылаушының көру қабілетінен тыс нысаналарды атқылай алатын деңгейге жетті. Артиллерия бақылаушыларын шарда, әдетте майдан жебінен бірнеше шақырым қашықтықта және биіктікте орналастыру, оларға жерден қарағанда нысаналарды үлкен қашықтықта көруге мүмкіндік берді. Бұл артиллерияға оның ұлғайған қашықтығынан пайдалануға мүмкіндік берді. XIX ғасырдың соңында Африкадағы тәжірибелеріне қарамастан, британдықтар дамудан қалып қойды және әлі де шар тәрізді шаларды қолданды. Олар тез арада одан да жетілдірілген, әуеде тұрақты және ауа райының қиын жағдайларында жұмыс істей алатын, «жыланшар» деп аталатын шарымен ауыстырылды. Немістер алғаш рет Парсеваль Зигсфельд типіндегі шары жасады, ал француздар көп ұзамай Како типіндегі шары жасады. Бақылау платформасы ретінде маңызды болғандықтан, шары әуе шабуылына қарсы қару-жарақтармен, төмен биіктіктегі қорғаныс үшін пулеметтер тобымен және патрульдік ұшақтармен қорғалды. Шарға шабуыл жасау қауіпті болды, бірақ кейбір ұшқыштар осы қиындыққа қуанды. Ең сәттілері «шарды жоюшылар» ретінде белгілі болды, олардың ішінде Бельгияның Вилли Коппенсі, Германияның Фридрих Риттер фон Рот, Американың Франк Люк және француздар Леон Бурджад, Мишель Коффард және Морис Бояу болды. Көптеген тәжірибелі шарды жоюшылар ұшаққа қарсы және пулеметтерге ұшыраудан сақтану үшін 1000 футтан (305 м) төмен түспеуге тырысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы бақылаушылар парашютті алғаш рет қолданды, тұрақты қанатты ұшақ экипаждары оны қабылдағанға дейін көп бұрын. Бұл бастапқы типтегі парашют болды, оның негізгі бөлігі шардан ілінетін қаптамада болды, ал ұшқыш тек беліне қарапайым белбеу киді, ал белбеуден қаптамадағы негізгі парашютке сызықтар бекітілген. Балонист секірген кезде парашюттің негізгі бөлігі қаптамадан тартылды, алдымен сызықтар, содан кейін негізгі шатыр. Осы типтегі парашютті немістер, кейіннен британдықтар мен француздар бақылау шары экипаждары үшін қабылдады. Кеңес Одағының Қызыл Армиясы артиллерияны бақылау үшін бақылау шарын қолданды. Сегіз аэронавигациялық бөлім болды, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қызыл Армияның балуандары 19 985 бақылау ұшуын жасады, 20 126 сағат ұшты. 110 совет бақылау шары жоғалды. Бақылау шары суық соғыс кезінде де рөл атқарды, мысалы, «Могул» жобасы советтік ядролық сынақтарын бақылау үшін жоғары биіктіктегі бақылау шарын қолданды. Алайда, қазір әуеден ауыр ұшақтар операциялардың басым бөлігін жүргізеді. Аэростаттарды АҚШ және коалициялық әскери күштері Иракта және Ауғанстанда қолданды. 2023 жылдың қаңтар айының соңынан ақпан айының басына дейін АҚШ әуе кеңістігінде Қытайдан келген шар байқалды. Қытай үкіметі бұл ауа райы балоны екенін мәлімдеді, ал АҚШ үкіметі бұл тыңшылық балоны екенін мәлімдеді. 2023 жылдың 29 маусымында Қорғаныс министрлігінің өкілі Патрик С. Райдер баспасөз конференциясында шар АҚШ үстінен ұшып өткенде ақпарат жинамағанын және таратуға жол бермегенін, ал АҚШ әскери күш-жігері бұғаттауға көмектескенін айтты. 2023 жылдың 17 қыркүйегінде CBS News Sunday Morning телеарнасында сұхбат берген Марк Милли Дэвид Мартинге шар тыңшылық жасамағанын және АҚШ барлау қауымдастығының шардан ақпарат жинамағаны және таратуға жол бермегеніне жоғары сеніммен бағаланғанын айтты.